Bài giảng về kĩ năng hướng nghiệp sư phạm

Đề bài: Liệt kê những đặc điểm của kĩ năng tư duy phản biện trong học tập.

a. Tính nhạy bén:

Tính nhạy bén trong tư duy phản biện còn thể hiện ở khả năng nhìn thấy và phân biệt được những nét khác biệt trong sự tương đồng, có khả năng suy luận để nhìn thấy được mối quan hệ logic bên trong giữa các thông tin, dữ liệu, không bị nhầm lẫn bới các dấu hiệu bề ngoài. Trong cuộc sống nói chung cũng như trong các hoạt động học tập nói riêng, tính nhạy bén được coi là “công cụ” hữu ích để tư duy không bị che lấp bởi các dấu hiệu bên ngoài. Phản ứng nhanh nhạy và năng lực tổng hợp quy nạp thông tin là tố chất rất cần thiết để người học có thể tỉnh táo nhận ra những điểm khác thường, những dấu hiệu điển hình và các mối liên hệ logic giữa các nguồn tài liệu và thông tin khác nhau. Từ đó, người học có thể nhận ra được những mâu thuẫn bên trong của hiện tượng, đặt câu hỏi và tìm ra câu trả lời cho những tri thức mới.

Tính nhạy bén của tư duy phản biện còn được thể hiện thông qua sự nhanh nhạy và khéo léo trong việc lựa chọn phương pháp và cách tiếp cận, cũng như đưa ra các phương án xử lí, giải quyết vấn đề tối ưu nhất.

Trong tranh luận, đối thoại với mục đích phản biện, tính nhạy bén của tư duy phản biện là sự nhạy cảm trong việc nắm bắt những nội dung chính, cốt lõi, những giả định, hàm ý và động cơ sâu xa trong quan điểm của người khác, những khía cạnh phức tạp phía sau những dấu hiệu tưởng chừng như nghịch lý. Đồng thời, nhanh nhạy hình thành lập luận để thể hiện thái độ, quan điểm của mình, tìm kiếm bằng chứng rõ ràng, chính xác để bảo vệ, hỗ trợ, chọn lựa và sử dụng ngôn ngữ phù hợp, hiệu quả để trình bày, thuyết phục.

b. Tính linh hoạt:

Đặc điểm linh hoạt của tư duy phản biện thể hiện trước hết ở thói quen xem xét, đánh giá và giải quyết vấn đề không bị phụ thuộc theo một khuôn mẫu có tính truyền thống. Tính linh hoạt trong tư duy bắt nguồn từ cách nghĩ đa chiều, không theo lối mòn. Tư duy phản biện không cho phép sự suy nghĩ một chiều mà luôn xem xét và nhận thức vấn đề từ nhiều phương diện, tiếp cận hiện tượng từ nhiều quan điểm, trong nhiều hoàn cảnh và đưa ra những cách giải quyết khác nhau. Xã hội nào cũng có những nhu cầu nhìn nhận vấn đề đa chiều vì tự thân xã hội đã đa chiều. Vì thế, bất kỳ một sự việc – dù đơn giản hay phức tạp – khi xem xét đều phải được đặt trong nhiều hoàn cảnh, nhiều cách tiếp cận khác nhau. Mục đích làm sáng tỏ bản chất của sự việc được thực hiện dựa trên những câu hỏi gợi mở cho sự tìm tòi, khám phá thấu triệt và sâu sắc, thậm chí đặt lại vấn đề, sự việc theo hướng hoàn toàn khác. Đó là cơ sở để đưa ra những đối sách ưu việt cho vấn đề, sự việc đang quan tâm. Tất cả những biểu hiện đó là kết quả của ý thức hoài nghi tích cực, một đặc trưng quan trọng không thể thiếu của tư duy phản biện.

Tư duy phản biện luôn có ý thức vượt ra khỏi tính khuôn mẫu có sẵn để tìm kiếm các cách tiếp cận khác thường cho những vấn đề phức tạp. Trong tư duy thông thường, người ta có xu hướng suy nghĩ theo các khuôn mẫu có sẵn, nhưng tư duy phản biện lại thường không thích lặp lại các lối mòn, mà cố gắng nhìn vấn đề dưới những góc nhìn mới, cố gắng tìm những cách tiếp cận mới để vượt khỏi truyền thống và định kiến. Khi phân tích, đánh giá sự việc, tình tiết, vấn đề… không được mặc định một cách đánh giá mà phải xem xét nhiều giả thiết, nhiều kịch bản, nhiều phương án khác nhau để có cái nhìn toàn cảnh, thấy được mặt mạnh, mặt yếu của vấn đề, sự việc. Bởi vậy, tư duy phản biện được coi là tiền đề cho sự sáng tạo.

Tư duy phản biện thường không bằng lòng với việc dừng lại ở những câu hỏi thông thường, đơn giản và quen thuộc chỉ để nhằm hướng đến sự quan tâm, mà quan trọng hơn phải là những câu hỏi hướng đến sự tìm tòi, khám phá, đặt lại vấn đề theo hướng khác để hiểu được bản chất sự việc, để phân biệt đúng/sai, để biết tìm đến những giải pháp hợp lý cũng như biết dự kiến các tình huống có thể xảy ra đối với các phương án hành động trước khi quyết định. Cụ thể là, khi tiếp nhận một thông tin, người có tư duy phản biện trước tiên phải hiểu rõ nội dung thông tin đó bằng việc trả lời được các câu hỏi: Về ai? (Về cái gì? Về điều gì?), Ở đâu? Khi nào? Như thế nào? Liên quan đến những vấn đề gì, những lĩnh vực nào? Tại sao lại như thế? Kết quả sẽ thế nào? Hậu quả ra sao? Nếu làm khác thì sẽ thế nào?

Tính linh hoạt của tư duy phản biện đòi hỏi khả năng tư duy trừu tượng. Đây là khả năng tư duy về những thứ không có ở đó – trông thấy trước các hậu quả và khả năng trong tương lai, tư duy về chính tư duy của bạn, mường tượng ra các kịch bản chưa từng tồn tại. Với ý nghĩa đó, tính linh hoạt là kết quả của sự tích lũy vốn hiểu biết sâu sắc kết hợp với năng lực phân tích, tổng hợp uyên thâm, và yếu tố đi cùng không thể thiếu là trực giác nhạy bén.

c. Tính độc lập:

Trong thực tế, nhiều khi cùng một sự việc, một hiện tượng nhưng có thể có các góc nhìn khác nhau. Người có tư duy phản biện là người có năng lực suy nghĩ độc lập, có quan điểm riêng dựa trên các năng lực tự nhận thức, tìm tòi, quan sát, suy luận, nhận diện vấn đề, đặt câu hỏi và tìm những câu trả lời cần thiết cho mình. Tính độc lập thể hiện trước hết là sự độc lập giữa lý trí và cảm xúc. Tư duy phản biện đòi hỏi mọi nhìn nhận, đánh giá, kết luận phải hướng đến và tuân thủ giá trị của chân lý. Điều đó chỉ đạt được khi xuất phát từ sự tôn trọng tiếng nói của lý trí và thông qua sự sàng lọc, thẩm định của trí tuệ.

Luôn kiểm tra và tự thử thách những điều mình vốn tin, những quan điểm, suy nghĩ, những giả định của mình và của người khác. Trong thực tế, không ít người có thói quen tiếp nhận thông tin về thế giới xung quanh một cách thụ động, nhẹ dạ cả tin ngay cả với những điều quái gở, phi lý mà không có khả năng phân biệt đúng/sai, thật/giả (ví dụ đối với niềm tin tôn giáo mù quáng hay những tệ nạn mê tín dị đoan).

Một khi đã tự đánh giá độ vững chắc của tư duy và lập luận của mình trên cơ sở đối thoại với những quan điểm khác biệt, người có tư duy phản biện luôn có chính kiến, bản lĩnh, tự tin và kiên định với những giải pháp mà mình đã lựa chọn.

d. Tính khách quan, toàn diện:

Nhận thức của con người luôn hữu hạn trước sự phong phú, đa dạng, phức tạp và không ngừng biến động của thế giới khách quan. Thêm nữa, mục đích chủ quan của mỗi người thường điều khiển cách người đó nhìn nhận mọi thứ. Chính những rào cản từ phía chủ quan đã tạo ra giới hạn trong việc tiếp cận chân lý một cách khách quan. Bởi vậy, tư duy phản biện không cho phép chúng ta tự cho mình cái quyền tự tin để khẳng định rằng, mình đã hiểu cặn kẽ, chính xác và trọn vẹn về một đối tượng, một sự việc một hiện tượng. Để xem xét, đánh giá sự việc một cách đúng đắn, tư duy phản biện đòi hỏi phải xem xét đối tượng một cách khách quan và toàn diện.

Tôn trọng sự thật khách quan, không gán ghép cho đối tượng những đặc điểm, tính chất mà nó không có trên thực tế. Có thể trình bày lại các quan điểm khác nhau một cách trung thực, khách quan, không bóp méo, cũng không cường điệu hay tô vẽ thêm. Có sự thấu hiểu rõ ràng, chắc chắn, cặn kẽ về đối tượng trên cơ sở những thông tin chính xác từ các nguồn đáng tin cậy, rõ ràng, được nắm bắt bằng nhiều cách như: đọc, quan sát, nghe nói, nghiên cứu, theo dõi... từ thực tế phong phú, làm cơ sở cho các phán đoán về đối tượng. Tư duy phản biện luôn đòi hỏi mỗi một vấn đề cần phải được thẩm định, phân tích, đánh giá một cách khách quan trên cơ sở tôn trọng các dữ kiện, bằng chứng và sự lập luận logic, không thiên lệch, không để ý chí, tình cảm, lợi ích, định kiến cá nhân ảnh hưởng đến việc xem xét vấn đề. Tư duy phản biện luôn xem xét các vấn đề, các đối tượng một cách toàn diện từ nhiều mặt, nhiều khía cạnh, dưới nhiều góc độ; đặt đối tượng trong nhiều mối liên hệ, quan hệ với các vấn đề, đối tượng khác để xem xét, bởi trong thực tế không có sự việc, hiện tượng nào có thể tồn tại cô lập, tĩnh tại mà không liên quan đến các sự việc, hiện tượng khác. Tư duy phản biện có khả năng nhận ra được những sai lầm hoặc thiên kiến chủ quan trong quan điểm của chính mình cũng như của người khác.

e. Tính khoa học và logic:

Phản biện không phải là phản bác với mục đích tranh thắng, trong đó sự đồng tình hay phản đối, khẳng định hay phủ nhận một ý kiến, một sự việc đơn giản chỉ dựa theo cảm tính chủ quan, mà không dựa trên những minh chứng có căn cứ khoa học. Phản biện là quá trình đi tìm sự đồng thuận có chất lượng khoa học, trong đó sự tranh luận, phê phán hay khẳng định đều được tiến hành trên cơ sở của sự xác nhận có chất lượng khoa học chứ không đơn giản chỉ là đồng tình hay phản đối, khẳng định hay phủ định ý kiến người khác mà không dựa trên các cơ sở khoa học. Nói khác đi, đó là sự đồng thuận dựa trên tiêu chuẩn là chân lý, sự đồng thuận có chất lượng khoa học.

Quá trình tư duy phản biện là quá trình thao tác theo trình tự khoa học và hợp lý một chuỗi các thuật tư duy khác nhau và được thực hiện trên cơ sở của năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá, bao gồm: quan sát, tìm tòi, nhận diện vấn đề; đặt câu hỏi và tìm câu trả lời để làm sáng tỏ bản chất vấn đề; đưa ra các phán đoán, thiết lập các giả định, suy luận, xây dựng lập luận để bảo vệ hạt nhân logic, hợp lý cũng như chỉ ra những điểm bất hợp lý, phi logic; tìm kiếm lý lẽ, bằng chứng để bảo vệ; nhanh nhạy phát hiện và lập luận để bác bỏ ngụy biện; sắp xếp và trình bày lập luận rõ ràng, mạch lạc, chặt chẽ, khúc triết, dễ hiểu.

Tư duy phản biện đòi hỏi việc đưa ra các nhận xét và quyết định dựa trên nền tảng của sự am hiểu thấu đáo, sự suy xét kỹ lưỡng và sâu sắc, bởi vậy, sự mơ hồ trong suy nghĩ là một trở ngại chính để phát triển tư duy phản biện. Để xem xét vấn đề một cách khách quan và thấu đáo, tư duy phản biện đòi hỏi phải sử dụng nhiều thuật tư duy khác nhau, như đặt câu hỏi, đưa ra các phán đoán, thiết lập các giả định, suy luận, lập luận, phát hiện ngụy biện.

Tính khoa học và logic là phần quan trọng, là tiêu chí hàng đầu, không thể thiếu để hình thành hạt nhân trí tuệ, đồng thời là sức mạnh chứng minh và thuyết phục của tư duy phản biện trước một niềm tin, một chân lý.

f. Tính đối thoại:

Bất kỳ vấn đề nào cần phải giải quyết, cho dù phức tạp đến đâu, cũng luôn có một nguyên tắc: “Giải pháp nhiều hơn vấn đề”. Tư duy phản biện nhận thức sâu sắc rằng các vấn đề trong thực tiễn thường có nhiều hơn một giải pháp, trong khi sự hiểu biết của cá nhân lại luôn bị giới hạn, nên chân lý chỉ có thể đến từ quá trình tìm tòi, suy ngẫm, phân tích, tranh luận và tiếp nhận trên tinh thần đối thoại dân chủ. Đối thoại còn là phương cách đúng đắn giúp mỗi người vượt qua những hạn chế về sự hạn hẹp trong nhận thức, hiểu biết của bản thân, làm xuất hiện những giải pháp hữu hiệu, có giá trị để giải quyết vấn đề.

Về bản chất, tư duy phản biện được “vận hành” dựa trên sự chất vấn và tự chất vấn. Tinh thần đối thoại cũng đòi hỏi tư duy phản biện phải gạt bỏ định kiến. Người có tư duy phản biện không xem quan điểm của mình là chân lý mà quan tâm nghiêm túc đến quan điểm của người khác, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến người khác, sẵn sàng chấp nhận sự thật, cũng tức là dám dũng cảm thừa nhận cái sai của mình để chấp nhận cái đúng của người khác. Đối thoại là phương thức phổ biến và hiệu quả để các góc nhìn khác nhau, thậm chí đối lập nhau có cơ hội chất vấn và phản hồi nhằm cùng suy ngẫm, tranh luận, bổ sung và làm giàu cho chính tư duy của mình, từ đó giúp cho các bên điều chỉnh, bổ sung để có nhận thức đúng đắn, đầy đủ hơn về sự vật, hiện tượng đang xem xét.

Tư duy phản biện là loại tư duy có khả năng tự đối thoại. Những người thiếu óc phản biện thường cho rằng quan điểm của họ là đúng đắn và chính xác, rằng bản thân họ luôn biết điều gì là sự thật mà không thường tự tranh luận với mình xem điều mình nghĩ là đúng hay sai và tư duy phản biện không chấp nhận điều này. Tự đối thoại với bản thân là biểu hiện cao nhất và là thử thách lớn nhất của phẩm chất dũng cảm, chính trực – một phẩm chất hàng đầu của người có tư duy phản biện. Người có tư duy phản biện luôn biết tự đánh giá và kiểm nghiệm lại tư duy của mình, cũng tức là tự đối thoại với chính mình để phát hiện ra những nhầm lẫn, những lập luận thiếu căn cứ trong tư duy của mình để tự điều chỉnh. Tự đối thoại với chính mình, đó cũng là một kỹ năng cần thiết để suy nghĩ cách một sâu sắc và nhạy bén.