Bài giảng Chương 5: an toàn số, liêm chính học thuật và đạo đức AI - Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng môn Trí tuệ nhân tạo | Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội

Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 1 BÀI GIẢNG
CHƯƠNG 5: AN TOÀN SỐ, LIÊM CHÍNH HỌC THUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC AI MỤC TIÊU CHƯƠNG
Sau khi hoàn thành chương này, sinh viên có thể:
1. Nhận diện được các rủi ro chính về an toàn thông tin và áp dụng các biện pháp cơ
bản để bảo vệ dữ liệu cá nhân, thiết bị.
2. Phát triển ý thức về trách nhiệm của một công dân số, biết cách hành xử văn minh
và bảo vệ sức khỏe thể chất, tinh thần trong môi trường số.
3. Hiểu rõ khái niệm liêm chính học thuật, phân biệt các hình thức đạo văn và biết cách phòng tránh hiệu quả.
4. Phân tích được các vấn đề cốt lõi về đạo đức, pháp luật và trách nhiệm khi sử dụng Trí tuệ nhân tạo (AI).
5. Tích hợp các kiến thức đã học để hình thành một thái độ sử dụng công nghệ một
cách an toàn, có trách nhiệm và liêm chính.
5.1. BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN VÀ AN TOÀN THIẾT BỊ
5.1.1. Dữ liệu cá nhân và các rủi ro trong môi trường số
● Dữ liệu cá nhân là gì? Là bất kỳ thông tin nào gắn với một cá nhân cụ thể hoặc giúp
xác định danh tính của người đó. Ví dụ: Họ tên, ngày sinh, số CMND/CCCD, địa chỉ
email, số điện thoại, hình ảnh, thông tin sức khỏe, dữ liệu sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt)...
● Dấu chân số (Digital Footprint): Là tập hợp tất cả dấu vết bạn để lại khi hoạt động
trực tuyến (bài đăng, bình luận, lịch sử tìm kiếm, dữ liệu vị trí...).
● Các rủi ro chính:
○ Đánh cắp danh tính: Kẻ xấu sử dụng thông tin cá nhân của bạn để mạo danh,
thực hiện các hành vi lừa đảo, vay tiền...
○ Lừa đảo tài chính: Mất tiền trong tài khoản ngân hàng, ví điện tử.
○ Tống tiền (Ransomware): Dữ liệu trên thiết bị bị mã hóa, đòi tiền chuộc.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 2
○ Xâm phạm quyền riêng tư: Thông tin nhạy cảm, hình ảnh riêng tư bị phát tán.
○ Bắt nạt trực tuyến (Cyberbullying): Bị quấy rối, đe dọa trên mạng xã hội.
5.1.2. Các biện pháp bảo vệ cơ bản
1. Thiết lập và quản lý mật khẩu mạnh:
● Nguyên tắc: Dài (ít nhất 12 ký tự), phức tạp (kết hợp chữ hoa, chữ thường, số, ký tự
đặc biệt), và duy nhất cho mỗi tài khoản.
● Không nên: Dùng thông tin cá nhân (ngày sinh, tên...), từ điển, chuỗi ký tự dễ đoán (123456, abcde...).
● Công cụ hỗ trợ: Sử dụng trình quản lý mật khẩu (Password Manager) như Google
Password Manager, Bitwarden, LastPass để tạo và lưu trữ mật khẩu mạnh một cách an toàn.
2. Kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA - Two-Factor Authentication):
● Khái niệm: Là một lớp bảo mật bổ sung. Ngoài mật khẩu (yếu tố 1), bạn cần cung
cấp một mã xác minh thứ hai (yếu tố 2) thường được gửi đến điện thoại.
● Tại sao quan trọng? Kể cả khi kẻ xấu biết mật khẩu của bạn, chúng cũng không thể
đăng nhập nếu không có thiết bị của bạn.
● Cách kích hoạt: Vào phần Cài đặt > Bảo mật của các dịch vụ quan trọng (Google,
Facebook, Zalo, tài khoản ngân hàng) và làm theo hướng dẫn.
3. Cập nhật phần mềm và hệ điều hành:
● Các bản cập nhật thường chứa các bản vá lỗi bảo mật quan trọng. Việc trì hoãn cập
nhật sẽ khiến thiết bị của bạn phơi bày trước các lỗ hổng đã được biết đến.
● Hành động: Luôn bật chế độ tự động cập nhật (Auto-update) cho hệ điều hành
(Windows, macOS, Android, iOS) và các ứng dụng.
4. Quản lý quyền riêng tư và dấu chân số:
● Kiểm tra cài đặt riêng tư: Thường xuyên vào phần cài đặt quyền riêng tư trên các
mạng xã hội để kiểm soát ai có thể xem thông tin, bài đăng của bạn.
● "Think before you post": Suy nghĩ kỹ trước khi đăng tải bất kỳ thông tin, hình ảnh
nào. Nội dung đã lên mạng rất khó để xóa bỏ hoàn toàn.
● Sử dụng chế độ ẩn danh: Khi dùng máy tính công cộng, hãy sử dụng chế độ duyệt
web ẩn danh để không lưu lại lịch sử và tài khoản.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 3
5.2. AN TOÀN, SỨC KHỎE VÀ TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN SỐ
5.2.1. Nhận diện và phòng tránh tấn công mạng
● Lừa đảo trực tuyến (Phishing):
○ Hình thức: Email, tin nhắn giả mạo các tổ chức uy tín (ngân hàng, cơ quan
chính phủ, công ty công nghệ) để lừa bạn cung cấp thông tin đăng nhập, mật khẩu, mã OTP.
○ Dấu hiệu nhận biết: Lời lẽ khẩn cấp, đe dọa ("tài khoản của bạn sẽ bị khóa"),
sai lỗi chính tả, đường link đáng ngờ (sai khác một vài ký tự so với link thật).
○ Phòng tránh: Không bao giờ nhấp vào link hoặc tải tệp đính kèm đáng ngờ.
Luôn kiểm tra kỹ địa chỉ email người gửi.
● Lừa đảo "Bắt cóc online" (Virtual Kidnapping Scam):
○ Thủ đoạn: Kẻ lừa đảo mạo danh cơ quan chức năng (Công an, Viện kiểm sát)
gọi điện thoại, thông báo nạn nhân (thường là sinh viên) có liên quan đến một vụ
án nghiêm trọng. Chúng gây áp lực tâm lý, yêu cầu nạn nhân "giữ bí mật", tự
cách ly ở một nơi vắng vẻ (nhà nghỉ, khách sạn) và cắt đứt liên lạc với gia đình.
Đồng thời, một nhóm khác sẽ gọi cho gia đình, thông báo con em họ đã bị bắt
cóc và yêu cầu chuyển tiền chuộc. * Mục đích: Tấn công vào tâm lý hoảng sợ
của cả sinh viên và gia đình để chiếm đoạt tài sản.
○ Phòng tránh và xử lý:
■ Nguyên tắc vàng: Cơ quan Công an không bao giờ làm việc, điều tra,
yêu cầu nạp tiền... qua điện thoại.
■ Đối với sinh viên: Tuyệt đối không làm theo yêu cầu của kẻ lạ. Ngay lập tức
cúp máy và báo cho gia đình, nhà trường, hoặc cơ quan công an gần nhất.
■ Đối với gia đình: Khi nhận được cuộc gọi tương tự, cần giữ bình tĩnh, tìm
mọi cách để liên lạc ngay với con em mình qua các kênh khác (bạn bè, giáo
viên chủ nhiệm), và trình báo sự việc cho cơ quan công an.
● Mã độc (Malware):
○ Hình thức: Phần mềm độc hại được cài vào máy tính/điện thoại thông qua các
tệp tải về từ nguồn không rõ ràng, phần mềm "crack", email lừa đảo.
○ Hậu quả: Đánh cắp dữ liệu, làm chậm máy, mã hóa dữ liệu (ransomware).
○ Phòng tránh: Chỉ tải ứng dụng từ các cửa hàng chính thức (App Store, Google
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 4
Play). Sử dụng phần mềm diệt virus và cập nhật thường xuyên.
5.2.2. Sức khỏe thể chất và tinh thần trong môi trường số
● Sức khỏe thể chất:
○ Hội chứng thị giác máy tính: Mỏi mắt, khô mắt, mờ mắt. => Áp dụng quy tắc
20-20-20 (sau 20 phút làm việc, nhìn ra xa 20 feet (6m) trong 20 giây).
○ Vấn đề cơ xương khớp: Đau mỏi cổ, vai, gáy, lưng, cổ tay. => Ngồi đúng tư thế,
sử dụng bàn ghế công thái học (ergonomic), thường xuyên đứng dậy vận động.
● Sức khỏe tinh thần:
○ Nghiện Internet/Mạng xã hội: Dành quá nhiều thời gian online, ảnh hưởng đến
học tập, công việc và các mối quan hệ thực tế.
○ Hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO - Fear of Missing Out): Cảm giác lo lắng, bồn
chồn khi không thể kết nối mạng.
○ Giải pháp: Đặt ra giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, tắt thông báo không cần
thiết, dành thời gian cho các hoạt động offline, tập thể dục, thiền định.
5.2.3. Trách nhiệm của công dân số (Digital Citizenship)
Công dân số là người sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, đạo đức và an toàn.
● Giao tiếp văn minh: Tôn trọng sự khác biệt, không sử dụng ngôn từ thù ghét, tấn công cá nhân.
● Phòng chống tin giả (Fake News): Kiểm chứng thông tin trước khi tin và chia sẻ.
● Chống bắt nạt trực tuyến: Không tham gia, không cổ vũ. Nếu là nạn nhân hoặc
chứng kiến, hãy báo cáo (report) và chặn (block) kẻ bắt nạt, đồng thời chia sẻ với người tin cậy.
● Xây dựng cộng đồng: Sử dụng môi trường số để lan tỏa thông tin tích cực, kiến
thức hữu ích và hỗ trợ cộng đồng.
5.3. LIÊM CHÍNH HỌC THUẬT VÀ CHỐNG ĐẠO VĂN
5.3.1. Tầm quan trọng của Liêm chính học thuật
Liêm chính học thuật (Academic Integrity) là sự trung thực, có trách nhiệm trong mọi
hoạt động học tập và nghiên cứu. Nó là nền tảng của giáo dục, đảm bảo giá trị của tri thức và bằng cấp.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 5
5.3.2. Đạo văn (Plagiarism) là gì?
Đạo văn là hành vi chiếm hữu, sử dụng ý tưởng, câu chữ, công trình của người khác mà
không ghi nhận nguồn gốc, và trình bày nó như là của mình. Đây là một vi phạm nghiêm
trọng về liêm chính học thuật.
Các hình thức đạo văn phổ biến:
● Sao chép nguyên văn (Direct Plagiarism): Copy-paste trực tiếp một đoạn văn mà
không đặt trong ngoặc kép và không trích dẫn.
● Đạo văn ý tưởng (Plagiarism of Ideas): Sử dụng một ý tưởng, một lập luận độc đáo
của người khác mà không ghi nhận tác giả.
● Diễn giải không đúng cách (Improper Paraphrasing): Thay đổi một vài từ trong
câu của người khác nhưng vẫn giữ nguyên cấu trúc và ý chính mà không trích dẫn.
● Tự đạo văn (Self-Plagiarism): Nộp lại một phần hoặc toàn bộ bài làm cũ của chính
mình cho một môn học mới mà không được sự cho phép của giảng viên.
5.3.3. Phương pháp phòng tránh đạo văn
1. Trích dẫn nguồn (Citation):
○ Đây là cách quan trọng nhất để ghi nhận công lao của tác giả gốc.
○ Khi nào cần trích dẫn? Khi bạn sử dụng ý tưởng, dữ liệu, số liệu, câu chữ không phải của mình.
○ Học cách sử dụng một chuẩn trích dẫn phổ biến (ví dụ: APA, MLA) một cách nhất quán.
2. Sử dụng ngoặc kép ("..."):
○ Khi bạn muốn sao chép chính xác một câu hoặc một cụm từ, hãy đặt nó trong
ngoặc kép và kèm theo trích dẫn.
3. Diễn giải (Paraphrasing) và Tóm tắt (Summarizing):
○ Kỹ năng: Đọc và hiểu rõ ý của tác giả, sau đó dùng ngôn từ và cách diễn đạt
của chính bạn để viết lại ý đó, và vẫn phải trích dẫn nguồn.
4. Sử dụng công cụ kiểm tra đạo văn:
○ Các công cụ như Turnitin, iThenticate, Grammarly Plagiarism Checker... giúp
bạn so sánh bài viết của mình với một kho dữ liệu khổng lồ để phát hiện các đoạn văn trùng lặp.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 6
○ Lưu ý: Công cụ chỉ đưa ra tỷ lệ trùng lặp. Việc diễn giải kết quả và xác định liệu
đó có phải đạo văn hay không vẫn cần sự đánh giá của con người.
5.4. ĐẠO ĐỨC, PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM KHI SỬ DỤNG AI
Việc sử dụng AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đặt ra nhiều câu hỏi mới về đạo đức và trách nhiệm.
5.4.1. Các vấn đề đạo đức chính
● Thiên vị (Bias): Các mô hình AI học từ dữ liệu do con người tạo ra. Nếu dữ liệu đầu
vào chứa đựng định kiến về giới tính, chủng tộc, vùng miền, AI sẽ học và khuếch đại
những định kiến đó trong kết quả đầu ra.
● Quyền riêng tư: Các hệ thống AI thu thập lượng lớn dữ liệu người dùng. Việc sử
dụng và bảo vệ dữ liệu này như thế nào là một vấn đề lớn.
● Minh bạch & Giải trình (Transparency & Accountability): Nhiều mô hình AI
hoạt động như một "hộp đen", rất khó để hiểu tại sao nó lại đưa ra một quyết định cụ
thể. Khi AI mắc lỗi, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?
● Bản quyền & Sở hữu trí tuệ:
○ Một sản phẩm (văn bản, hình ảnh) do AI tạo ra có được bảo hộ bản quyền
không? Ai là tác giả? Người dùng prompt hay công ty tạo ra AI?
○ Dữ liệu được dùng để huấn luyện AI có vi phạm bản quyền của các tác giả gốc
không? (Đây là vấn đề đang được tranh luận pháp lý gay gắt trên toàn cầu).
● Thông tin sai lệch (Misinformation/Disinformation): AI có thể bị lạm dụng để tạo
ra tin giả, hình ảnh/video giả mạo (deepfake) một cách hàng loạt, gây bất ổn xã hội.
5.4.2. Trách nhiệm của người dùng AI
1. Sử dụng với tư duy phản biện: Luôn đặt câu hỏi về kết quả do AI tạo ra. Nó có
chính xác không? Có thiên vị không? Nguồn gốc thông tin từ đâu?
2. Liêm chính khi sử dụng trong học tập:
○ Minh bạch: Nếu sử dụng AI để hỗ trợ (brainstorm ý tưởng, kiểm tra ngữ
pháp...), hãy ghi nhận rõ ràng theo yêu cầu của giảng viên/nhà trường.
○ Không lạm dụng: Tuyệt đối không dùng AI để viết hộ toàn bộ bài luận, làm bài
thi hộ. Đây là một hình thức gian lận học thuật.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 7
3. Tôn trọng bản quyền: Không sử dụng AI để tạo ra các sản phẩm vi phạm bản
quyền của người khác (ví dụ: tạo ảnh theo phong cách của một họa sĩ đang còn sống mà không được phép).
4. Nhận diện và chống lại sự lạm dụng: Nâng cao nhận thức về deepfake, tin giả do
AI tạo ra và không lan truyền chúng.
5.5. BÀI TẬP TỔNG HỢP
● Hoạt động 1: "Kiểm tra sức khỏe" tài khoản số:
○ Sinh viên kiểm tra độ mạnh mật khẩu Google/Facebook.
○ Hướng dẫn sinh viên bật xác thực hai yếu tố (2FA) cho một tài khoản quan trọng.
○ Cùng nhau rà soát lại các cài đặt quyền riêng tư trên Facebook.
● Hoạt động 2: Phân tích báo cáo đạo văn:
○ Cung cấp một bài viết mẫu và báo cáo kết quả từ một công cụ kiểm tra đạo văn (ví dụ: Turnitin).
○ Thảo luận nhóm: Tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu là chấp nhận được? Đâu là lỗi trích
dẫn, đâu là hành vi sao chép có chủ đích? Làm thế nào để diễn giải lại các đoạn văn bị đánh dấu?
● Hoạt động 3: Giải quyết tình huống về đạo đức AI:
○ Chia nhóm và đưa ra các tình huống thảo luận:
■ Tình huống 1: Một sinh viên dùng AI để viết toàn bộ một bài luận và đạt
điểm cao. Điều này có công bằng với các sinh viên khác không? Hậu quả lâu dài là gì?
■ Tình huống 2: Một công ty sử dụng AI để sàng lọc CV ứng viên. AI có xu
hướng loại bỏ các ứng viên nữ cho vị trí kỹ thuật. Đây là vấn đề gì? Ai chịu trách nhiệm?
■ Tình huống 3: Một người dùng prompt yêu cầu AI tạo ra một bức ảnh theo
phong cách của một họa sĩ nổi tiếng và bán bức ảnh đó. Hành vi này có vi phạm đạo đức không?
○ Các nhóm trình bày quan điểm và tranh luận.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Công nghệ số, Trí tuệ nhân tạo, và Ứng dụng | Bài giảng - Chương 4 8
TỔNG KẾT CHƯƠNG 5
Trong thế giới số, năng lực không chỉ là khả năng sử dụng công nghệ mà còn là khả năng
sử dụng nó một cách an toàn, liêm chính và có đạo đức. Việc xây dựng những thói quen
tốt về bảo mật, tôn trọng sở hữu trí tuệ và tư duy phản biện khi dùng AI là những kỹ năng
thiết yếu, quyết định sự thành công và uy tín của mỗi cá nhân trong học tập và sự nghiệp tương lai.
TS. Trần Văn Long, Khoa Tin học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Document Outline

• BÀI GIẢNG
• CHƯƠNG 5: AN TOÀN SỐ, LIÊM CHÍNH HỌC THUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC AI
  • MỤC TIÊU CHƯƠNG
  • 5.1. BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN VÀ AN TOÀN THIẾT BỊ
    • 5.1.1. Dữ liệu cá nhân và các rủi ro trong môi trường số
    • 5.1.2. Các biện pháp bảo vệ cơ bản
  • 5.2. AN TOÀN, SỨC KHỎE VÀ TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN SỐ
    • 5.2.1. Nhận diện và phòng tránh tấn công mạng
    • 5.2.2. Sức khỏe thể chất và tinh thần trong môi trường số
    • 5.2.3. Trách nhiệm của công dân số (Digital Citizenship)
  • 5.3. LIÊM CHÍNH HỌC THUẬT VÀ CHỐNG ĐẠO VĂN
    • 5.3.1. Tầm quan trọng của Liêm chính học thuật
    • 5.3.2. Đạo văn (Plagiarism) là gì?
    • 5.3.3. Phương pháp phòng tránh đạo văn
  • 5.4. ĐẠO ĐỨC, PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM KHI SỬ DỤNG AI
    • 5.4.1. Các vấn đề đạo đức chính
    • 5.4.2. Trách nhiệm của người dùng AI
  • 5.5. BÀI TẬP TỔNG HỢP
  • TỔNG KẾT CHƯƠNG 5