Dàn ý các dạng bài phân tích trong Ngữ Văn lớp 8 - Cánh diều

1.PHÂN TÍCH MỘT TÁC PHẨM (TRUYỆN)

Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm (nhan đề, tên tác giả..) và ý kiến khái quát của người viết về tác phẩm.

Thân bài:
- Tóm tắt nội dung chính của truyện
- Phân tích giá trị nghệ thuật của tác phẩm
+ Nhan đề
+ Cốt truyện
+ Nhân vật
+ Chi tiết
+ Ngôi kể
+ Ngôn ngữ
+ ....
- Phân tích giá trị nội dung của tác phẩm:
+ Đề tài
+ Chủ đề
+ Ý nghĩa của văn bản
+ Tư tưởng, tình cảm, thái độ của người kể chuyện
+ …..

• Xen kẽ phân tích, phân thích theo chiều truyện

Kết bài: Tóm lược các nhận định trong phần thân bài, khẳng định giá trị của tác phẩm, đưa ra một số ý tưởng mở rộng.

2. PHÂN TÍCH MỘT TÁC PHẨM THƠ
2.1. Phân tích một tác phẩm thơ Đường luật

Mở bài: Giới thiệu khái quát, ngắn gọn về tác giả và bài thơ; nêu ý kiến chung về tp
Thân bài:

Có thể triển khai thân bài theo hai hướng phân tích sau:

Kết bài: Khẳng định vị trí, ý nghĩa của bài thơ.

2.2. Phân tích một tác phẩm thơ tự do

Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm (nhan đề, tên tác giả,...) và ý kiến khái quát của người viết về tác phẩm.

Thân bài:
- Phân tích những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm:
+ Thể thơ
+ Vần, nhịp
+ Từ ngữ
+ Hình ảnh
+ Biện pháp tu từ
+ Bố cục
+ Chủ thể trữ tình
+ Mạch cảm xúc
+ …
- Phân tích những nét đặc sắc về nội dung của tác phẩm:
+ Tình cảm, cảm hứng chủ đạo
+ Ý nghĩa, thông điệp sâu sắc
+ …

• Phân tích theo bố cục hoặc nghệ thuật.

Kết bài:
Tóm lược các nhận định trong phần thân bài, khẳng định giá trị của tác phẩm, đưa ra một số ý tưởng mở rộng.

NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TƯ TƯỞNG, ĐẠO LÍ

Mở bài: Giới thiệu vấn đề nghị luận
Thân bài:
- Giải thích vấn đề nghị luận
- Bàn luận (kết hợp đưa dẫn chứng)
- Bàn luận mở rộng
- Liên hệ bản thân, rút ra bài học
Kết bài: Khẳng định lại vấn đề nghị luận

Viết bài văn về một hiện tượng tự nhiên

Mở bài: Nêu hiện tượng tự nhiên và đưa ra cái nhìn bao quát về hiện tượng này.

Thân bài:

- Miêu tả hay thuật lại các biểu hiện điển hình của hiện tượng tự nhiên

- Nêu lần lượt các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng tự nhiên, kết hợp trích dẫn ý kiến của các chuyên gia và bổ sung trên cơ sở một số tài liệu được cập nhật.

- Xác định mối liên hệ giữa hiện tự nhiên với đời sống của con người; nêu, đánh giá khái quát về thái độ và những việc con người đã làm trước hiện tượng tự nhiên đó.

Kết bài: Nêu ấn tượng hay đánh giá chung của bản thân về hiện tượng tự nhiên được đề cập.

Viết được văn bản kiến nghị về một vấn đề đời sống.

Phần mở đầu: Nêu rõ tư cách người kiến nghị (cá nhân hay tập thể), góc độ kiến nghị (người chịu tác động trực tiếp của vấn đề kiến nghị hay chỉ là người quan sát khách quan); nêu vấn đề kiến nghị.

Phần nội dung:

- Trình bày các biểu hiện cụ thể của vấn đề kiến nghị

- Nêu tác động của vấn đề kiến nghị lên đời sống của từng cá nhân hay tập thể, cộng đồng.

- Gợi ý một số giải pháp cụ thể nhằm giải quyết vấn đề được nêu lên (nếu có).

- Triển khai các kiến nghị theo tầng bậc hợp lí (Ví dụ: đối với cấp lãnh đạo và các tổ chức; đối với từng cá nhân trong cộng đồng;...).

Phần kết thúc: Bày tỏ mong muốn những kiến nghị đã nêu được thực hiện.

Phân tích một tác phẩm truyện:

Mở bài: Giới thiệu nhan đề, tác giả, thể loại và nhận xét chung về tác phẩm.

Thân bài: Nêu chủ đề và phân tích các biểu hiện làm rõ chủ đề của tác phẩm.

- Phân tích đề tài và những nét đặc sắc của cốt truyện trong việc làm sáng tỏ chủ đề.

- Phân tích các nhân vật nhằm làm sáng tỏ chủ đề của truyện.

- Phân tích tác dụng của các nét đặc sắc nghệ thuật trong truyện: bút pháp miêu tả (ngoại hình và nội tâm); lựa chọn chi tiết giàu ý nghĩa; lời văn giản dị, tự nhiên.

Kết bài: Khái quát về giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện. Nêu tác động của truyện đối với em.

Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (thơ trào phúng)

Mở bài: Giới thiệu tác giả, tên bài thơ và hoàn cảnh ra đời (nếu có)…

Thân bài: Tùy theo phương án lựa chọn, có thể trình bày phần Thân bài theo một hệ thống ý tương ứng.

- Phương án 1: Phân tích theo bố cục bài thơ:

+ Ý 1: Câu thơ thứ … (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).

+ Ý 2: Câu thơ thứ … (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).

…

- Phương án 2: Phân tích theo hai phương diện nội dung và nghệ thuật:

+ Ý 1: Phân tích nội dung bài thơ (chỉ rõ đối tượng trào phúng của bài thơ, phân tích rõ lí do khiến đối tượng đó bị phê phán…)

+ Ý 2: Phân tích nét đặc sắc về nghệ thuật (hình ảnh, biện pháp tu từ… đã được sử dụng để tạo ra tiếng cười)

…

Kết bài: Khái quát ý nghĩa của tiếng cười trào phúng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

TẠI SAO BÀI VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI CỦA CHÚNG TA CHƯA SÂU

1. Bàn luận còn thiên về giải thích khái niệm, chưa đi sâu vào bản chất vấn đề

- Nhiều bài văn của chúng ta dành khá nhiều dung lượng để giải thích khái niệm, nêu biểu hiện, phân loại hiện tượng… nhưng lại chưa làm rõ vấn đề ấy thực chất phản ánh điều gì trong đời sống con người và xã hội. Vì thế, bài viết dễ rơi vào tình trạng đúng nhưng chưa đủ, rõ mà chưa sâu.

- Để bài văn có chiều sâu hơn, sau khi giải thích vấn đề, các bạn cần tiếp tục truy vấn: hiện tượng này xuất phát từ đâu? Nó chạm đến những giá trị nào của con người? Nó nói lên điều gì về xã hội hôm nay?

- Gợi ý: Sau khi giải thích một khái niệm, các bạn có thể mở rộng bằng những câu như: “Sâu xa hơn, vấn đề này cho thấy…”, hoặc “Không chỉ là…, hiện tượng ấy còn phản ánh…”.

2. Lập luận một chiều, thiếu sự chất vấn và phản biện

- Một số bạn khi viết văn thì mới chỉ đi theo một hướng khẳng định - đồng tình mà chưa thử đặt vấn đề ở những chiều ngược lại. Điều này khiến bài viết của chúng ta thiếu độ “mở”, thiếu chiều sâu tư duy và chưa thể hiện được khả năng nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện.

- Trên thực tế, một vấn đề xã hội thường không chỉ có đúng sai rạch ròi mà còn tồn tại nhiều góc nhìn, nhiều khả thể. Việc đặt câu hỏi phản biện không làm yếu đi lập luận, ngược lại, nó giúp bài văn trở của ta nên thuyết phục và giàu suy nghĩ hơn.

- Gợi ý: Các bạn có thể sử dụng những cách triển khai như: “Có ý kiến cho rằng… nhưng cũng cần nhìn nhận rằng…”, hoặc “Nếu chỉ nhìn vấn đề ở khía cạnh này thì chưa đủ, bởi…”.

3. Dẫn chứng nhiều nhưng chưa được phân tích, liên hệ một cách sâu sắc

- Một số bạn có xu hướng đưa khá nhiều dẫn chứng thời sự, đời sống, nhân vật nổi tiếng… nhưng lại dừng ở việc kể ra dẫn chứng, chưa thật sự phân tích và rút ra ý nghĩa từ dẫn chứng đó. Khi ấy, dẫn chứng trở thành minh hoạ rời rạc, chưa góp phần nâng tầm lập luận.

- Dẫn chứng chỉ thực sự có giá trị khi được soi chiếu, bình luận và gắn chặt với luận điểm mà ta đang bàn luận. Chính phần phân tích dẫn chứng mới là nơi thể hiện tư duy và chiều sâu của người viết.

- Gợi ý: Sau mỗi dẫn chứng, các bạn hãy thử thêm một hai câu bình luận như: “Điều đó cho thấy…”, “Từ thực tế ấy, có thể thấy rằng…”, để dẫn chứng thực sự “làm việc” cho lập luận.

4. Thiếu tiếng nói suy tư cá nhân gắn với trải nghiệm và trách nhiệm của người viết

- Nhiều bài văn nghị luận xã hội còn mang màu sắc chung chung, khuôn mẫu bởi nhiều người trong chúng ta còn ngại bộc lộ suy nghĩ cá nhân, sợ rằng “nói khác” sẽ sai. Tuy nhiên, nghị luận xã hội không chỉ là trình bày kiến thức, mà còn là nơi người viết thể hiện cách mình đối diện và suy nghĩ về cuộc sống.

- Suy tư cá nhân không đồng nghĩa với cảm tính. Đó là cách chúng ta nhìn vấn đề từ trải nghiệm sống, từ vị trí của một người trẻ trong xã hội hôm nay, có lý lẽ, có trách nhiệm.

- Gợi ý: Các bạn có thể nhẹ nhàng thể hiện tiếng nói riêng qua những cách nói như: “Theo tôi…”, “Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất là…”, “Từ góc nhìn của một người trẻ…”, để bài văn vừa có chiều sâu lý lẽ, vừa có hơi thở đời sống.

TẠI SAO BÀI VĂN PHÂN TÍCH, CẢM NHẬN CỦA CHÚNG TA CHƯA SÂU

1. Mới chỉ dừng lại ở phân tích bề mặt, chưa chạm tới tầng sâu tư tưởng, thông điệp

- Nhiều bài văn của chúng ta chủ yếu tập trung giải thích chi tiết, hình ảnh, biện pháp nghệ thuật, nhưng lại dừng ở câu hỏi “tác giả viết gì?” hơn là “tác giả muốn gửi gắm điều gì?”. Do đó mà phần phân tích của ta dễ rơi vào tình trạng đúng nhưng chưa đủ.

- Để bài viết sâu hơn, sau mỗi phân tích cụ thể, các bạn có thể tự hỏi: chi tiết này phản ánh tư tưởng gì? Nó nói điều gì về con người, cuộc sống hay thời đại mà tác phẩm ra đời?

- Gợi ý: Sau khi phân tích một hình ảnh, các bạn hãy thử thêm một câu mở rộng ý nghĩa như: “Qua đó, tác giả không chỉ…, mà còn…”.

2. Chưa đặt các câu hỏi chất vấn đa chiều, đi tìm các khả thể nghĩa

- Không ít bạn khi viết văn lại chỉ đi theo một hướng hiểu quen thuộc, an toàn, chưa thử mở ra những cách nhìn khác. Điều này khiến bài viết của chúng ta trở nên thiếu chiều sâu tư duy và chưa thể hiện được năng lực khám phá của người viết.

- Để khắc phục, chúng ta có thể tập đặt những câu hỏi “nếu - thì”, hoặc nhìn vấn đề từ nhiều góc độ: tâm lí nhân vật, hoàn cảnh xã hội, góc nhìn người đọc hôm nay... Chính quá trình chất vấn ấy giúp bài văn của ta có thêm tầng nghĩa.

- Gợi ý: Các bạn có thể sử dụng những cách đặt vấn đề như: “Liệu có thể hiểu chi tiết này theo một cách khác?” hoặc “Nếu đặt nhân vật vào bối cảnh hôm nay thì…”.

3. Thiếu cảm nhận, suy tư cá nhân trong sự đối chiếu, liên hệ, so sánh

- Một số bạn còn băn khoăn về việc “thiếu dấu ấn cá nhân” trong bài. Điều này là bởi vì chúng ta chủ yếu lặp lại cách phân tích quen thuộc từ sách vở, tài liệu mà chưa mạnh dạn bộc lộ cảm nhận riêng của mình.

- Thực ra, cảm nhận cá nhân không phải là nói khác sách. Nó là cách chúng ta đối chiếu tác phẩm với trải nghiệm sống, với những tác phẩm khác, hoặc với góc nhìn của bản thân.

- Gợi ý: Các bạn có thể nhẹ nhàng bộc lộ suy nghĩ qua những cách nói như: “Ở góc nhìn cá nhân…”, “Điều khiến tôi trăn trở nhất là…”, để bài văn vừa có lý, vừa có tình.

GỢI Ý MỘT SỐ CỤM TỪ DÙNG ĐỂ KẾT LUẬN “GỌN MÀ SÂU”

1. Tựu trung lại,…

- Cụm từ này dùng khi chúng ta muốn khái quát lại toàn bộ vấn đề đã phân tích, nhấn mạnh ý chính sau nhiều luận điểm nhỏ. “Tựu trung lại” khá phù hợp để kết đoạn nghị luận hoặc dẫn vào câu kết mang tính tổng hợp.

- Ví dụ: Tựu trung lại, những biến động của số phận đã góp phần làm nổi bật vẻ đẹp nhân bản trong tâm hồn con người…

2. Suy cho cùng,…

- Dùng khi muốn đi đến bản chất sâu xa của vấn đề, sau quá trình phân tích và lập luận. Cụm từ này tạo cảm giác chiêm nghiệm, phù hợp với những kết luận mang tính nhân sinh, triết lí.

- Ví dụ: Suy cho cùng, điều con người khao khát nhất vẫn là được yêu thương và thấu hiểu…

3. Xét đến tận cùng,…

- Cụm từ này ta có thể dùng để đẩy lập luận đến giới hạn cuối cùng, nhấn mạnh cái cốt lõi không thể phủ nhận của vấn đề, phù hợp khi các bạn kết luận các đoạn văn có chiều sâu lập luận hoặc tranh luận.

- Ví dụ: Xét đến tận cùng, bi kịch của nhân vật bắt nguồn từ những ràng buộc khắc nghiệt của hoàn cảnh sống…

4. Rốt cuộc,…

- Dùng khi ta muốn khép lại một chuỗi diễn biến, suy nghĩ hoặc hành động, nhấn mạnh kết quả sau cùng. “Rốt cuộc” mang sắc thái nhẹ nhàng nhưng giàu tính tổng kết.

- Ví dụ: Rốt cuộc, những lựa chọn của con người trong nghịch cảnh đã bộc lộ rõ nhất bản lĩnh và nhân cách của họ…

5. Cuối cùng thì,…

- Cụm từ này thường được dùng để kết đoạn hoặc kết bài một cách tự nhiên, gần gũi, tạo cảm giác trọn vẹn và khép kín cho mạch lập luận.

- Ví dụ: Cuối cùng thì, chính những điều bình dị ấy lại làm nên giá trị bền vững của cuộc sống…