Địa phương là gì? Nhận thức về chính quyền địa phương?

Địa phương là gì? Nhận thức về chính quyền địa phương?
1. Khái niệm địa phương
Địa phương là vùng, khu vực trong quan hệ với trung ương, với cả nước.
Địa phương là Vùng, khu vực trong quan hệ với trung ương với cả nước. Là
một phần của lãnh thổ quốc gia. Địa phương được chia thành nhiều cấp khác
nhau. Địa phương có thể là tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, có thể là
huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, có thể là xã phường, thị trấn.
2. Khái niệm chính quyền địa phương
Chính quyền địa phương ở nước ta là một bộ phận hợp thành của chính
quyền Nhà nước thống nhất của nhân dân, bao gồm các cơ quan đại diện
quyền lực Nhà nước ở địa phương do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra
(HĐND) và các cơ quan, tổ chức Nhà nước khác được thành lập trên cơ sở
các cơ quan đại diện quyền lực Nhà nước này theo qui định của pháp luật
(UBND, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND, Thường trực HĐND, các ban
của HĐND …), nhằm quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương,
trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ và kết hợp hài hòa giữa lợi ích của
nhân dân địa phương với lợi ích chung của cả nước.
3. Nguyên tắc hoạt động của chính quyền địa phương
Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương là những tư
tưởng, quan điểm làm nền tảng, chi phối việc tổ chức, thiết kế mô hình và
quá trình vận hành của chính quyền địa phương; bảo đảm chính quyền địa
phương thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến
pháp và pháp luật ở các đơn vị hành chính, lãnh thổ. 3.1 Nguyên tắc chung 
Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân;  Tập trung dân chủ; 
Quyền lực nhà nước là thống nhất; có sự phân công, phối hợp và kiểm soát
giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; 
Hoạt động thực hiện quyền lực nhà nước có kế hoạch; 
Bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa; 
Công khai, minh bạch, lắng nghe ý kiến của Nhân dân; 
Đoàn kết, bình đẳng giữa các dân tộc; 
Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước.
3.2 Nguyên tắc riêng 
Hiện đại, minh bạch, phục vụ Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân; 
Hội đồng nhân dân làm việc theo chế độ hội nghị và quyết định theo đa số; 
Ủy ban nhân dân hoạt động theo chế độ tập thể Ủy ban nhân dân, kết hợp
với trách nhiệm của Ủy ban nhân dân
4. Xác định phạm vi thẩm quyền của chính quyền địa phương
Trên thế giới có một số quốc gia nhỏ tới mức không có chính quyền địa
phương, ví dụ, Singapore, Brunei, Vatican... vấn đề quản trị quốc gia này ở
góc độ nào đó là khá đơn giản bởi vì chỉ có một cấp chính quyền nằm ở trung
ương điều hành công việc của toàn bộ quốc gia. Đối với các quốc gia có
chính quyền địa phương thì vấn đề phức tạp hơn nhiều. Càng có nhiều cấp
chính quyền địa phương thì mức độ phức tạp càng tăng. Như đề cập trên đây,
ở Việt Nam có 3 cấp đơn vị hành chính, ở mỗi cấp đều có chính quyền địa
phương và các đơn vị hành chính được phân chia theo mô hình tổ ong. Như
vậy mỗi mét vuông lãnh thổ Việt Nam đều thuộc thẩm quyền của 4 cấp chính
quyền, gồm chính quyền trung ương, chính quyền địa phương cấp tỉnh, chính
quyền địa phương cấp huyện và chính quyền địa phương cấp xã. Bên cạnh
đó, các nhà nước hiện đại cũng có xu hướng can thiệp sâu rộng vào mọi mặt
đời sống xã hội. Những yếu tố này dẫn tới rủi ro chồng chéo về thẩm quyền
của các cấp chính quyền là hết sức lớn. Vì vậy, vấn đề quan trọng là làm thế
nào để xác định được loại công việc nào do chính quyền địa phương nào
thực hiện và cơ chế chịu trách nhiệm khi thực hiện công việc đó. Luật tổ chức
chính quyền địa phương trù liệu điều này thông qua ba cơ chế: phân quyền,
phân cấp và ủy quyền giữa các cấp chính quyền.
Như trên đã đề cập, chính quyền địa phương có thẩm quyền chung trên tất
cả các mặt đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục... trong phạm
vi đơn vị hành chính mà nó phụ trách (Điều 17, 24, 31, 38,45, 52, 59,66 Luật
tổ chức chính quyền địa phương năm 2015). Tuy nhiên, thẩm quyền của
chính quyền địa phương không phải là vô hạn trên phạm vi lãnh thổ đơn vị
hành chính của mình. Với các quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ
chức chính quyền địa phương năm 2015, có thể thấy phạm vi thẩm quyền
của chính quyền địa phương có được xác định dựa trên hai nguyên tắc.
Nguyên tắc thứ nhất, chính quyền địa phương chỉ có những thẩm quyền hay
nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể nào đã được các cơ quan nhà nước ở trung
ương hay cơ quan nhà nước cấp trên quy định trong các văn bản quy phạm
pháp luật tương ứng. Việt Nam là quốc gia theo hình thức đơn nhất. Chủ
quyền quốc gia nằm ở trung ương và do đó quyền lực tập trung toàn bộ ở
cấp chính quyền trung ương. Các chính quyền địa phương, mặc dù cũng do
Nhân dân thành lập, song không phải là cấp chính quyền có chủ quyền và do
đó không có thẩm quyền đương nhiên, hay còn gọi là thẩm quyền tự có.
Trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước, các cơ quan nhà nước ở
trung ương hoặc cấp trên sẽ “giao” một số thẩm quyền hay nhiệm vụ, quyền
hạn cụ thể cho chính quyền địa phương hay cơ quan chính quyền địa
phương thực hiện và việc “giao” đó là cơ sở hình thành phạm vi thẩm quyền
mà chính quyền địa phương được thực thi trong phạm vi đơn vị hành chính của mình.
Nguyên tắc thứ hai, việc “giao” thẩm quyền, công việc, hay nhiệm vụ, quyền
hạn cho chính quyền địa phương phải được thực hiện qua một trong ba cơ
chế: phân quyền, phân cấp, hoặc ủy quyền. Như vậy, chính quyền địa
phương và các cơ quan của chính quyền địa phương chỉ có những phạm vi
thẩm quyền được giao theo cơ chế phân quyền, phân cấp hoặc ủy quyền mà
thôi. Mọi nhiệm vụ, quyền hạn mà chính quyền địa phương thực hiện đều
phải căn cứ trên các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan cấp trên ban
hành có quy định về các nhiệm vụ, quyền hạn đó theo một ừong ba cơ chế
trên. Nguyên tắc này nhằm bảo đảm thẩm quyền, nhiệm vụ, quyền hạn của
chính quyền địa phương không hình thành một cách tùy tiện. Khi thẩm quyền
được giao theo một trong ba cơ chế này thì chế độ trách nhiệm của chính
quyền địa phương và các cơ quan có liên quan khi thực hiện thẩm quyền
được giao có cơ sở để xác định một cách rõ ràng. Nhờ vậy, hiệu quả công
việc được bảo đảm. Ba cơ chế đó đã được Luật tổ chức chính quyền địa
phương năm 2015 quy định tương đối cụ thể.
Cần lưu ý rằng, Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 là luật đầu
tiên quy định về cơ chế phân quyền, phân cấp và ủy quyền giữa các cấp
chính quyền. Mặc dù quy định như vậy là một bước phát triển lớn song đây
cũng là những vấn đề mới và còn những cách hiểu chưa thống nhất. Thực
tiễn thực hiện các cơ chế này cũng chưa có nhiều và ngay cả các cơ quan
nhà nước cũng còn nhiều thắc mắc khi triển khai thực hiện.
5. Phân cấp cho chính quyền địa phương
Phân cấp cho chính quyền địa phương được quy định trực tiếp tại Điều 13
Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 với các nội dung cơ bản sau:
- Về chủ thể phân cấp: Nếu chủ thể phân quyền chỉ có thể là Quốc hội thì
chủ thể phân cấp có thể là cơ quan nhà nước ở trung ương hoặc cơ quan
nhà nước ở địa phương (Khoản 1 Điều 13 Luật tổ chức chính quyền địa
phương năm 2015). Như vậy, phạm vi các cơ quan nhà nước có thể phân
cấp thẩm quyền cho chính quyền địa phương là rất rộng, về nguyên tắc, các
cơ quan nhà nước ở trung ương có thể là Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc
hội, Chính phủ, các bộ và các cơ quan ngang bộ; các cơ quan nhà nước ở
địa phương có thể là Hội đồng nhân dân hay ủy ban nhân dân ở bất kì cấp
hành chính nào từ cấp huyện trở lên. cấp xã là cấp hành chính thấp nhất nên
không thể phân cấp cho cơ quan nào khác. Tuy nhiên, trong thực tiễn, phân
cấp thường được áp dụng trong lĩnh vực quản lí hành chính nhà nước và do
đó chủ thể phân cấp thường là Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ và Hội
đồng nhân dân, ủy ban nhân dân cấp tỉnh, huyện.
- Về chủ thể nhận phân cấp: Chủ thể nhận phân cấp có thể là chính quyền
địa phương hoặc cơ quan nhà nước cấp dưới của chủ thể phân cấp (Khoản 1
Điều 13 Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015). Như vậy, phạm vi
chủ thể nhận phân cấp cũng rộng hơn phạm vi chủ thể nhận phân quyền.
Ngoài chính quyền địa phương, các cơ quan nhà nước ở địa phương là Hội
đồng nhân dân và ủy ban nhân dân cũng có thể nhận phân cấp. Như vậy cơ
quan nhà nước ở trung ương hoặc địa phương cấp trên có thể lựa chọn phân
cấp cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan nhà nước ở địa phương cấp
dưới. Nếu phân cấp cho chính quyền địa phương thì cả Hội đồng nhân dân
và ủy ban nhân dân của chính quyền địa phương đó phải thực hiện thẩm
quyền được phân cấp; nếu phân cấp cho một cơ quan chính quyền địa
phương cụ thể thì cơ quan đó thực hiện thẩm quyền được phân cấp.
- Về nội dung của phân cấp: Pháp luật hiện hành không quy định cụ thể lĩnh
vực nào có thể được phân cấp cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan
của chính quyền địa phương. Tuy vậy, khoản 1 Điều 13 Luật tổ chức chính
quyền địa phương năm 2015 quy định rõ thẩm quyền được phân cấp phải
nằm trong phạm vi thẩm quyền của chủ thể phân cấp, có nghĩa là chủ thể
phân cấp chỉ có thể phân cấp cho cấp dưới thực hiện những nhiệm vụ, quyền
hạn nằm trong phạm vi thẩm quyền của mình. Ví dụ, Bộ Giao thông vận tải
không thể phân cấp cho ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện phạm vi thẩm
quyền liên quan tới nông nghiệp là lĩnh vực không thuộc thẩm quyền của Bộ
Giao thông vận tải; tương tự, nếu ủy ban nhân dân một tỉnh nào đó muốn
phân cấp cho ủy ban nhân dân cấp xã trực thuộc thực hiện một số nhiệm vụ,
quyền hạn nhất định thì các nhiệm vụ, quyền hạn đó phải nằm trong phạm vi
thẩm quyền của ủy ban nhân dân tỉnh đã được cấp trên phân quyền hoặc phân cấp.
- Về cơ chế trách nhiệm: Tuy chủ thể nhận phân cấp là người trực tiếp thực
hiện công việc được phân cấp trong phạm vi địa phương của mình song chủ
thể phân cấp mới là người chịu trách nhiệm chính khi công việc thực hiện
không hiệu quả. Tất nhiên, chủ thể nhận phân cấp cũng không thể vô can.
Chủ thể nhận phân Cấp chịu trách nhiệm trước chủ thể phân cấp về việc thực
hiện công việc được phân cấp. Như vậy, cơ chế trách nhiệm ở đây là cơ
chế song trùng, bao gồm trách nhiệm của cả chủ thể phân cấp và chủ thể
nhận phân cấp, trong đó trách nhiệm chính đối với kết quả thực hiện công
việc là của chủ thể phân cấp. Để vận hành cơ chế trách nhiệm song trùng,
pháp luật hiện hành quy định chủ thể phân cấp phải hướng dẫn, kiểm tra việc
thực hiện công việc được phân cấp đồng thời bảo đảm điều kiện tài chính,
nguồn nhân lực và các điều kiện cần thiết khác để chủ thể nhận phân cấp
thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp. Chủ thể phân cấp còn có
trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra chủ thể nhận phân cấp trong việc thực hiện
nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp.1 Như vậy, cơ chế trách nhiệm trong
trường hợp phân cấp phức tạp hơn so với trường hợp phân quyền.
- Về điều kiện tiến hành phân cấp: Để tiến hành phân cấp cũng đòi hỏi
nhiều điều kiện hơn so với phân quyền.
Thứ nhất, nội dung công việc (nhiệm vụ, quyền hạn) phân cấp phải được quy
định rõ trong văn bản quy phạm pháp luật của chủ thể phân cấp.
Thứ hai, chỉ có thể phân cấp khi đã xác định rõ phạm vi trách nhiệm của chủ
thể phân cấp và chủ thể nhận phân cấp. Trách nhiệm của hai cơ quan này
cũng phải được quy định rõ trong văn bản quy phạm pháp luật phân cấp của chủ thể phân cấp.
Thứ ba, chỉ phân cấp những nội dung công việc cần thực hiện một cách liên
tục, thường xuyên bởi chủ thể nhận phân cấp. Điều này có nghĩa là cơ chế
phân cấp được sử dụng để giao một phạm vi thẩm quyền thực hiện một cách
ổn định ở cấp dưới. Cơ chế phân cấp không được dùng để giao các công
việc mang tính tình thế hoặc tạm thời.
Thứ tư, chủ thể phân cấp phải bảo đảm điều kiện về tài chính, nguồn nhân
lực và điều kiện cần thiết khác để chủ thể nhận phân cấp có thể thực hiện
được phạm vi thẩm quyền được phân cấp (Khoản 3,4 Điều13 Luật tổ chức
chính quyền địa phương năm 2015 và Khoản 1,2, 3 Điều 13 Luật tổ chức
chính quyền địa phương năm 2015).
- Về vấn đề phân cấp tiếp: Khác với phân quyền, pháp luật hiện hành cho
phép chủ thể nhận phân cấp được phân cấp tiếp cho chính quyền địa
phương hoặc cơ quan cấp dưới thực hiện một phần thẩm quyền đã được
phân cấp cho mình. Tuy nhiên, khi phân cấp tiếp phải được sự đồng ý của
chủ thể phân cấp ban đầu. Pháp luật hiện hành không quy định rõ cơ chế của
sự đồng ý này. Tuy nhiên, có thể hiểu chủ thể phân cấp có thể đồng ý với
việc phân cấp tiếp bằng cách quy định cụ thể trong văn bản phân cấp ban
đầu hoặc đồng ý đối với từng trường hợp phát sinh cụ thể.
Như vậy, qua các nội dung của phân cấp đề cập trên đây, có thể định nghĩa
một cách ngắn gọn phân cấp là việc cơ quan nhà nước ở trung ương và địa
phương, bằng các văn bản quy phạm pháp luật do mình ban hành, giao cho
chính quyền địa phương hoặc một cơ quan nhà nước cấp dưới thực hiện một
phạm vi công việc nhất định theo cơ chế trách nhiệm song trùng đổi với hiệu
quả thực hiện công việc được phân cấp.
Document Outline

• Địa phương là gì? Nhận thức về chính quyền địa phư
  • 1. Khái niệm địa phương
  • 2. Khái niệm chính quyền địa phương
  • 3. Nguyên tắc hoạt động của chính quyền địa phương
    • 3.1 Nguyên tắc chung
    • 3.2 Nguyên tắc riêng
  • 4. Xác định phạm vi thẩm quyền của chính quyền địa
  • 5. Phân cấp cho chính quyền địa phương