Tailieumontoan.com

Điện thoại (Zalo) 039.373.2038
CẨM NANG CHINH PHỤC
HÌNH HỌC VÀO LỚP 10
(Liệu hệ tài liệu word môn toán SĐT (zalo) : 039.373.2038)
Tài liệu sưu tầm, ngày 15 tháng 8 năm 2023
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 521
Website: tailieumontoan.com
Môc lôc
Trang
CHƯƠNG 1 HỆ THỨC LƯỢNG TRONG TÁC VUÔNG
CHƯƠNG 2 ĐƯỜNG TRÒN
CHƯƠNG 3 CÁC ĐỊNH LÝ, BÀI TOÁN HÌNH HỌC
CHƯƠNG 4 PHÂN TÍCH VÀ GIẢI 23 ĐỀ CHUYÊN TOÁN
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 1
Website: tailieumontoan.com
CHƯƠNG I: HỆ THỨC LƯỢNG TRONG
TAM GIÁC VUÔNG
Dưới đây là các hệ thức về mối liên hệ của các cạnh, các góc, đường chiếu và đường cao trong một
tam giác vuông.
Cho
ABC∆
vuông tại A. Giả sử
AH
là đường cao của tam giác. Khi đó ta có các hệ thức sau:
2
1) .
BH BC BA
=
và
2
.
CH CB CA
=
2 22
2
2) .
3) . .
1 11
4)
HB HC HA
AH BC BACA
HA BA CA
=
=
= +
5)sin ,cos ,tan ,
CA BA CA BA
B B B cotB
CB BC BA CA
= = = =
(tương tự với góc
)
11
ˆ
6)sin cos ,sin cos ,tanB ,tan cot
cot
B C C B cotC C B
C
cotB
= = = = = =
Trên đây tôi đã nhắc lại một số hệ thức cơ bản nhất về mối liên hệ gữa các cạnh, các góc, đường
chiếu và đường cao trong một tam giác vuông. Dưới đây là hệ thống bài tập giúp bạn đọc ghi nhớ và
sử dụng thành thạo các công thức này trong các bài toán.
Bài 1: Cho
ABC∆
vuông tại
A
đường cao
AH
. Biết
9, 16.BH CH= =
Giải tam giác
ABC
.
Định hướng lời giải: Ở đây bài toán yêu cầu giải tam giác ABC tức là chúng ta cần tìm độ dài 3
cạnh của tam giác. Điều này hoàn toàn dễ dàng ta chỉ cần sử dụng các hệ thức ở trên thì bài toán sẽ
được giải quyết. Dễ thấy
25BC BH CH=+=
. Để tính các cạnh
AB,AC
ta sẽ sử dụng hệ thức 1) ở
trên ta được
2
. 225 15BA BH BC BA
= = ⇒=
và
2
. 400 20CA CH CB CA= = ⇒=
. Từ đó ta đã tìm
được độ dài các cạnh của
ABC∆
. Ngoài ra ta hoàn toàn có thể tính được độ dài đường cao, diện
tích và chu vi
ABC∆
Lời giải
Ta có
25BC BH CH=+=
Trong tam giác
ABC∆
vuông tại A đường cao AH
Ta có:
2
2
. 225 15
. 400 20
AB BC HB AB
CA BC CH CA
= =⇒=
= = ⇒=
Nhận xét: Như vậy đối với
ABC
∆
vuông tại A và có đường cao AH. Ta chỉ cần biết được độ dài 2
trong số các cạnh
,,,,,AB BC CA HA HB HC
ta hoàn toàn có thể xác định được tất cả các yếu tố còn
lại của
ABC∆
. Từ đó ta sẽ có các bài toán sau:
Cho
ABC∆
vuông tại A đường cao AH
1) Biết
12, 15.AC BC= =
Tính độ dài các đoạn
,,,.AB BH CH AH
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 2
Website: tailieumontoan.com
2) Biết
10, 8AC HC= =
. Tính độ dài các đoạn
,,,.AB BC BH AH
3) Biết
15, 12AB AH= =
. Tính độ dài các đoạn
,,,
AC BC CH BH
.
4) Biết
25, 12BC AH= =
. Tính độ dài các đoạn
,, ,AC AB CH BH
.
Bài 2: Cho
ABC∆
vuông tại A đường cao AH. Biết
AC 12, 60C= = °
. Giải tam giác
ABC
và tính độ dài
đường cao AH
Lời giải
Áp dụng hệ thức 5) ta sẽ có:
12
cos 24
cos60
cos
sin
.sin 12.sin60 6 3
CA AC
C BC
CB
C
AB
C
BC
AB BC C
=⇒= = =
°
=
⇒ = = °=
Lại có
. 6 3.12
. 2 . 33
24
ABC
AB AC
AH BC S AB AC AH
BC
∆
= = ⇒= = =
Nhận xét: Ở bài toán 1 ta thấy nếu biết được 2 yếu tố về cạnh và đường cao trong
ABC
∆
vuông thì ta
hoàn toàn xác định được các yếu tố còn lại trong tam giác. Đến bài toán 2 này ta thấy rằng nếu trong
tam giác ABC vuông mà ta biết được 1 yếu tố về cạnh và một yếu tố về góc thì các yếu tố còn lại cũng
hoàn toàn được xác định. Từ đó sẽ dẫn đến các bài toán sau:
Cho
ABC
∆
vuông tại A có đường cao AH
1) Biết
10, 30 .BC C= = °
Tính độ dài các đoạn
,,,,AB AC BH CH AH
2) Biết
5, 60
AH C= = °
. Tính độ dài các đoạn
,,, ,
AB BC CA BH CH
3) Biết
8, 45CH C= = °
. Tính độ dài các đoạn
,,, ,AB BC CA BH AH
4) Biết
AB: AC 3: 4
=
và
15
BC =
. Tính độ dài các đoạn
,
BH CH
Ở 2 bài toán trên ta đều xét tam giác ABC vuông. Bây giờ ta chuyển sang xét các tam giác không
vuông.
Bài 3: Cho
ABC∆
có 3 góc nhọn, đường cao AH
a) Chứng minh
( )
. cot cotBC AH B C= +
b) Biết
6, 60 , 45AH B C= =°=°
. Giải tam giác ABC
Lời giải
a. Ta thấy trên hình có 2 tam giác
ABH
và
ACH
đều vuông tại H từ đó ta có thể áp dụng hệ thức lượng
trong các tam giác này
+ Trong
ABH∆
vuông tại H có:
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 3
Website: tailieumontoan.com
cot .cot
BH
B BH AH B
AH
= ⇒=
(1)
+ Trong
ACH∆
vuông tại H có:
cot .cot
CH
C CH AH C
AH
= ⇒=
(2)
+ Từ (1) và (2), suy ra:
( )
. cot cotBC BH HC AH B C
=+= +
b. Theo phần a) ta có:
(
)
( )
( )
. cot cot 6 cot60 cot 45 2 3 3
BC AH B C= + = °+ ° = +
+ Trong
ABH∆
vuông tại H có:
6
sin 4 3
sin30
sin
AH AH
B AB
AB
B
= ⇒= = =
°
+ Trong
ACH
∆
vuông tại H có:
6
sin 6 2
sin 45
sin
AH AH
C AC
AC
C
= ⇒= = =
°
Bài 4: Cho
ABC∆
có
A
nhọn. Chứng minh diện tích tam giác ABC là
1
. .sin
2
S AB AC A
=
Định hướng lời giải: Ta đã biết diện tích tam giác thì bằn g
1
2
cạnh đáy x chiều cao như vậy ở bài
toán này ta sẽ phải hạ chiều cao từ 1 đỉnh của tam giác. Quan sát điều cần chứng minh ta thấy
sin A
nên ta sẽ phải dựng đường cao hạ từ đỉnh B hoặc C của
ABC∆
. Từ đó áp dụng hệ thức lượng trong
tam giác vuông ta dễ dàng có điều phải chứng minh.
Lời giải
Hạ
()
BH AC H AC⊥∈
Trong
ABH∆
có
sinBH AB A=
Do đó
11
. . .sin
22
ABC
S BH AC AB AC A
∆
= =
⇒
đpcm
Nhận xét:
- Rõ ràng ta hoàn toàn có thể mở rộng bài toán này cho hình bình hành ABCD vì thực chất hình bình
hành ABCD bằng 2 lần diện tích tam giác ABD do đó
. .sin .
ABCD
S AB AD A=
- Bài toán trên là một bài toán khá cơ bản tuy nhiên nó có ứng dụng rất nhiều trong các bài toán khác
nhau.
Dưới đây là một số bài toán như vậy:
1) (Tính độ dài đường phân giác trong tam giác)
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 4
Website: tailieumontoan.com
Xét
ABC
∆
nhọn có đường phân giác
( )
AD D BC
∈
Ta có
ABC ABD ACD
SSS
∆ ∆∆
= +
Theo bài toán trên ta suy ra:
111
. .sin . .sin . .sin
2 2 22 2
2 ..
. .sin
2
( ).sin
2
os
AA
AB AC A AB AD AC AD
A
c AB AC
AB AC A
AD
AB AC
A
AB AC
= +
⇒= =
+
+
( Ta có công thức
sin 2sin .
22
os
AA
Ac=
Công thức này chứng minh cũng không quá khó khăn, ta sẽ xét
ABC∆
cân tại A và kẻ các đường các đường cao
,AH BK
sau đó sử dụng hệ thức lượng giác các tam
giác vuông. Việc chứng minh cụ thể xin được dành cho bạn đọc).
2) Cho
ABC∆
có
90
A
<°
. Trên cạnh
,
AB AC
lần lượt lấy các điểm
', '.
BC
Chứng minh rằng
'C'
ABC
AB
S
S
∆
∆
=
.
'. '
AB AC
AB AC
Áp dụng bài toán trên ta có:
'C'
1
. .sin
.
2
1
'. '
'. '.sin
2
ABC
AB
AB AC A
S
AB AC
S AB AC
AB AC A
∆
∆
= =
⇒
đpcm
Các bài tập dưới đây xin mời các bạn đọc tự chứng minh:
1. Cho
ABC∆
nhọn. Kẻ đường thẳng d song song với
BC
và cắt các cạnh
,AB AC
lần lượt tại
,DE
. Tìm
vị trí của d để diện tích
BDE∆
đạt giá trị lớn nhất.
2. Cho tứ giác
ABCD
có 2 đường chéo cắt nhau tại O. Biết
90AOD <°
. Chứng minh:
( )
1
AC.BD.sin
2
ABCD
S AOD=
3. Cho
ABC∆
vuông tại A. Từ trung điểm E của cạnh
AC
kẻ
EF BC⊥
a. Chứng minh
.cosAF BE C=
b. Biết
10, 60BC C= = °
. Tính diện tích tứ giác
ABFE
c.
AF
và
BE
cắt cạnh tại O. Tính
sin AOB
Bài 5: Cho
ABC∆
. Trên cạnh BC lấy hai điểm
,MN
sao cho
BAM CAN=
Chứng minh rằng:
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 5
Website: tailieumontoan.com
2
..
BM BN AB
b
CN CM AC

=


.2
BM CM AM
c
CN BN AN
+≥
(Đề thi chuyên Toán THPT Hùng Vương năm 2000)
Định hướng lời giải: Quan sát vào hình vẽ và các tỉ số cần chứng minh ở trên ta sẽ nghĩ ngay đến tỉ lệ
diện tích các tam giác có chung đường cao.
Ta có ngay
ABM
ACN
S
BM
CN S
∆
∆
=
và
ACM
ABN
S
CM
BN S
∆
∆
=
. Giả thiết lại cho
BAM CAN=
nên ta sẽ nghĩ đến công thức
diện tích dựa vào góc đã chứng minh ở bài 4. Áp dụng công thức đó ta sẽ có:
1
2
1
2
ABM
ACN
AB.AM .sin BAM
S
AB.AM
S AC .AN
AC .AN .sinCAN
∆
∆
= =
và
1
2
1
2
ACM
ABN
AC .AM .sinCAM
S
S
AB.AN .sin BAN
∆
∆
=
Do
ACM
ABN
S
AC .AM
BAM CAN BAN CAM
S AB.A N
∆
∆
=⇒= ⇒ =
từ đó kết hợp lại ta sẽ giải quyết được phần a)
và b). Phần c) yêu cầu chứng minh bất đẳng thức
2
BM CM AM
CN BN AN
+≥
mà theo phần a) ta đã biết tích
2
.
BM CM AM
CN BN AN

=


một cách tự nhiên ta sẽ nghĩ đến việc áp dụng bất đẳng thức Cosi cho 2 tỉ số
BM
CN
và
CM
BN
. Ta có
2
2 . 2 2.
BM CM BM CM AM AM
CN BN CN BN AN AN

+≥ = =


Từ đó ta có điều cần chứng minh.
Lời giải
a. Dễ thấy các tam giác
,,,ABM ACN ABN ACM∆ ∆∆∆
có cùng chiều cao hạ từ đỉnh A do đó ta có:
..
ACM
ABM
ACN ABN
S
S
BM CM
CN BN S S
∆
∆
∆∆
=
Áp dụng công thức tính diện tích tam giác
1
. .sin
2
XYZ
S XY XZ X
∆
=
ta có
11
22
11
22
ACM
ABM
ACN ABN
S
S
BM CM
..
CN BN S S
AB.AM .sin BAM AC .AM .sinCAM
. (*)
AC .AN.sinCAN AB.AN.sin BAN
∆
∆
∆∆
=
=
Lại có
BAM CAN BAC BAM BAC CAN BAN CAM=⇒− =−⇒=
2
..
BM CM AM
a
CN BN AN

=


Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 6
Website: tailieumontoan.com
Do đó từ (*) suy ra
2
.
BM CM AM
CN BN AN

=


b. Tương tự phần a) ta có:
2
11
AB. .sin AB. .sin
22
.. .
11
AC. .sin AC. .sin
22
ABN
ABM
ACN ACM
AM BAM AN BAN
S
S
BM BN AB
CN CM S S AC
AN CAN AM CAM
∆
∆
∆∆

= = =


c. Áp dụng bất đẳng thức Cosi, ta có:
2. 2
BM CM BM CM AM
CN BN CN BN AN
+≥ =
Nhận xét: Hai đường thẳng AM, AN ở bài toán trên được gọi là hai đường đẳng giác trong
ABC∆
.
Hệ thức ở phần b) là một hệ thức khá quan trọng đó là một trong những tính chất của đường đẳng
giác trong tam giác. Từ hệ thức này ta có thể giải quyết bài toán khá khó sau đây:
Cho
ABC
∆
có BD là phân giác trong của
ABC
. Trên đoạn BD lấy 2 điểm M, N sao cho
CAM BAN=
. Chứng minh
ACM BCN=
+ Trong
ABD∆
có
DAM BAN=
nên theo phần b) bài toán trên ta sẽ có:
( )
2
.1
BN BM AB
DM DN AD

=


Do BD là phân giác của
ABC
nên theo tính chất
đường phân giác trong tam giác ta có:
( )
2
AD AB AB BC
CD BC AD CD
=⇒=
Từ (1) và (2), suy ra:
( )
2
.3
BN BM BC
DM DN CD

=


Mặt khác trên đoạn BD ta lấy điểm
'M
sao cho
'
BCN DCM=
+ Trong
BCD∆
có
'BCN DCM=
nên theo phần b) bài toán trên ta sẽ có:
( )
2
'
.4
'
BN BM BC
DM DN CD

=


Từ (3) và (4), suy ra:
'
..
'
BN BM BN BM
DM DN DM DN
=
''
''
'
BM BM BM BM
BM BM M M
DM DM BD BD
⇒ = ⇒ = ⇒ = ⇒≡
Do đó
BCN ACM=
(đpcm)
Bài 6: Chứng minh
62
sin 75
4
+
°=
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 7
Website: tailieumontoan.com
( Đề thi chuyên Toán – Tin, Hà Tây năm 2000-2001)
Định hướng lời giải: Để tính được
sin 75°
việc đầu tiên chắc chắn ta phải dựng một tam giác vuông
có 2 góc nhọn là
75°
và
15°
. Ta giả sử có tam giác ABC vuông tại A và có
75 , 15 .BC=°=°
Tiếp theo
ta sẽ khai thác một số tính chất của tam giác vuông mà tính chất đầu tiên ta nghĩ tới sẽ là đường trung
tuyến từ đỉnh của góc vuông có độ dài bằng
độ dài cạnh huyền. Như vậy, nếu gọi I là trung điểm của
BC thì ta sẽ có
2
BC
IA IB IC a= = = =
và ta để ý rằng tam giác
IAB
cân mà có
75B = °
nên
30AIB = °
.
Từ đây ta sẽ nghĩ ngay đến việc hạ đường cao AH thì ta sẽ hoàn toàn tính được độ dài
,AH HI
theo a.
Từ đó dễ dàng tính được độ dài của AC theo a nên ta sẽ thu được điều phải chứng minh.
Lời giải
Giả sử
ABC∆
có vuông tại A và có
75 , 15 , 2B C BC a=°=° =
Gọi I là trung điểm của BC
Do
ABC∆
vuông tại A nên ta có
IA IB IC a= = =
IAB⇒∆
cân tại I có
75 30B AIB= °⇒ = °
Kẻ
( )
AH BC H BC⊥∈
Trong
AHI∆
vuông tại H có
.sin30
2
a
AH AI= °=
3
.co 30
2
s
a
IH AI= °=
Do đó
( )
23
3
22
a
a
CH CI IH a
+
=+=+ =
Ta có:
( )
( )
2
2
2
2 22 2
23
23
44
a
a
AC AH HC a
+
= + = += +
23AC a⇒= +
Trong
ABC∆
vuông tại A có sin
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 8
Website: tailieumontoan.com
23 23 62
sin75 sin
2 24
AC a
B
BC a
+++
°= = = = = ⇒
đpcm
Nhận xét: Cũng với cách làm tương tự ta hoàn toàn có thể tính được giá trị lượng giác của các góc khác
như
18 ,36 ,54 ,72
°°°°
. Mời bạn đọc thử sức với các bài toán đó.
Bài 7: Cho
ABC∆
có độ dài các cạnh
,,BC AC AB
lần lượt là
,,
abc
. Chứng minh rằng
sin
2
Aa
bc
≤
+
.
(Đề thi chuyên tỉnh Trà Vinh năm học 2013-2014)
Định hướng lời giải: Đề bài yêu cầu chứng minh
sin
2
Aa
bc
≤
+
như vậy chắc chắn ta sẽ nghĩ đến việc
tạo ra góc
2
A
bằng cách dựng tia phân giác AD của góc A. Tiếp theo để làm xuất hiện
sin
2
A
thì ý tưởng
tự nhiên là hạ
BK AD⊥
ta sẽ có
ABK∆
vuông tại K và
sin
2
A BK
AB
=
. Mặt khác, ta lại dễ dàng thấy rằng
sin
2
A BD a
BK BD
AB b c
≤⇒ ≤ =
+
Lời giải
Kẻ đường phân giác AD của
(
)
A D BC∈
Hạ
( )
BK AD K AD⊥∈
Trong
ABK
∆
vuông tại K có
sin
BK
KAB
BA
=
Hay
( )
sin 1
2
A BK
BA
=
Trong
BDK∆
vuông tại K cạnh huyền BD có
( )
2BK BD≤
Từ (1) và (2) suy ra
( )
sin 3
2
A BD
BA
≤
Do AD là phân giác của
A
nên ta có:
DB AB
DC AC
=
( )
4
BD AB BD BC a
BC AB AC BA AB AC b c
⇒= ⇒= =
+ ++
Từ (3) và(4), ta có:
sin
2
Aa
bc
≤⇒
+
đpcm
Nhận xét: Tương tự với các góc
,BC
của
ABC∆
ta cũng có
sin ;sin .
22
Bb Cc
ca ab
≤≤
++
Từ đó ta sẽ
có
sin .sin .sin .
222
ABCa b c
bc ca ab
≤++
++ +
Áp dụng bất đẳng thức quen thuộc sau
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 9
Website: tailieumontoan.com
( )( )( )
8a b b c c a abc+ + +≥
ta sẽ được một bất đẳng thức khá đẹp mắt
1
sin .sin .sin
2 2 28
ABC
≤
Ngoài việc tính toán các đại lượng hình học, các hệ thức lượng trong tam giác vuông còn có ứng dụng
trong việc chứng minh các đẳng thức hình học. Ta sẽ xem xét một bài toán sau:
Bài 8: Cho
ABC∆
vuông tại A. Đường cao
,,AH HD HE
lần lượt là các đường cao của
AHB∆
và
AHC
∆
.
Chứng minh
23
23
;
AB HB AB DB
AC HC AC EC
= =
Định hướng lời giải: Từ các tam giác vuông
,ABC HAB∆∆
và
HAC
∆
ta dễ dàng thiết lập được mối liên
hệ giữa các đoạn
,,,,,,,AB AC BH CH HD HE DB EC
với nhau bởi các hệ thức lượng trong tam giác
vuông nên sẽ không khó khăn gì để thu được điểu phải chứng minh.
Lời giải
a. Trong
ABC∆
vuông tại A đường cao AH có:
2
22
2
.; .
AB HB
AB BH BC AC CH CB
AC HC
= = ⇒=
b. Theo phần a) có
2
2
AB HB
AC HC
=
( )
2
42
4
1
AB HB
AC
HC
⇒=
Trong
HAB∆
vuông tại H có đường cao HD có
( )
2
.2HB BD BA=
Trong
HAC∆
vuông tại H có đường cao HE có
( )
2
.3HC EC AC=
Từ (1), (2) và (3) suy ra:
2
42
4
.
CE.
AB HB BD BA
AC CA
HC
= =
3
3
AB DB
AC EC
⇒=⇒
đpcm
Nhận xét: Đây cũng là một bài tập đơn giản giúp chúng ta có thể nhớ và vận dụng linh hoạt các hệ thức
lượng trong tam giác vuông vào các bài tập tính toán cũng như chứng minh đẳng thức.
Bài 9: Cho hình vuông ABCD. Gọi I là điểm nằm giữa A, B. Tia DI cắt CB ở K. Đường thẳng qua D
vuông góc với
DI
và cắt
BC
tại
L
. Chứng minh:
a.
DIL∆
là tam giác cân
b. Tổng
22
11
DI DK
+
không thay đổi khi I thay đổi trên AB.
Định hướng lời giải: Phần a) bài toán yêu cầu chứng minh
DIL∆
là tam giác cân. Nhìn từ hình vẽ ta
thấy
DIL∆
cân tại D như vậy ta cần chứng minh
DIL DLI=
hoặc
DI DL=
. Quan sát thể hình ta thấy
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 10
Website: tailieumontoan.com
rằng việc chứng minh 2 cạnh
DI DL=
là dễ dàng hơn vì trong 2
ADI∆
và
CDL
∆
đều có góc vuông có 1
cặp cạnh bằng nhau mà ta dễ dàng nhận ra
ADI CDL=
vì cùng phụ với
CDI ADI CDL⇒∆ =∆
DI DL⇒=
ta có đpcm. Phần b yêu cầu chứng minh tổng
22
11
DI DK
+
không đổi khi I thay đổi trên AB.
Rõ ràng phần a) của bài toán là một gợi ý cho phần b) khi ta có
2222
1111
DI DL
DI DK DL DK
=⇒+ =+
mà theo hệ thức lượng trong
DLK∆
vuông tại D có đường cao DC nên
222
11 1
DL DK DC
+=
không đổi.
Lời giải
a. Ta có:
( )
90 1ADI IDC ADC IDL IDC CDL ADI CDL+ = = °= = + ⇒ =
Lại có
90DAI DCL= =
và
(2)AD DC=
Từ (1) và (2), suy ra:
ADI CDL∆=∆
(g.c.g)
DI DL DIL⇒ = ⇒∆
cân tại D
b. Theo phần a) ta có
DI DL=
Do đó
2222
1111
DI DK DL DK
+=+
Trong tam giác DKL vuông tại D, đường cao
DC có
222
11 1
DL DK DC
+=
không đổi
222
11 1
DI DK DC
⇒+ =
không đổi khi I thay
đổi trên AB
Nhận xét: Bài toán này sẽ khó hơn rất nhiều nếu bỏ đi phần a) của bài 7 ta sẽ có bài toán sau: Cho
hình vuông ABCD. Điểm I thay đổi trên cạnh AB. Đường thẳng DI cắt tia BC tại K. Chứng minh rằng
tổng
22
11
DI DK
+
không thay đổi khi I thay đổi trên cạnh AB.
Bài 10: Cho hình thoi ABCD có
120A = °
. Kẻ tia Ax sao cho
15BAx = °
. Tia Bx cắt cạnh BC tại M và cắt
đường thẳng CD tại N. Chứng minh rằng:
22 2
11 4
3AM AN AB
+=
Định hướng lời giải: Đẳng thức cần chứng minh gợi cho ta đến đẳng thức về mối liên hệ về cạnh và
đường cao trong tam giác vuông
2 22
111
hbc
= +
. Từ đó ta thấy nó cũng mang một chút hơi hướng như
bài 8. Ta sẽ tạo một tam giác vuông có độ dài 2 cạnh góc vuông là AM và AN. Quan sát thể hình ta sẽ
dựng
( )
AE AN E DC⊥∈
và dựng
( )
AH DC H DC⊥∈
. Như vậy ta sẽ chỉ cần chứng minh được
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 11
Website: tailieumontoan.com
AE AM=
và
22
14
3
AH AB
=
. Việc chứng minh
AE AM=
hoàn toàn tương tự như phần a) của bài 8.
Theo giả thiết có
120A = °
nên dễ thấy
ADC∆
đều
3
60
2
AH sin .AD AB⇒ = °=
từ đó ta sẽ có đpcm.
Lời giải
Qua A kẻ đường thẳng vuông góc với Ax và cắt đoạn DC tại E
Hạ
( )
AH CD H CD
⊥∈
Trong tam giác EAN vuông tại A, đường cao AH có:
222
111
(1)
AH AE AN
= +
Mặt khác, ta có:
120 90 15 15DAE DAB EAN NAB= − − = °− °− °= °
DAE MAB⇒=
Mà
( )
2AD AB,B D ADE ABM g.c.g AE AM( )= = ⇒∆ =∆ ⇒ =
Do ABCD là hình thoi có
120A = °
1
60
2
DAC A ADC
⇒ = = °⇒∆
là tam giác đều
3
60
2
(3)AH AD.cos AB
⇒ = °=
Từ (1), (2) và (3), suy ra:
22 2
11 4
3AM AN AB
+= ⇒
đpcm
Nhận xét: Dưới đây là một số bài toán có ý tưởng tương tự như 2 bài toán trên:
Bài toán 1: Cho hình thang vuông ABCD có
90AD= = °
và
( )
AD BC AB DC= <
. Gọi E là giao điểm
của hai đường thẳng DA và CB. Chứng minh:
2 22
111
AD BC EC
= +
Bài toán 2: Cho hình chữ nhật ABCD với
( )
0AD t.AB t= >
. Lấy điểm M trên cạnh BC. Đường thẳng
AM cắt đường thẳng CD tại P. Chứng minh rằng:
2 22
111
AB AM AP
= +
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 1
Website: tailieumontoan.com
CHƯƠNG II : ĐƯỜNG TRÒN
BÀI 1: Sự xác định đường tròn. Tính chất đối xứng của đường tròn
I. Tóm tắt lý thuyết
1) Cho đường tròn (O) bán kính R kí hiệu là (O;R)
Xét vị trí điểm M trên mặt phẳng so với vị trí của (O;R):
_ Điểm M thuộc (O;R) khi và chỉ khi
OM R
=
_ Điểm M nằm bên trong (O;R) khi và chỉ khi
OM R<
_ Điểm M nằm bên ngoài (O;R) khi và chỉ khi
OM R>
2) Đường tròn là hình có tâm đối xứng.Tâm của đường tròn chính là tâm đối xứng của đường tròn đó
3) Đường tròn là hình có trục đối xứng. Đường kính bất kì của đường tròn đều là trục đối xứng của đường
tròn đó
II .Bài tập
Bài 1: Cho tam giác nhọn ABC .Vẽ đường tròn (O) có đường kính BC và cắt cạnh AB, AC theo thứ tự ở D,
E
a. Chứng minh
⊥⊥
,
CD AB BE AC
b. Gọi K là giao điểm của BE và CD. Chứng minh rằng
⊥AK BC
Định hướng lời giải :
Ta dễ dàng nhận thấy
OB OC OD OE= = =
từ đó suy ra
2
BC
OD OE
= =
Mà OD, OE lần lượt là các đường trung
tuyến trong
∆
BDC
và
∆BEC
nên ta có 2
tam giác này vuông tại D, E hay suy ra
⊥CD AB
và
⊥
BE AC
Như vậy ta có BE, CD là các đường cao
của
∆ABC
K BE CD⇒= ∩
là trực tâm của
∆ABC
nên ta sẽ có
⊥AK BC
Lời giải:
a. Do D, E thuộc đường tròn (O) đường kính BC
2
BC
OD OE OB OC⇒====
⇒
các tam giác BDC và BEC là các tam giác vuông tại D và E
⇒⊥BE AC
và
⊥CD AB
b. Ta thấy trong tam giác ABC có các đường cao BE và CD
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 2
Website: tailieumontoan.com
Lại có K là giao điểm của BE và CD
K
⇒
là trực tâm của
∆ ⇒⊥ABC AK BC
Nhận xét : Từ bài toán này ta rút ra nhận xét đó là với mỗi điểm M bất kì thuộc đường tròn đường
kính BC thì ta sẽ có
90BMC = °
. Nhận xét này là khá quan trọng và sẽ được dùng trong rất nhiều
các bài toán trong suốt chương trình hình học 9
Bài 2: Cho 3 dây AB, BC, CA của một đường tròn (O;R) trong đó AB là đường kính
a. Chứng minh
90ACB = °
b. Tìm tập hợp điểm I nhìn đoạn thẳng AB đã cho dưới một góc vuông
c. Dựng
∆ABC
vuông có cạnh huyền AB cố định đã cho bằng 5cm, cạnh góc vuông
3AC cm=
d. Dựng trực tâm của
∆
ABC
có cạnh
5, 4,5, 4AB cm BC cm CA cm
= = =
Định hướng lời giải : Tương tự như phần a) bài 1 dễ thấy
OA OB OC R= = =
do đó
2
AB
OC
=
Mà OC là trung tuyến trong
∆ABC
nên
∆
ABC
vuông tại C hay
90ACB = °
Phần b) yêu cầu tìm tập hợp điểm I nhìn đoạn thẳng AB dưới 1 góc vuông tức là
90AIB = °
. Như vậy tam
giác
∆AIB
vuông tại I nên điều đầu tiên ta nghĩ đến đó là đường trung tuyến từ I có độ dài bằng
1
2
cạnh
AB , do đó
2
AB
OI R= =
nên
( )
;
I OR∈
từ đó suy ra tập hợp điểm I chính là đường tròn (O;R). Phần c) và
d) ta chỉ cần dựa vào kết quả của phần b) và bài 1 sẽ được giải quyết
Lời giải:
a. Dễ thấy
2
AB
OA OB OC R OC
===⇒=
Mà OC là đường trung tuyến của
∆ABC
⇒∆ABC
vuông tại
90C ACB⇒=°
b. Phần thuận
Ta có
= °⇒∆90
AIB AIB
vuông tại I
Mà IO là đường trung tuyến của
∆AIB
( )
;
2
AB
OI R I O R⇒ = = ⇒∈
* Phần đảo : Với
( )
;I OR∈
Theo phần a) dễ thấy
90
AIB = °
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 3
Website: tailieumontoan.com
Vậy nên ta có tập hợp các điểm I nhìn đoạn thẳng AB một góc vuông là đường tròn (O) sao cho AB
là đường kính
c. Dựng đường tròn đường kính
5
AB cm
=
Dựng dây
3AC cm=
(ta luôn dựng được vì
35cm cm<
)
Từ đó ta sẽ dựng được tam giác ABC vuông tại C có
5, 3AB cm CA cm= =
d. Đầu tiên ta dễ dàng dựng được
∆ABC
(dựng bằng compa)
Tiếp theo ta sẽ dựng đường tròn
( )
,2O cm
với O là trung điểm của AC. Khi đó AC là đường kính của
đường tròn này. Gọi D, E là các giao điểm của đường tròn (O) với các cạnh AB, BC. Khi đó nếu gọi
H là giao điểm của AD và CE thì H chính là trực tâm của
∆ABC
(theo bài 1)
Nhận xét : Bài toán này chính là hệ quả trực tiếp của phần nhận xét ở bài 1. Với kiến thức ở phần lí
thuyết trong bài này ta vẫn chưa được sử dụng ngay nhận xét đó nhưng nó có thể giúp cho ta phát
triển và giải quyết vấn đề của bài toán rất nhanh
Bài 3: Cho AB là dây cung của đường tròn (O;R) (AB không là đường kính). C là điểm trên tia đối của tia
AB. Chứng minh điểm C nằm ngoài đường tròn (O;R)
Định hướng lời giải :
Để chứng minh được C nằm ngoài đường tròn (O;R) ta cần chứng minh
OC R>
hay
OC OA>
. Điều này
giúp ta nghĩ đến việc dựng đường phụ
⊥OH AB
để vận dụng quan hệ đường xiên và hình chiếu
Lời giải:
Hạ
(
)
⊥∈OH AB H AB
Do C nằm trên tia đối của tia AB nên
dễ thấy
HC HA>
Theo quan hệ đường xiên và hình
chiếu ta suy ra
OC OA>
hay
OC R
>
C⇒
nằm ngoài đường tròn (O;R)
⇒
đpcm
Nhận xét :
_ Ta có bài tập tương tự sau : Cho AB là dây cung của đường tròn (O;R) (AB không là đường kính). C là
điểm nằm trên đoạn thẳng AB. Chứng minh điểm C nằm trong đường tròn (O;R)
_ Hai bài tập này giúp ta chứng minh được định lí không tồn tại đường tròn nào đi qua 3 điểm thẳng hàng
Bài 4: Cho đường tròn (O) và điểm A cố định trên đường tròn, điểm B chuyển động trên đường tròn. Tìm
quỹ tích trung điểm M của dây AB
Định hướng lời giải :
Đối với những bài toán tìm quỹ tích với những hình vẽ đơn giản không quá phức tạp ta thường vẽ một 1 vài
điểm trên để hình dung dễ hơn quỹ tích của chúng. Ở bài toán này ta sẽ lấy thêm 2 hoặc 3 điểm B trên đường
tròn để xác định quỹ tích trung điểm của chúng. Ta để ý rằng
OA OB=
tức là tam giác OAB cân tại O, do
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 4
Website: tailieumontoan.com
đó OM vừa là đường trung tuyến vừa là đường cao trong tam giác
90
OAB AMO
⇒=°
. Theo phần b) bài
toán 2 ta có quỹ tích của điểm M là đường tròn đường kính OA từ đó ta có được đpcm
Lời giải:
* Phần thuận
Ta có
OA OB
=
nên tam giác AOB cân tại O
Do đó trung tuyến OM đồng thời là
đường cao của
∆⇒ =°90AOB AMO
Theo bài toán 2 điểm M thuộc đường
tròn
( )
O
′
có đường kính là AO cố định
* Phần đảo
Gọi
M
′
là điểm bất kì trên đường tròn đường kính AO
Gọi
B
′
là giao điểm thứ 2 của đường thẳng
AM
′
với (O)
Cũng theo bài toán 2 ta có
90AM O
′
= °
′′
⇒⊥OM AB
mà lại có
′
∆
AOB
cân tại O do đó
OM
′
vừa là đường cao vừa là đường trung tuyến
M
′
⇒
là trung điểm của
AB
′
Vậy nên quỹ tích trung điểm M của đoạn AB là đường tròn đường kính AO
Nhận xét :Tiếp theo ta sẽ thử khảo sát bài toán này với trường hợp điểm A nằm trong hoặc nằm ngoài
đường tròn (O;R). Do 2 trường hợp tương tự nhau, nên ta sẽ trình bày 1 trường hợp điểm A nằm ngoài
đường tròn (O;R)
Với trường hợp này ta cũng vẽ một số vị trí của điểm B để dự đoán quỹ tích của điểm M chuyển động trên
đường tròn có tâm
O
′
là trung điểm của OA và có bán kính là
2
R
* Phần thuận
Gọi
O
′
là trung điểm của OA
Khi đó ta có
OM
′
là đường
trung bình của
∆AOB
22
OB R
OM
′
⇒==
M⇒
thuộc đường tròn
;
2
R
O

′


* Phần đảo
Gọi
M
′
là điểm bất kì thuộc đường tròn
;
2
R
O

′


và
M
′′
là giao điểm thứ 2 của
AM
′
với
;
2
R
O

′


Gọi
,BB
′ ′′
là 2 giao điểm của đường thẳng
AM
′
với (O;R) sao cho
AB AB
′′ ′
<
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 5
Website: tailieumontoan.com
Khi đó dễ thấy
M
′
và
M
′′
lần lượt là trung điểm của
AB
′
và
AB
′′
⇒
đpcm
Kết luận : Quỹ tích trung điểm M của AB là đường tròn tâm
;
2
R
O

′


với
O
′
là trung điểm của OA
Bài 5: Cho nửa đường tròn (O) đường kính AB cố định. H là một điểm bất kì trên cung AB. Trên tia BH lấy
một điểm D sao cho H là trung điểm của BD. Đoạn thẳng DO cắt AH tại M. Tìm quỹ tích của điểm M
Định hướng lời giải :
Hoàn toàn dễ dàng nhận ra điểm M chính là trọng tâm của
∆ABD
nên ta sẽ thu ngay được tỉ lệ
2
3
AM DM
AH DO
= =
. Điều này giúp ta nghĩ đến việc kẻ đường thẳng song song từ M với đường thẳng OH cắt
AO tại N để lợi dụng tỉ số
2
3
AM
AH
=
để suy ra điểm N cố định và đoạn NM có độ dài không đổi. Từ đó suy
ra được quỹ tích của M là một đường tròn tâm N cố định
Lời giải:
* Phần thuận :
Trong
∆ABD
có đường trung tuyến AH
và DO cắt nhau tại M
M⇒
là trọng tâm của
∆⇒=
2
3
AM
ABD
AH
Từ M kẻ đường thẳng song song với OH
và cắt đoạn thẳng AB tại N
Theo định lí Tales, ta có :
2 22
3 33
AN MN AM
AN AO R N
AO OH AH
= = =⇒= =⇒
cố định
và
22
33
NM OH R= =
M⇒
thuộc nửa đường tròn
2
;
3
NR



cùng thuộc nửa mặt phẳng bờ AB so với nửa đường tròn (O)
* Phần đảo :
Gọi
M
′
là một điểm bất kì thuộc nửa
đường tròn
2
;
3
NR



cùng thuộc nửa
mặt phẳng bờ AB so với nửa đường tròn (O)
Gọi
H
′
là giao điểm của
AM
′
với nửa đường tròn (O;R)
Trên tia
BH
′
lấy điểm
D
′
sao cho
HD HB
′′ ′
=
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 6
Website: tailieumontoan.com
Ta cần chứng minh
OD
′
đi qua điểm
M
′
Thật vậy ta có :
2
22
3
33
R
NM AN NM
OH R AO OH
′′
==⇒= =
′′
Theo định lí Tales đảo
//
MN OH
′′
⇒
Do đó
2
3
AM
M
AH
′
′
= ⇒
′
là trọng tâm của
′
∆ABD
⇒
trung tuyến
DO
′
đi qua
M
′
⇒
đpcm
Vậy nên quỹ tích của điểm M là nửa đường tròn
2
;
3
NR



nằm trên cùng nửa mặt phẳng bờ AB so với nửa
đường tròn (O;R)
Nhận xét : Dưới đây là một số bài toán tương tự :
1. Cho một đoạn thẳng cố định AB có độ dài bằng 2a. Gọi I là trung điểm của AB, K là trung điểm của
đoạn IB. Trên tia Kx kẻ tùy ý, lấy một điểm M sao cho
KMB MAB=
. Tìm quỹ tích của điểm M
2. Cho hình vuông ABCD cạnh bằng a. Một đoạn thẳng MN có độ dài thay đổi, M chạy trên AB, N
chạy trên AD sao cho chu vi tam giác AMN luôn bằng 2a. Gọi H là chân đường vuông góc hạ từ C
xuống MN. Chứng minh rằng H luôn luôn nằm trên một đường tròn cố định
3. Cho nửa đường tròn (O) đường kính AB, M là một điểm chuyển động trên đường tròn (O). C là một
điểm trên tia AM sao cho
AC BM=
. Chứng minh rằng đường thẳng d vuông góc với AM tại C
luôn đi qua một điểm cố định
Bài 6:Cho
∆ABC
nhọn, nội tiếp trong đường tròn (O). Gọi H là trực tâm của
∆
ABC
. Vẽ
(
)
⊥∈OK BC K BC
. Chứng minh
2AH OK=
Định hướng lời giải :
Quan sát hình vẽ ta dễ dàng nhận ra
⊥
OK BC
vì tam giác BOC cân tại O và OK là đường trung tuyến nên
đồng thời là đường cao. Từ đó ta thấy
//AH OK
mà đề bài yêu cầu chứng minh
2AH OK=
nên ta sẽ dự
đoán OK là đường trung bình của tam giác nào đó chứa cạnh AH, gọi D là giao của AO và HK. Ta cần
chứng minh O, K lần lượt là trung điểm của của AD, HK. Từ đó ta nhận thấy D nằm trên đường tròn (O)
Lời giải:
Gọi D là giao của AO và HK
Gọi
D
′
là giao của AO với (O)
Ta sẽ chứng minh
DD
′
≡
Khi đó
AD
′
là đường kính của (O)
Theo các bài toán ở trên ta dễ dàng
chứng minh được
90ACD ABD
′′
= = °
Do đó
′′
⊥⊥;AC CD AB BD
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 7
Website: tailieumontoan.com
// ; //
BH CD CH BD
′′
⇒
BHCD
′
⇒
là hình bình hành
HD
′
⇒
đi qua trung điểm của BC hay
HD
′
đi qua K
D HK AO D D
′′
⇒ = ∩ ⇒≡
,OK⇒
lần lượt là trung điểm của AD, HD
OK⇒
là đường trung bình của
∆ ⇒= ⇒
1
2
AHD OK AH
đpcm
Nhận xét :
_ Kết quả của bài toán vẫn đúng trong trường hợp
∆ABC
tù
_ Đây là bài toán không quá khó nhưng nó có ứng dụng trong rất nhiều bài toán hay và khó. Dưới đây là một
số bài toán như vậy :
1. (Đường thẳng Ơle) Cho
∆ABC
nhọn nội tiếp trong đường tròn (O), H là trực tâm, G là trọng tâm
của
∆ABC
. Chứng minh O, G, H thẳng hàng
2. Cho đường tròn (O;R) và điểm P cố định ở ngoài đường tròn, vẽ tiếp tuyến PA và cát tuyến bất kì
PBC (A,B,C thuộc (O)). Tìm quỹ tích trực tâm H của tam giác ABC
3. Cho
∆ABC
nội tiếp đường tròn (O). Gọi D, E, F tương ứng là trung điểm của BC, CA, AB. Kẻ các
đường thẳng
,,DD EE FF
′′′
sao cho
// , // , //
DD OA EE OB FF OC
′′′
. Chứng minh rằng các đường
thẳng
,,DD EE FF
′′′
đồng quy
4. (Đề thi THPT chuyên Hùng Vương 2013-2014) Cho điểm A cố định trên đường tròn (O;R). Gọi AB,
AC là 2 dây cung của (O;R) thay đổi sao cho
.3AB AC R
=
. Xác định vị trí của B, C trên (O) để
diện tích tam giác ABC lớn nhất
Bài 7: Cho 3 điểm A, B, C bất kì và đường tròn (O) bán kính l. Chứng minh rằng luôn tồn tại điểm M thuộc
đường tròn
( )
;1O
thỏa mãn :
3MA MB MC++ ≥
Định hướng lời giải :
Bài toán yêu cầu chứng minh tồn tại điểm M thuộc đường tròn
( )
;1O
thỏa mãn
3MA MB MC++ ≥
thì
việc đầu tiên ta nghĩ đến là xét 1 điểm M thuộc đường tròn. Ta thấy việc xét 1 điểm M vẫn chưa thu được
điều gì nên cần phải xét thêm những điểm M khác thuộc đường tròn
(
)
;1O
. Bây giờ nếu xét thêm các điểm
khác thuộc
( )
;1O
thì ý tưởng sẽ là tìm các điểm có một mối liên hệ gì đó với M và điểm đầu tiên ta nghĩ đến
đó chính là điểm
M
′
đối xứng với M qua O hay
MM
′
chính là đường kính đường tròn
( )
;1 2O MM
′
⇒=
.
Đến đây ta sẽ áp dụng bất đẳng thức tam giác thì thu được
2MA M A MM
′′
+≥ =
Tương tự
2, 2MB M B MC M C
′′
+≥ +≥
Cộng theo vế các bất đẳng thức ta được :

Preview text:

Tailieumontoan.com 
Điện thoại (Zalo) 039.373.2038
CẨM NANG CHINH PHỤC
HÌNH HỌC VÀO LỚP 10
(Liệu hệ tài liệu word môn toán SĐT (zalo) : 039.373.2038)
Tài liệu sưu tầm, ngày 15 tháng 8 năm 2023
Website: tailieumontoan.com Môc lôc Trang CHƯƠNG 1
HỆ THỨC LƯỢNG TRONG TÁC VUÔNG CHƯƠNG 2 ĐƯỜNG TRÒN CHƯƠNG 3
CÁC ĐỊNH LÝ, BÀI TOÁN HÌNH HỌC CHƯƠNG 4
PHÂN TÍCH VÀ GIẢI 23 ĐỀ CHUYÊN TOÁN
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 521
Website: tailieumontoan.com
CHƯƠNG I: HỆ THỨC LƯỢNG TRONG TAM GIÁC VUÔNG
Dưới đây là các hệ thức về mối liên hệ của các cạnh, các góc, đường chiếu và đường cao trong một tam giác vuông. Cho A
∆ BC vuông tại A. Giả sử AH là đường cao của tam giác. Khi đó ta có các hệ thức sau: 2
1) BH.BC = BA và 2
CH .CB = CA 2 2) . HB HC = HA
3) AH.BC = B . A CA 1 1 1 4) = + 2 2 2 HA BA CACA =  BA =  CA =  BA 5) sin B , cos B , tan B , cot B = (tương tự với góc  C ) CB BC BA CA  =   =  1 = =   1 ˆ = =  6) sin B cos C, sin C cos B, tanB  cotC, tan C  cot B cot B cot C
Trên đây tôi đã nhắc lại một số hệ thức cơ bản nhất về mối liên hệ gữa các cạnh, các góc, đường
chiếu và đường cao trong một tam giác vuông. Dưới đây là hệ thống bài tập giúp bạn đọc ghi nhớ và
sử dụng thành thạo các công thức này trong các bài toán. Bài 1: Cho A
∆ BC vuông tại A đường cao AH . Biết BH = 9,CH =16.Giải tam giác ABC .
Định hướng lời giải: Ở đây bài toán yêu cầu giải tam giác ABC tức là chúng ta cần tìm độ dài 3
cạnh của tam giác. Điều này hoàn toàn dễ dàng ta chỉ cần sử dụng các hệ thức ở trên thì bài toán sẽ
được giải quyết. Dễ thấy BC
= BH + CH = 25 . Để tính các cạnh AB,AC ta sẽ sử dụng hệ thức 1) ở trên ta được 2
BA = BH .BC = 225 ⇒ BA = 15 và 2
CA = CH.CB = 400 ⇒ CA = 20 . Từ đó ta đã tìm
được độ dài các cạnh của A
∆ BC . Ngoài ra ta hoàn toàn có thể tính được độ dài đường cao, diện tích và chu vi A ∆ BC Lời giải
Ta có BC = BH + CH = 25 Trong tam giác A
∆ BC vuông tại A đường cao AH Ta có: 2
AB = BC.HB = 225 ⇒ AB = 15 2
CA = BC.CH = 400 ⇒ CA = 20
Nhận xét: Như vậy đối với A
∆ BC vuông tại A và có đường cao AH. Ta chỉ cần biết được độ dài 2
trong số các cạnh AB, BC,C , A ,
HA HB, HC ta hoàn toàn có thể xác định được tất cả các yếu tố còn lại của A
∆ BC . Từ đó ta sẽ có các bài toán sau: Cho A
∆ BC vuông tại A đường cao AH
1) Biết AC = 12, BC = 15. Tính độ dài các đoạn AB, BH ,CH , AH.
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 1
Website: tailieumontoan.com
2) Biết AC = 10, HC = 8 . Tính độ dài các đoạn AB, BC, BH , AH.
3) Biết AB = 15, AH = 12 . Tính độ dài các đoạn AC, BC,CH , BH .
4) Biết BC = 25, AH = 12 . Tính độ dài các đoạn AC, AB,CH , BH . Bài 2: Cho A
∆ BC vuông tại A đường cao AH. Biết = 
AC 12, C = 60° . Giải tam giác ABC và tính độ dài đường cao AH Lời giải
Áp dụng hệ thức 5) ta sẽ có:  CA AC 12 cos C = ⇒ BC = = = CB  24 cos C cos 60°  AB sin C = BC ⇒ =  AB
BC.sin C = 12.sin 60° = 6 3 A . B AC 6 3.12
Lại có AH.BC = 2S = A . B AC ⇒ AH = = = 3 3 ABC ∆ BC 24
Nhận xét: Ở bài toán 1 ta thấy nếu biết được 2 yếu tố về cạnh và đường cao trong A ∆ BC vuông thì ta
hoàn toàn xác định được các yếu tố còn lại trong tam giác. Đến bài toán 2 này ta thấy rằng nếu trong
tam giác ABC vuông mà ta biết được 1 yếu tố về cạnh và một yếu tố về góc thì các yếu tố còn lại cũng
hoàn toàn được xác định. Từ đó sẽ dẫn đến các bài toán sau: Cho A
∆ BC vuông tại A có đường cao AH 1) Biết =  BC 10, C = 30 .
° Tính độ dài các đoạn AB, AC, BH,CH, AH 2) Biết =  AH
5, C = 60° . Tính độ dài các đoạn AB, BC,C , A BH , CH 3) Biết =  CH
8, C = 45° . Tính độ dài các đoạn AB, BC,C , A BH , AH
4) Biết AB : AC = 3 : 4 và BC = 15 . Tính độ dài các đoạn BH ,CH
Ở 2 bài toán trên ta đều xét tam giác ABC vuông. Bây giờ ta chuyển sang xét các tam giác không vuông. Bài 3: Cho A
∆ BC có 3 góc nhọn, đường cao AH a) Chứng minh =  +  BC
AH .(cot B cot C) b) Biết =  = °  AH 6, B
60 , C = 45° . Giải tam giác ABC Lời giải
a. Ta thấy trên hình có 2 tam giác ABH và ACH đều vuông tại H từ đó ta có thể áp dụng hệ thức lượng trong các tam giác này + Trong A
∆ BH vuông tại H có:
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 2
Website: tailieumontoan.com BH = ⇒ =  cot B BH AH .cot B (1) AH + Trong A
∆ CH vuông tại H có:  CH = ⇒ =  cot C CH AH .cot C (2) AH + Từ (1) và (2), suy ra: = + =  +  BC BH HC
AH .(cot B cot C) b. Theo phần a) ta có: =  +  BC
AH .(cot B cot C) = 6(cot 60° + cot 45°) = 2( 3 + 3) + Trong A
∆ BH vuông tại H có:  AH AH 6 sin B = ⇒ AB = = = AB  4 3 sin B sin 30° + Trong A
∆ CH vuông tại H có:  AH AH 6 sin C = ⇒ AC = = = AC  6 2 sin C sin 45° 1 Bài 4: Cho A
∆ BC có A nhọn. Chứng minh diện tích tam giác ABC là =  S A . B AC.sin A 2  1
Định hướng lời giải: Ta đã biết diện tích tam giác thì bằn g cạnh đáy x chiều cao như vậy ở bài 2
toán này ta sẽ phải hạ chiều cao từ 1 đỉnh của tam giác. Quan sát điều cần chứng minh ta thấy  sin A
nên ta sẽ phải dựng đường cao hạ từ đỉnh B hoặc C của A
∆ BC . Từ đó áp dụng hệ thức lượng trong
tam giác vuông ta dễ dàng có điều phải chứng minh. Lời giải
Hạ BH ⊥ AC(H ∈ AC) Trong ∆ ABH có =  BH AB sin A Do đó 1 1 = =  S BH .AC A . B AC.sin A ABC ∆ 2 2 ⇒ đpcm
Nhận xét:
- Rõ ràng ta hoàn toàn có thể mở rộng bài toán này cho hình bình hành ABCD vì thực chất hình bình
hành ABCD bằng 2 lần diện tích tam giác ABD do đó =  S A . B A . D sin . A ABCD
- Bài toán trên là một bài toán khá cơ bản tuy nhiên nó có ứng dụng rất nhiều trong các bài toán khác nhau.
Dưới đây là một số bài toán như vậy:
1) (Tính độ dài đường phân giác trong tam giác)
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 3
Website: tailieumontoan.com Xét A
∆ BC nhọn có đường phân giác AD(D ∈ BC) Ta có S = S + S ABC ∆ ABD ∆ AC ∆ D
Theo bài toán trên ta suy ra: 1    1 A 1 A A . B AC.sin A = A . B A . D sin + AC.A . D sin 2 2 2 2 2 A  2 os c .A . B AC A . B AC.sin A 2 ⇒ AD =  = A AB + AC ( AB + AC).sin 2 A A ( Ta có công thức    sin A = 2 sin os c
. Công thức này chứng minh cũng không quá khó khăn, ta sẽ xét 2 2 A
∆ BC cân tại A và kẻ các đường các đường cao AH, BK sau đó sử dụng hệ thức lượng giác các tam
giác vuông. Việc chứng minh cụ thể xin được dành cho bạn đọc). 2) Cho A
∆ BC có A < 90° . Trên cạnh AB, AC lần lượt lấy các điểm B ',C '. Chứng minh rằng S AB AC ABC ∆ = . S AB '.AC ' AB ∆ 'C'
Áp dụng bài toán trên ta có: 1  A . B AC.sin A S A . B AC ABC ∆ 2 = = S 1 AB '.AC ' AB ∆ 'C' 
AB '.AC '.sin A 2 ⇒ đpcm
Các bài tập dưới đây xin mời các bạn đọc tự chứng minh: 1. Cho A
∆ BC nhọn. Kẻ đường thẳng d song song với BC và cắt các cạnh AB, AC lần lượt tại D, E . Tìm
vị trí của d để diện tích B
∆ DE đạt giá trị lớn nhất.
2. Cho tứ giác ABCD có 2 đường chéo cắt nhau tại O. Biết 
AOD < 90° . Chứng minh: 1 =  S( AOD ABCD) AC.BD.sin 2 3. Cho A
∆ BC vuông tại A. Từ trung điểm E của cạnh AC kẻ EF ⊥ BC a. Chứng minh =  AF BE.c osC b. Biết =  BC
10, C = 60° . Tính diện tích tứ giác ABFE
c. AF và BE cắt cạnh tại O. Tính  sin AOB Bài 5: Cho A
∆ BC . Trên cạnh BC lấy hai điểm M , N sao cho  =  BAM CAN Chứng minh rằng:
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 4
Website: tailieumontoan.com 2 2 BM CMAM BM BNAB  . a . = . b . =     CN BNAN CN CMAC BM CM AM . c + ≥ 2 CN BN AN
(Đề thi chuyên Toán THPT Hùng Vương năm 2000)
Định hướng lời giải: Quan sát vào hình vẽ và các tỉ số cần chứng minh ở trên ta sẽ nghĩ ngay đến tỉ lệ
diện tích các tam giác có chung đường cao. BM S CM S Ta có ngay ABM ∆ = và AC ∆ M =
. Giả thiết lại cho  =  BAM
CAN nên ta sẽ nghĩ đến công thức CN S BN S AC ∆ N ABN ∆
diện tích dựa vào góc đã chứng minh ở bài 4. Áp dụng công thức đó ta sẽ có: 1  1 AB . AM .sin BAMAC . AM .sin CAM S AB . AM S ABM ∆ 2 = = và AC ∆ M 2 = S 1 AC . AN S 1 ABN ∆  AC ∆ NAC . AN .sin CAN AB . AN .sin BAN 2 2 S AC . A M Do  =  ⇒  =  AC ∆ M BAM CAN BAN CAM ⇒ =
từ đó kết hợp lại ta sẽ giải quyết được phần a) S AB . A N ABN ∆ BM CM AM
và b). Phần c) yêu cầu chứng minh bất đẳng thức + ≥ 2
mà theo phần a) ta đã biết tích CN BN AN 2 BM CMAM  . = 
 một cách tự nhiên ta sẽ nghĩ đến việc áp dụng bất đẳng thức Cosi cho 2 tỉ số BM CN BNAN CN 2 CM BM CM BM CMAM AM và . Ta có + ≥ 2 . = 2 = 2 .   BN CN BN CN BNAN AN
Từ đó ta có điều cần chứng minh. Lời giải
a. Dễ thấy các tam giác A ∆ BM , A ∆ CN, A ∆ BN, A
∆ CM có cùng chiều cao hạ từ đỉnh A do đó ta có: BM CM S S . ABM ∆ = . AC ∆ M CN BN S S AC ∆ N ABN ∆
Áp dụng công thức tính diện tích tam giác 1 =  S
XY.XZ.sin X ta có X ∆ YZ 2 BM CM S S ABM ∆ AC ∆ M . = . CN BN S S AC ∆ N ABN ∆ 1  1  AB .AM .sin BAM AC .AM .sin CAM 2 2 = . (*) 1  1  AC .AN .sin CAN AB .AN .sin BAN 2 2
Lại có  =  ⇒  −  =  −  ⇒  =  BAM CAN BAC BAM BAC CAN BAN CAM
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 5
Website: tailieumontoan.com 2 Do đó từ BM CMAM  (*) suy ra . =   CN BNAN
b. Tương tự phần a) ta có: 1  1  2 AB.AM .sin BAM AB.AN.sin BAN BM BN S SAB ABM ∆ ABN ∆ 2 2 . = . = . =   CN CM S S 1  AC AC ∆ N AC ∆ M  1  AC.AN.sin CAN AC.AM .sin CAM 2 2 BM CM BM CM AM
c. Áp dụng bất đẳng thức Cosi, ta có: + ≥ 2 . = 2 CN BN CN BN AN
Nhận xét: Hai đường thẳng AM, AN ở bài toán trên được gọi là hai đường đẳng giác trong A ∆ BC .
Hệ thức ở phần b) là một hệ thức khá quan trọng đó là một trong những tính chất của đường đẳng
giác trong tam giác. Từ hệ thức này ta có thể giải quyết bài toán khá khó sau đây: Cho A
∆ BC có BD là phân giác trong của 
ABC . Trên đoạn BD lấy 2 điểm M, N sao cho  =  CAM
BAN . Chứng minh  =  ACM BCN + Trong A ∆ BD có  =  DAM
BAN nên theo phần b) bài toán trên ta sẽ có: 2 BN BMAB  . =   ( ) 1 DM DNAD
Do BD là phân giác của 
ABC nên theo tính chất
đường phân giác trong tam giác ta có: AD AB AB BC = ⇒ = (2) CD BC AD CD 2 BN BMBC  Từ (1) và (2), suy ra: . =   (3) DM DNCD
Mặt khác trên đoạn BD ta lấy điểm M ' sao cho  =  BCN DCM ' + Trong B ∆ CD có  =  BCN
DCM ' nên theo phần b) bài toán trên ta sẽ có: 2 BN BM '  BC  . =   (4) DM ' DNCD BN BM BN BM ' Từ (3) và (4), suy ra: . = . DM DN DM ' DN BM BM ' BM BM ' ⇒ = ⇒ =
⇒ BM = BM ' ⇒ M ≡ M ' DM DM ' BD BD Do đó  =  BCN ACM (đpcm) 6 + 2
Bài 6: Chứng minh sin 75° = 4
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 6
Website: tailieumontoan.com
( Đề thi chuyên Toán – Tin, Hà Tây năm 2000-2001)
Định hướng lời giải: Để tính đượcsin 75° việc đầu tiên chắc chắn ta phải dựng một tam giác vuông
có 2 góc nhọn là 75° và15° . Ta giả sử có tam giác ABC vuông tại A và có  = °  B 75 , C = 15 . ° Tiếp theo
ta sẽ khai thác một số tính chất của tam giác vuông mà tính chất đầu tiên ta nghĩ tới sẽ là đường trung 1
tuyến từ đỉnh của góc vuông có độ dài bằng
độ dài cạnh huyền. Như vậy, nếu gọi I là trung điểm của 2 BC
BC thì ta sẽ có IA = IB = IC =
= a và ta để ý rằng tam giác IAB cân mà có B = 75° nên  AIB = 30° . 2
Từ đây ta sẽ nghĩ ngay đến việc hạ đường cao AH thì ta sẽ hoàn toàn tính được độ dài AH , HI theo a.
Từ đó dễ dàng tính được độ dài của AC theo a nên ta sẽ thu được điều phải chứng minh. Lời giải Giả sử A
∆ BC có vuông tại A và có  = °  B 75 , C = 15 , ° BC = 2a
Gọi I là trung điểm của BC Do A
∆ BC vuông tại A nên ta có IA = IB = IC = a ⇒ IA
∆ B cân tại I có  = ° ⇒  B 75 AIB = 30°
Kẻ AH ⊥ BC ( H ∈ BC ) a Trong A
∆ HI vuông tại H có AH = AI.sin 30° = 2 3 = .co 3 s a IH AI 0° = 2 a + a (2 3 3 )
Do đóCH = CI + IH = a + = 2 2 a 2 + 3 a 2 2 2 ( )2 2 2 Ta có: 2
AC = AH + HC = + = a (2+ 3) 4 4
⇒ AC = a 2 + 3 Trong A
∆ BC vuông tại A có sin
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 7
Website: tailieumontoan.com ° =  AC a 2 + 3 2 + 3 6 + 2 sin 75 sin B = = = = ⇒ đpcm BC 2a 2 4
Nhận xét: Cũng với cách làm tương tự ta hoàn toàn có thể tính được giá trị lượng giác của các góc khác
như 18 ,°36 ,°54 ,°72°. Mời bạn đọc thử sức với các bài toán đó. A a Bài 7: Cho A
∆ BC có độ dài các cạnh BC, AC, AB lần lượt là a,b,c . Chứng minh rằng sin ≤ 2 b + . c
(Đề thi chuyên tỉnh Trà Vinh năm học 2013-2014)   A a
Định hướng lời giải: Đề bài yêu cầu chứng minh sin ≤
như vậy chắc chắn ta sẽ nghĩ đến việc 2 b + cAA tạo ra góc
bằng cách dựng tia phân giác AD của góc A. Tiếp theo để làm xuất hiện sin thì ý tưởng 2 2 A BK
tự nhiên là hạ BK ⊥ AD ta sẽ có A
∆ BK vuông tại K vàsin =
. Mặt khác, ta lại dễ dàng thấy rằng 2 ABA BD a
BK ≤ BD ⇒ sin ≤ = 2 AB b + c Lời giải
Kẻ đường phân giác AD của 
A( D ∈ BC )
Hạ BK ⊥ AD ( K ∈ AD) BK Trong A
∆ BK vuông tại K có  sin KAB = BAA BK Hay sin = ( ) 1 2 BA Trong B
∆ DK vuông tại K cạnh huyền BD có BK ≤ BD(2) A BD Từ (1) và (2) suy ra sin ≤ (3) 2 BA DB AB
Do AD là phân giác của  A nên ta có: = DC AC BD AB BD BC a ⇒ = ⇒ = = (4) BC AB + AC BA AB + AC b + cA a Từ (3) và(4), ta có: sin ≤ ⇒ đpcm 2 b + c    B b C c
Nhận xét: Tương tự với các góc 
B, C của A
∆ BC ta cũng có sin ≤ ;sin ≤ . Từ đó ta sẽ 2 c + a 2 a + b    A B C a b c có sin .sin .sin ≤ + +
. Áp dụng bất đẳng thức quen thuộc sau 2 2 2 b + c c + a a + b
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 8
Website: tailieumontoan.com    ( A B C 1
a + b)(b + c)(c + a) ≥ 8abc ta sẽ được một bất đẳng thức khá đẹp mắt sin .sin .sin ≤ 2 2 2 8
Ngoài việc tính toán các đại lượng hình học, các hệ thức lượng trong tam giác vuông còn có ứng dụng
trong việc chứng minh các đẳng thức hình học. Ta sẽ xem xét một bài toán sau: Bài 8: Cho A
∆ BC vuông tại A. Đường cao AH, HD, HE lần lượt là các đường cao của A ∆ HB và A ∆ HC . 2 3 AB HB AB DB Chứng minh = ; = 2 3 AC HC AC EC
Định hướng lời giải: Từ các tam giác vuông A ∆ BC, H ∆ AB và HA ∆
C ta dễ dàng thiết lập được mối liên
hệ giữa các đoạn AB, AC, BH ,CH , HD, HE, DB, EC với nhau bởi các hệ thức lượng trong tam giác
vuông nên sẽ không khó khăn gì để thu được điểu phải chứng minh. Lời giải a. Trong A
∆ BC vuông tại A đường cao AH có: 2 AB HB 2 2
AB = BH .BC; AC = CH .CB ⇒ = 2 AC HC 2 AB HB b. Theo phần a) có = 2 AC HC 4 2 AB HB ⇒ = 1 2 4 ( ) AC HC Trong HA ∆
B vuông tại H có đường cao HD có 2 HB = B . D BA(2) Trong HA ∆
C vuông tại H có đường cao HE có 2
HC = EC.AC (3) 4 2 AB HB B . D BA Từ (1), (2) và (3) suy ra: = = 2 4 AC HC CE .CA 3 AB DB ⇒ = ⇒ đpcm 3 AC EC
Nhận xét: Đây cũng là một bài tập đơn giản giúp chúng ta có thể nhớ và vận dụng linh hoạt các hệ thức
lượng trong tam giác vuông vào các bài tập tính toán cũng như chứng minh đẳng thức.
Bài 9: Cho hình vuông ABCD. Gọi I là điểm nằm giữa A, B. Tia DI cắt CB ở K. Đường thẳng qua D
vuông góc với DI và cắt BC tại L . Chứng minh: a. D
∆ IL là tam giác cân 1 1 b. Tổng +
không thay đổi khi I thay đổi trên AB. 2 2 DI DK
Định hướng lời giải: Phần a) bài toán yêu cầu chứng minh D
∆ IL là tam giác cân. Nhìn từ hình vẽ ta thấy D
∆ IL cân tại D như vậy ta cần chứng minh  =  DIL
DLI hoặc DI = DL . Quan sát thể hình ta thấy
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 9
Website: tailieumontoan.com
rằng việc chứng minh 2 cạnh DI = DL là dễ dàng hơn vì trong 2 A ∆ DI và C
∆ DL đều có góc vuông có 1
cặp cạnh bằng nhau mà ta dễ dàng nhận ra  =  ADI
CDL vì cùng phụ vớiCDI ⇒ A ∆ DI = C ∆ DL ⇒ 1 1
DI = DL ta có đpcm. Phần b yêu cầu chứng minh tổng +
không đổi khi I thay đổi trên AB. 2 2 DI DK 1 1 1 1
Rõ ràng phần a) của bài toán là một gợi ý cho phần b) khi ta có DI = DL ⇒ + = + 2 2 2 2 DI DK DL DK 1 1 1
mà theo hệ thức lượng trong DL ∆
K vuông tại D có đường cao DC nên + = không đổi. 2 2 2 DL DK DC Lời giải a. Ta có:  +  =  =
° =  =  +  ⇒  =  ADI IDC ADC 90 IDL IDC CDL ADI CDL ( ) 1 Lại có  =  =  DAI 90
DCL và AD = DC (2)
Từ (1) và (2), suy ra: A ∆ DI = C
∆ DL (g.c.g) ⇒ DI = DL ⇒ DI ∆ L cân tại D
b. Theo phần a) ta có DI = DL Do đó 1 1 1 1 + = + 2 2 2 2 DI DK DL DK
Trong tam giác DKL vuông tại D, đường cao 1 1 1 DC có + = không đổi 2 2 2 DL DK DC 1 1 1 ⇒ + = không đổi khi I thay 2 2 2 DI DK DC đổi trên AB
Nhận xét: Bài toán này sẽ khó hơn rất nhiều nếu bỏ đi phần a) của bài 7 ta sẽ có bài toán sau: Cho
hình vuông ABCD. Điểm I thay đổi trên cạnh AB. Đường thẳng DI cắt tia BC tại K. Chứng minh rằng 1 1 tổng +
không thay đổi khi I thay đổi trên cạnh AB. 2 2 DI DK
Bài 10: Cho hình thoi ABCD có 
A = 120° . Kẻ tia Ax sao cho 
BAx = 15° . Tia Bx cắt cạnh BC tại M và cắt đườ 1 1 4
ng thẳng CD tại N. Chứng minh rằng: + = 2 2 2 AM AN 3AB
Định hướng lời giải: Đẳng thức cần chứng minh gợi cho ta đến đẳng thức về mối liên hệ về cạnh và đườ 1 1 1
ng cao trong tam giác vuông = +
. Từ đó ta thấy nó cũng mang một chút hơi hướng như 2 2 2 h b c
bài 8. Ta sẽ tạo một tam giác vuông có độ dài 2 cạnh góc vuông là AM và AN. Quan sát thể hình ta sẽ
dựng AE ⊥ AN ( E ∈ DC ) và dựng AH ⊥ DC ( H ∈ DC ) . Như vậy ta sẽ chỉ cần chứng minh được
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 10
Website: tailieumontoan.com 1 4 AE = AM và =
. Việc chứng minh AE = AM hoàn toàn tương tự như phần a) của bài 8. 2 2 AH 3AB
Theo giả thiết có
A = 120° nên dễ thấy A ∆ DC đều 3
⇒ AH = sin 60 . ° AD =
AB từ đó ta sẽ có đpcm. 2 Lời giải
Qua A kẻ đường thẳng vuông góc với Ax và cắt đoạn DC tại E
Hạ AH ⊥ CD ( H ∈CD)
Trong tam giác EAN vuông tại A, đường cao AH có: 1 1 1 = + (1) 2 2 2 AH AE AN
Mặt khác, ta có:  =  −  −  DAE DAB EAN
NAB = 120° − 90° −15° = 15° ⇒  =  DAE MAB Mà =  =  AD AB,B D ⇒ A ∆ DE = A
∆ BM (g.c.g) ⇒ AE = AM( 2 )
Do ABCD là hình thoi có  A = 120° ⇒  1 =  DAC A = 60° ⇒ A
∆ DC là tam giác đều 2 3
⇒ AH = AD.cos60° = AB (3) 2 1 1 4
Từ (1), (2) và (3), suy ra: + = ⇒ đpcm 2 2 2 AM AN 3AB
Nhận xét: Dưới đây là một số bài toán có ý tưởng tương tự như 2 bài toán trên:
Bài toán 1: Cho hình thang vuông ABCD có  =  A
D = 90° và AD = BC ( AB < DC ) . Gọi E là giao điểm 1 1 1
của hai đường thẳng DA và CB. Chứng minh: = + 2 2 2 AD BC EC
Bài toán 2: Cho hình chữ nhật ABCD với AD = t.AB (t > 0) . Lấy điểm M trên cạnh BC. Đường thẳng 1 1 1
AM cắt đường thẳng CD tại P. Chứng minh rằng: = + 2 2 2 AB AM AP
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 11
Website: tailieumontoan.com
CHƯƠNG II : ĐƯỜNG TRÒN
BÀI 1: Sự xác định đường tròn. Tính chất đối xứng của đường tròn I. Tóm tắt lý thuyết
1) Cho đường tròn (O) bán kính R kí hiệu là (O;R)
Xét vị trí điểm M trên mặt phẳng so với vị trí của (O;R):
_ Điểm M thuộc (O;R) khi và chỉ khi OM = R
_ Điểm M nằm bên trong (O;R) khi và chỉ khi OM < R
_ Điểm M nằm bên ngoài (O;R) khi và chỉ khi OM > R
2) Đường tròn là hình có tâm đối xứng.Tâm của đường tròn chính là tâm đối xứng của đường tròn đó
3) Đường tròn là hình có trục đối xứng. Đường kính bất kì của đường tròn đều là trục đối xứng của đường tròn đó II .Bài tập
Bài 1: Cho tam giác nhọn ABC .Vẽ đường tròn (O) có đường kính BC và cắt cạnh AB, AC theo thứ tự ở D, E
a. Chứng minh CD ⊥ AB,BE ⊥ AC
b. Gọi K là giao điểm của BE và CD. Chứng minh rằng AK ⊥ BC
Định hướng lời giải :
Ta dễ dàng nhận thấy OB = OC = OD = OE BC
từ đó suy ra OD = OE = 2
Mà OD, OE lần lượt là các đường trung
tuyến trong ∆BDC và ∆BEC nên ta có 2
tam giác này vuông tại D, E hay suy ra
CD ⊥ AB và BE ⊥ AC
Như vậy ta có BE, CD là các đường cao của ∆ABC
⇒ K = BE ∩CD là trực tâm của ∆ABC nên ta sẽ có AK ⊥ BC Lời giải:
a. Do D, E thuộc đường tròn (O) đường kính BC BC
⇒OD = OE = OB = OC = 2
⇒ các tam giác BDC và BEC là các tam giác vuông tại D và E
⇒ BE ⊥ AC và CD ⊥ AB
b. Ta thấy trong tam giác ABC có các đường cao BE và CD
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 1
Website: tailieumontoan.com
Lại có K là giao điểm của BE và CD
⇒ K là trực tâm của ∆ABC ⇒ AK ⊥ BC
Nhận xét : Từ bài toán này ta rút ra nhận xét đó là với mỗi điểm M bất kì thuộc đường tròn đường 
kính BC thì ta sẽ có BMC = 90° . Nhận xét này là khá quan trọng và sẽ được dùng trong rất nhiều
các bài toán trong suốt chương trình hình học 9
Bài 2: Cho 3 dây AB, BC, CA của một đường tròn (O;R) trong đó AB là đường kính 
a. Chứng minh ACB = 90°
b. Tìm tập hợp điểm I nhìn đoạn thẳng AB đã cho dưới một góc vuông
c. Dựng ∆ABC vuông có cạnh huyền AB cố định đã cho bằng 5cm, cạnh góc vuông AC = 3cm
d. Dựng trực tâm của ∆ABC có cạnh AB = 5cm,BC = 4,5cm,CA = 4cm Định hướ AB
ng lời giải : Tương tự như phần a) bài 1 dễ thấy OA = OB = OC = R do đó OC = 2 
Mà OC là trung tuyến trong ∆ABC nên ∆ABC vuông tại C hay ACB = 90° 
Phần b) yêu cầu tìm tập hợp điểm I nhìn đoạn thẳng AB dưới 1 góc vuông tức là AIB = 90° . Như vậy tam 1
giác ∆AIB vuông tại I nên điều đầu tiên ta nghĩ đến đó là đường trung tuyến từ I có độ dài bằng cạnh 2 AB , do đó AB OI =
= R nên I ∈(O;R) từ đó suy ra tập hợp điểm I chính là đường tròn (O;R). Phần c) và 2
d) ta chỉ cần dựa vào kết quả của phần b) và bài 1 sẽ được giải quyết Lời giải: AB
a. Dễ thấy OA = OB = OC = R ⇒ OC = 2
Mà OC là đường trung tuyến của ∆ABC ⇒ ∆ 
ABC vuông tại C ⇒ ACB = 90° b. Phần thuận  Ta có AIB = °
90 ⇒ ∆AIB vuông tại I
Mà IO là đường trung tuyến của ∆AIB AB ⇒OI =
= R ⇒ I ∈(O;R) 2
* Phần đảo : Với I ∈ (O;R) 
Theo phần a) dễ thấy AIB = 90°
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 2
Website: tailieumontoan.com
Vậy nên ta có tập hợp các điểm I nhìn đoạn thẳng AB một góc vuông là đường tròn (O) sao cho AB là đường kính
c. Dựng đường tròn đường kính AB = 5cm
Dựng dây AC = 3cm (ta luôn dựng được vì 3cm < 5cm )
Từ đó ta sẽ dựng được tam giác ABC vuông tại C có AB = 5cm,CA = 3cm
d. Đầu tiên ta dễ dàng dựng được ∆ABC (dựng bằng compa)
Tiếp theo ta sẽ dựng đường tròn (O,2cm) với O là trung điểm của AC. Khi đó AC là đường kính của
đường tròn này. Gọi D, E là các giao điểm của đường tròn (O) với các cạnh AB, BC. Khi đó nếu gọi
H là giao điểm của AD và CE thì H chính là trực tâm của ∆ABC (theo bài 1)
Nhận xét : Bài toán này chính là hệ quả trực tiếp của phần nhận xét ở bài 1. Với kiến thức ở phần lí
thuyết trong bài này ta vẫn chưa được sử dụng ngay nhận xét đó nhưng nó có thể giúp cho ta phát
triển và giải quyết vấn đề của bài toán rất nhanh
Bài 3: Cho AB là dây cung của đường tròn (O;R) (AB không là đường kính). C là điểm trên tia đối của tia
AB. Chứng minh điểm C nằm ngoài đường tròn (O;R)
Định hướng lời giải :
Để chứng minh được C nằm ngoài đường tròn (O;R) ta cần chứng minh OC > R hay OC >OA . Điều này
giúp ta nghĩ đến việc dựng đường phụ OH ⊥ AB để vận dụng quan hệ đường xiên và hình chiếu Lời giải:
Hạ OH ⊥ AB (H ∈ AB )
Do C nằm trên tia đối của tia AB nên
dễ thấy HC > HA
Theo quan hệ đường xiên và hình
chiếu ta suy ra OC > OA hay OC > R
⇒ C nằm ngoài đường tròn (O;R) ⇒ đpcm Nhận xét :
_ Ta có bài tập tương tự sau : Cho AB là dây cung của đường tròn (O;R) (AB không là đường kính). C là
điểm nằm trên đoạn thẳng AB. Chứng minh điểm C nằm trong đường tròn (O;R)
_ Hai bài tập này giúp ta chứng minh được định lí không tồn tại đường tròn nào đi qua 3 điểm thẳng hàng
Bài 4: Cho đường tròn (O) và điểm A cố định trên đường tròn, điểm B chuyển động trên đường tròn. Tìm
quỹ tích trung điểm M của dây AB
Định hướng lời giải :
Đối với những bài toán tìm quỹ tích với những hình vẽ đơn giản không quá phức tạp ta thường vẽ một 1 vài
điểm trên để hình dung dễ hơn quỹ tích của chúng. Ở bài toán này ta sẽ lấy thêm 2 hoặc 3 điểm B trên đường
tròn để xác định quỹ tích trung điểm của chúng. Ta để ý rằng OA =OB tức là tam giác OAB cân tại O, do
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 3
Website: tailieumontoan.com đó OM vừa là đườ 
ng trung tuyến vừa là đường cao trong tam giác OAB ⇒ AMO = 90° . Theo phần b) bài
toán 2 ta có quỹ tích của điểm M là đường tròn đường kính OA từ đó ta có được đpcm Lời giải: * Phần thuận
Ta có OA = OB nên tam giác AOB cân tại O
Do đó trung tuyến OM đồng thời là đườ 
ng cao của ∆AOB ⇒ AMO = ° 90
Theo bài toán 2 điểm M thuộc đường
tròn (O′) có đường kính là AO cố định * Phần đảo
Gọi M ′ là điểm bất kì trên đường tròn đường kính AO
Gọi B′ là giao điểm thứ 2 của đường thẳng AM ′ với (O)
Cũng theo bài toán 2 ta có  AM O ′ = 90°
⇒ OM ′ ⊥ AB′ mà lại có ∆AOB′ cân tại O do đó OM ′ vừa là đường cao vừa là đường trung tuyến
⇒ M ′ là trung điểm của AB′
Vậy nên quỹ tích trung điểm M của đoạn AB là đường tròn đường kính AO
Nhận xét :Tiếp theo ta sẽ thử khảo sát bài toán này với trường hợp điểm A nằm trong hoặc nằm ngoài
đường tròn (O;R). Do 2 trường hợp tương tự nhau, nên ta sẽ trình bày 1 trường hợp điểm A nằm ngoài đường tròn (O;R)
Với trường hợp này ta cũng vẽ một số vị trí của điểm B để dự đoán quỹ tích của điểm M chuyển động trên đườ R
ng tròn có tâm O′ là trung điểm của OA và có bán kính là 2 * Phần thuận
Gọi O′ là trung điểm của OA Khi đó ta có O M ′ là đường
trung bình của ∆AOB OB R ⇒O M ′ = = 2 2   ⇒ R
M thuộc đường tròn O ;′    2  * Phần đảo  R   R
Gọi M ′ là điểm bất kì thuộc đường tròn O ;′ 
 và M ′′ là giao điểm thứ 2 của AM ′ với O ;′    2   2  Gọi B ,
′ B′′ là 2 giao điểm của đường thẳng AM ′ với (O;R) sao cho AB′′ < AB′
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 4
Website: tailieumontoan.com
Khi đó dễ thấy M ′ và M ′′ lần lượt là trung điểm của AB′ và AB′′ ⇒ đpcm  R
Kết luận : Quỹ tích trung điểm M của AB là đường tròn tâm O ;′ 
 với O′ là trung điểm của OA  2 
Bài 5: Cho nửa đường tròn (O) đường kính AB cố định. H là một điểm bất kì trên cung AB. Trên tia BH lấy
một điểm D sao cho H là trung điểm của BD. Đoạn thẳng DO cắt AH tại M. Tìm quỹ tích của điểm M
Định hướng lời giải :
Hoàn toàn dễ dàng nhận ra điểm M chính là trọng tâm của ∆ABD nên ta sẽ thu ngay được tỉ lệ AM DM 2 =
= . Điều này giúp ta nghĩ đến việc kẻ đường thẳng song song từ M với đường thẳng OH cắt AH DO 3 AM 2
AO tại N để lợi dụng tỉ số
= để suy ra điểm N cố định và đoạn NM có độ dài không đổi. Từ đó suy AH 3
ra được quỹ tích của M là một đường tròn tâm N cố định Lời giải: * Phần thuận :
Trong ∆ABD có đường trung tuyến AH và DO cắt nhau tại M ⇒ AM
M là trọng tâm của ∆ABD ⇒ = 2 AH 3
Từ M kẻ đường thẳng song song với OH
và cắt đoạn thẳng AB tại N
Theo định lí Tales, ta có : AN MN AM 2 2 2 = =
= ⇒ AN = AO = R ⇒ N cố định AO OH AH 3 3 3 2 2 và NM = OH = R 3 3   ⇒ 2
M thuộc nửa đường tròn N ; R
 cùng thuộc nửa mặt phẳng bờ AB so với nửa đường tròn (O)  3  * Phần đảo :
Gọi M ′ là một điểm bất kì thuộc nửa   đườ 2 ng tròn N ; R   cùng thuộc nửa  3 
mặt phẳng bờ AB so với nửa đường tròn (O)
Gọi H ′ là giao điểm của AM ′ với nửa đường tròn (O;R)
Trên tia BH ′ lấy điểm D ′ sao cho H D ′ ′ = H B ′
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 5
Website: tailieumontoan.com
Ta cần chứng minh OD ′ đi qua điểm M ′ 2 R NM ′ 2 AN NM ′ 2 Thật vậy ta có : 3 = = ⇒ = = OH ′ R 3 AO OH ′ 3
Theo định lí Tales đảo ⇒ MN ′ / /OH ′ AM ′ Do đó 2 = ⇒ M ′ ∆ABD AH ′ là trọng tâm của ′ 3 ⇒ trung tuyến D O
′ đi qua M ′ ⇒ đpcm  2 
Vậy nên quỹ tích của điểm M là nửa đường tròn N ; R
 nằm trên cùng nửa mặt phẳng bờ AB so với nửa  3  đường tròn (O;R)
Nhận xét : Dưới đây là một số bài toán tương tự :
1. Cho một đoạn thẳng cố định AB có độ dài bằng 2a. Gọi I là trung điểm của AB, K là trung điểm của đoạ  
n IB. Trên tia Kx kẻ tùy ý, lấy một điểm M sao cho KMB = MAB . Tìm quỹ tích của điểm M
2. Cho hình vuông ABCD cạnh bằng a. Một đoạn thẳng MN có độ dài thay đổi, M chạy trên AB, N
chạy trên AD sao cho chu vi tam giác AMN luôn bằng 2a. Gọi H là chân đường vuông góc hạ từ C
xuống MN. Chứng minh rằng H luôn luôn nằm trên một đường tròn cố định
3. Cho nửa đường tròn (O) đường kính AB, M là một điểm chuyển động trên đường tròn (O). C là một
điểm trên tia AM sao cho AC = BM . Chứng minh rằng đường thẳng d vuông góc với AM tại C
luôn đi qua một điểm cố định
Bài 6:Cho ∆ABC nhọn, nội tiếp trong đường tròn (O). Gọi H là trực tâm của ∆ABC . Vẽ
OK ⊥ BC (K ∈ BC ) . Chứng minh AH = 2OK
Định hướng lời giải :
Quan sát hình vẽ ta dễ dàng nhận ra OK ⊥ BC vì tam giác BOC cân tại O và OK là đường trung tuyến nên
đồng thời là đường cao. Từ đó ta thấy AH / /OK mà đề bài yêu cầu chứng minh AH = 2OK nên ta sẽ dự
đoán OK là đường trung bình của tam giác nào đó chứa cạnh AH, gọi D là giao của AO và HK. Ta cần
chứng minh O, K lần lượt là trung điểm của của AD, HK. Từ đó ta nhận thấy D nằm trên đường tròn (O) Lời giải:
Gọi D là giao của AO và HK
Gọi D ′ là giao của AO với (O)
Ta sẽ chứng minh D ≡ D ′
Khi đó AD ′ là đường kính của (O)
Theo các bài toán ở trên ta dễ dàng ′ 
chứng minh được ACD = ABD ′ = 90°
Do đó AC ⊥ CD ′;AB ⊥ BD ′
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 6
Website: tailieumontoan.com
⇒ BH / /CD ;′CH / /BD ′
⇒ BHCD ′ là hình bình hành
⇒ HD ′ đi qua trung điểm của BC hay HD ′ đi qua K
⇒ D ′ = HK ∩ AO ⇒ D ≡ D ′
⇒O,K lần lượt là trung điểm của AD, HD ⇒ 1
OK là đường trung bình của ∆AHD ⇒ OK = AH ⇒ đpcm 2 Nhận xét :
_ Kết quả của bài toán vẫn đúng trong trường hợp ∆ABC tù
_ Đây là bài toán không quá khó nhưng nó có ứng dụng trong rất nhiều bài toán hay và khó. Dưới đây là một số bài toán như vậy :
1. (Đường thẳng Ơle) Cho ∆ABC nhọn nội tiếp trong đường tròn (O), H là trực tâm, G là trọng tâm
của ∆ABC . Chứng minh O, G, H thẳng hàng
2. Cho đường tròn (O;R) và điểm P cố định ở ngoài đường tròn, vẽ tiếp tuyến PA và cát tuyến bất kì
PBC (A,B,C thuộc (O)). Tìm quỹ tích trực tâm H của tam giác ABC
3. Cho ∆ABC nội tiếp đường tròn (O). Gọi D, E, F tương ứng là trung điểm của BC, CA, AB. Kẻ các
đường thẳng DD ,′EE ,′FF ′ sao cho DD ′ / /OA,EE′ / /OB,FF ′ / /OC . Chứng minh rằng các đường thẳng DD ,
′ EE ,′FF ′ đồng quy
4. (Đề thi THPT chuyên Hùng Vương 2013-2014) Cho điểm A cố định trên đường tròn (O;R). Gọi AB,
AC là 2 dây cung của (O;R) thay đổi sao cho AB.AC = 3R . Xác định vị trí của B, C trên (O) để
diện tích tam giác ABC lớn nhất
Bài 7: Cho 3 điểm A, B, C bất kì và đường tròn (O) bán kính l. Chứng minh rằng luôn tồn tại điểm M thuộc đường tròn (O ) ;1 thỏa mãn :
MA + MB + MC ≥ 3
Định hướng lời giải :
Bài toán yêu cầu chứng minh tồn tại điểm M thuộc đường tròn (O )
;1 thỏa mãn MA + MB + MC ≥ 3 thì
việc đầu tiên ta nghĩ đến là xét 1 điểm M thuộc đường tròn. Ta thấy việc xét 1 điểm M vẫn chưa thu được
điều gì nên cần phải xét thêm những điểm M khác thuộc đường tròn (O )
;1 . Bây giờ nếu xét thêm các điểm khác thuộc (O )
;1 thì ý tưởng sẽ là tìm các điểm có một mối liên hệ gì đó với M và điểm đầu tiên ta nghĩ đến
đó chính là điểm M ′ đối xứng với M qua O hay MM ′ chính là đường kính đường tròn (O ) ;1 ⇒ MM ′ = 2.
Đến đây ta sẽ áp dụng bất đẳng thức tam giác thì thu được MA + M A′ ≥ MM ′ = 2
Tương tự MB + M B′ ≥ 2,MC + M C ′ ≥ 2
Cộng theo vế các bất đẳng thức ta được :
Liên hệ tài liệu word toán SĐT (zalo): 039.373.2038 7