Lenin18

V « s ¶ n t Ê t c ¶ c ¸ c n − í c , ® o µ n k Õ t l ¹ i ! V. I. Lª-nin Toµn tËp 18 V. I. Lª-nin Toµn tËp TËp 18 Chñ nghÜa duy vËt vµ
chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n
Nhµ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia Hµ Néi - 2005 Lêi nhµ xuÊt b¶n
Kh¼ng ®Þnh chñ nghÜa M¸c - Lª-nin vµ t− t−ëng Hå ChÝ Minh
lµ nÒn t¶ng t− t−ëng vµ kim chØ nam hµnh ®éng lµ vÊn ®Ò cã
Nh÷ng t¸c phÈm cña V. I. Lª-nin trong tËp nµy in theo b¶n dÞch
tÝnh nguyªn t¾c ®èi víi c¸ch m¹ng ViÖt Nam; lµ b−íc ph¸t
cña Nhµ xuÊt b¶n Sù thËt, Hµ Néi
triÓn vÒ nhËn thøc vµ t− duy lý luËn cña §¶ng ta trong c«ng
cuéc ®æi míi, quyÕt t©m x©y dùng ®Êt n−íc theo con ®−êng x· héi chñ nghÜa.
Nh÷ng thµnh tùu mäi mÆt do c«ng cuéc ®æi míi ®Êt n−íc
mang l¹i trong nh÷ng n¨m qua thËt ®¸ng tr©n träng vµ khÝch
lÖ, ®ång thêi ®ßi hái toµn §¶ng, toµn d©n ph¶i tiÕp tôc
nghiªn cøu, ph¸t triÓn lý luËn c¸ch m¹ng khoa häc cña chñ
nghÜa M¸c - Lª-nin ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò thùc tiÔn ®ang
®Æt ra trong sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc trong giai ®o¹n hiÖn nay.
Víi tinh thÇn ®ã, viÖc t×m hiÓu, nghiªn cøu cã hÖ thèng vµ
vËn dông s¸ng t¹o nh÷ng t− t−ëng, nh÷ng tinh hoa cña chñ
nghÜa M¸c - Lª-nin lµ v« cïng quan träng vµ cÊp thiÕt ®èi víi chóng ta hiÖn nay.
C Nhµ xuÊt b¶n TiÕn bé, 1980
§¸p øng nhu cÇu häc tËp, nghiªn cøu lý luËn cña ®«ng ®¶o 10102 – 070
b¹n ®äc, ®Æc biÖt lµ cña c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, c¸c
Л _____________________ 791 – 80 0101020000
nhµ khoa häc, c¸c nhµ nghiªn cøu, gi¶ng viªn vµ sinh viªn c¸c 014 (01) – 80
tr−êng ®¹i häc, nh©n dÞp kû niÖm 135 n¨m ngµy sinh cña Vla-
®i-mia I-lÝch Lª-nin (22-4-1870 – 22-4-2005), Nhµ xuÊt b¶n
ChÝnh trÞ quèc gia xuÊt b¶n Bé s¸ch quý V.I.Lª-nin - Toµn tËp
gåm 55 tËp vµ 2 tËp Tra cøu.
Bé s¸ch V.I.Lª-nin - Toµn tËp ra m¾t b¹n ®äc lÇn nµy ®−îc VII
xuÊt b¶n theo ®óng nguyªn b¶n cña bé V.I.Lª-nin - Toµn tËp,
tiÕng ViÖt, do Nhµ xuÊt b¶n Sù thËt, Hµ Néi, hîp t¸c víi Nhµ
xuÊt b¶n TiÕn bé, M¸txc¬va, xuÊt b¶n vµo nh÷ng n¨m 70 - 80 thÕ kû XX. * * * lêi tùa
TËp 18 cña Bé s¸ch V.I.Lª-nin - Toµn tËp gåm t¸c phÈm
"Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" vµ
"M−êi c©u hái ®Æt ra cho b¸o c¸o viªn" ®−îc V.I.Lª-nin viÕt
TËp 18 trong V. I. Lª-nin Toµn tËp gåm t¸c phÈm "Chñ nghÜa
trong kho¶ng thêi gian tõ th¸ng Hai - th¸ng M−êi 1908. Néi
duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" viÕt trong kho¶ng
dung chÝnh cña t¸c phÈm nµy ®−îc ph©n tÝch kh¸ toµn diÖn
thêi gian th¸ng Hai - th¸ng M−êi 1908 vµ ®−îc in thµnh s¸ch
trong phÇn Lêi tùa in ë ®Çu s¸ch, do ViÖn Nghiªn cøu chñ
riªng vµo th¸ng N¨m 1909, vµ ngoµi ra cßn gåm c¶ "M−êi c©u
nghÜa M¸c - Lª-nin (Liªn X«), viÕt cho lÇn xuÊt b¶n b»ng
hái ®Æt ra cho b¸o c¸o viªn"; ®ã lµ nh÷ng c©u hái næi tiÕng ®· tiÕng ViÖt.
®−îc I. Ph. §u-br«-vin-xki dïng lµm ®Ò c−¬ng cho bµi ph¸t biÓu -
PhÇn Phô lôc vµ c¸c B¶n chØ dÉn (víi nh÷ng sè trang t−¬ng
theo sù uû nhiÖm cña V. I. Lª-nin - chèng c¸c quan ®iÓm Ma-kh¬
øng cña phÇn néi dung trong tËp) ë cuèi s¸ch ®−îc tr×nh bµy
cña B«-g®a-nèp vµ cña nh÷ng m«n ®å cña B«-g®a-nèp trong
hÕt søc khoa häc vµ chuÈn x¸c; ®©y lµ phÇn tra cøu rÊt bæ Ých,
buæi thuyÕt tr×nh tiÕn hµnh t¹i Gi¬-ne-v¬ håi th¸ng N¨m 1908.
gãp phÇn lµm s¸ng tá nhiÒu vÊn ®Ò trong néi dung t¸c phÈm,
"Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" lµ
gióp b¹n ®äc hiÓu s©u s¾c h¬n t− t−ëng cña V.I.Lª-nin.
t¸c phÈm triÕt häc chñ yÕu cña V. I. Lª-nin. ý nghÜa lÞch sö cña
Chó thÝch cuèi trang b»ng dÊu (*) lµ cña V.I.Lª-nin; Chó
thÝch b»ng ch÷ sè ArËp (1)) lµ cña ViÖn Nghiªn cøu chñ nghÜa
t¸c phÈm nµy lµ ë chç nã ®· tiÕp tôc ph¸t triÓn triÕt häc m¸c-xÝt,
M¸c - Lª-nin trùc thuéc Ban ChÊp hµnh Trung −¬ng §¶ng
®· gi¶i ®¸p c¸c vÊn ®Ò c¬ b¶n cña triÕt häc lóc ®ã ®ang ®−îc ®Æt ra
céng s¶n Liªn X« (tr−íc ®©y).
tr−íc ®¶ng, ®· kh¸i qu¸t trªn ph−¬ng diÖn triÕt häc nh÷ng
Hy väng Bé s¸ch sÏ lµ tµi liÖu nghiªn cøu vµ tham kh¶o bæ
thµnh tùu míi nhÊt cña khoa häc tù nhiªn. Trong t¸c phÈm nµy Ých cho b¹n ®äc.
Lª-nin ®· phª ph¸n toµn diÖn triÕt häc duy t©m t− s¶n ph¶n
®éng vµ chñ nghÜa xÐt l¹i trong triÕt häc. T¸c phÈm "Chñ nghÜa Th¸ng 3 n¨m 2005
duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" lµ kiÓu mÉu vÒ
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia
tÝnh ®¶ng b«n-sª-vÝch trong cuéc ®Êu tranh chèng nh÷ng kÎ
thï cña chñ nghÜa M¸c; tÝnh ®¶ng Êy ®· kÕt hîp mét c¸ch h÷u
c¬ tinh thÇn c¸ch m¹ng nång nhiÖt víi tÝnh khoa häc s©u s¾c.
Ph¸t triÓn mét c¸ch s¸ng t¹o häc thuyÕt cña C. M¸c vµ
Ph. ¡ng-ghen, V. I. Lª-nin ®· nghiªn cøu mét c¸ch toµn diÖn, phï VIII Lêi tùa Lêi tùa IX
hîp víi nh÷ng ®iÒu kiÖn lÞch sö míi, tÊt c¶ nh÷ng bé phËn cÊu
t.41, tr. 11 - 12). Sù biÖn hé vÒ ph−¬ng diÖn t− t−ëng cho thÕ lùc
thµnh cña chñ nghÜa M¸c, trong ®ã cã chñ nghÜa duy vËt biÖn
ph¶n c¸ch m¹ng, sù phôc håi t− t−ëng thÇn bÝ t«n gi¸o, ®Òu ®· in
chøng vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö. Mçi t¸c phÈm cña Lª-nin,
dÊu Ên trong khoa häc, v¨n häc, nghÖ thuËt. ChiÕm ®Þa vÞ thèng
ngay c¶ tr−êng hîp t¸c phÈm Êy kh«ng bµn chuyªn vÒ nh÷ng vÊn
trÞ trong triÕt häc lµ nh÷ng h×nh thøc chñ nghÜa duy t©m ph¶n
®Ò triÕt häc, ®Òu lµ mÉu mùc vÒ sù ¸p dông phÐp biÖn chøng
®éng nhÊt, chóng phñ nhËn tÝnh quy luËt trong qu¸ tr×nh ph¸t
duy vËt - víi tÝnh c¸ch lµ mét häc thuyÕt s©u s¾c nhÊt vµ toµn
triÓn cña tù nhiªn vµ cña x· héi, vµ phñ nhËn kh¶ n¨ng nhËn
diÖn nhÊt vÒ sù ph¸t triÓn - vµo viÖc ph©n tÝch bèi c¶nh lÞch sö,
thøc tù nhiªn vµ x· héi. Trong giíi t− s¶n, ®Æc biÖt lµ trong giíi
c¸c hiÖn t−îng kinh tÕ vµ chÝnh trÞ cña ®êi sèng x· héi.
trÝ thøc, ng−êi ta thÊy lan truyÒn réng r·i "thuyÕt t×m thÇn", mét
Ph. ¡ng-ghen nªu lªn r»ng cø sau mçi ph¸t minh ®¸nh dÊu
trµo l−u triÕt häc - t«n gi¸o ph¶n ®éng, nh÷ng ®¹i biÓu cña trµo
thêi ®¹i, ngay c¶ lµ mét ph¸t minh trong lÜnh vùc lÞch sö tù
l−u Êy ®· kh¼ng ®Þnh r»ng nh©n d©n Nga "®· mÊt chóa" vµ
nhiªn, th× chñ nghÜa duy vËt ®Òu kh«ng tr¸nh khái ph¶i thay
nhiÖm vô lµ ph¶i "t×m l¹i" chóa. Trong v¨n häc vµ nghÖ thuËt
®æi h×nh d¹ng cña m×nh (xem C. M¸c vµ Ph. ¡ng-ghen. TuyÓn
ng−êi ta t¸n d−¬ng sù sïng b¸i chñ nghÜa c¸ nh©n, t− t−ëng phi
tËp gåm hai tËp, tiÕng Nga, t. II, 1955, tr. 353 - 354). Trong
chÝnh trÞ, "nghÖ thuËt thuÇn tuý", tõ bá nh÷ng truyÒn thèng d©n
nh÷ng ®iÒu kiÖn lÞch sö ®· thay ®æi, khi mµ chñ nghÜa t− b¶n ®·
chñ - c¸ch m¹ng cña t− t−ëng x· héi Nga. C¸c thÕ lùc ph¶n c¸ch
b−íc vµo giai ®o¹n ph¸t triÓn ®Õ quèc chñ nghÜa cña nã, khi mµ
m¹ng ®· lµm tÊt c¶ nh÷ng g× cã thÓ lµm ®−îc ®Ó b«i nhä giai cÊp
mét cuéc c¸ch m¹ng ®· b¾t ®Çu diÔn ra trong khoa häc tù
c«ng nh©n vµ ®¶ng cña nã, ph¸ bá nh÷ng nguyªn lý cña chñ
nhiªn, chÝnh V. I. Lª-nin ®· ®em l¹i mét h×nh d¹ng míi cho chñ
nghÜa M¸c. Trong t×nh h×nh ®ã, viÖc b¶o vÖ triÕt häc m¸c-xÝt trë
nghÜa duy vËt triÕt häc. Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa
thµnh mét nhiÖm vô hÕt søc quan träng vµ cÊp b¸ch.
kinh nghiÖm phª ph¸n" cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt to lín trong
viÖc tiÕp tôc hoµn thiÖn chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng; ®©y lµ
V. I. Lª-nin nªu lªn r»ng víi néi dung t− t−ëng phong phó
mét t¸c phÈm kinh ®iÓn cña giai ®o¹n lª-nin-nÝt trong qu¸ tr×nh
vµ ®a d¹ng cña chñ nghÜa M¸c, vµo nh÷ng thêi kú lÞch sö kh¸c
ph¸t triÓn t− t−ëng triÕt häc m¸c-xÝt.
nhau, lóc th× khÝa c¹nh nµy, lóc th× khÝa c¹nh kh¸c ®−îc ®Ò lªn
hµng ®Çu. NÕu nh− vµo ®ªm tr−íc cña cuéc c¸ch m¹ng 1905 -
Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª
1907, ®iÒu cã ý nghÜa c¬ b¶n lµ viÖc ¸p dông häc thuyÕt kinh tÕ
ph¸n" ®−îc Lª-nin viÕt vµo mét thêi kú cña lÞch sö n−íc Nga
cña M¸c vµo thùc tÕ n−íc Nga, cßn trong thêi kú c¸ch m¹ng,
khi mµ chÝnh phñ chuyªn chÕ Nga hoµng, sau khi ®µn ¸p cuéc
®iÒu cã ý nghÜa c¬ b¶n l¹i lµ nh÷ng vÊn ®Ò s¸ch l−îc, th× sau c¸ch
c¸ch m¹ng 1905 - 1907, ®· thiÕt lËp ë trong n−íc mét chÕ ®é
m¹ng vÊn ®Ò ®−îc ®Ò lªn hµng ®Çu lµ triÕt häc m¸c-xÝt. Lª-nin
khñng bè tµn b¹o cña c¶nh s¸t, khi mµ thÕ lùc ph¶n ®éng ®· ngù
viÕt: "Thêi kú ph¶n ®éng vÒ x· héi vµ chÝnh trÞ, thêi kú "nghiÒn
trÞ trong tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc ®êi sèng x· héi. "Cã t×nh tr¹ng tho¸i
ngÉm" nh÷ng bµi häc phong phó cña c¸ch m¹ng kh«ng ph¶i
chÝ, mÊt tinh thÇn, ph©n liÖt, ch¹y dµi, tõ bá lËp tr−êng, nãi chuyÖn
ngÉu nhiªn lµ mét thêi kú mµ nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n, trong
d©m b«n chø kh«ng ph¶i chÝnh trÞ n÷a. Xu h−íng ngµy cµng ng¶
®ã cã c¶ nh÷ng vÊn ®Ò triÕt häc, ®èi víi bÊt cø mét trµo l−u sinh ®éng
vÒ triÕt häc duy t©m; chñ nghÜa thÇn bÝ ®−îc dïng ®Ó che ®Ëy tinh
nµo còng ®Òu ®−îc ®Èy lªn mét trong nh÷ng vÞ trÝ hµng ®Çu"
thÇn ph¶n c¸ch m¹ng", - ®ã lµ lêi nhËn ®Þnh cña V. I. Lª-nin vÒ
(Toµn tËp, tiÕng Nga, xuÊt b¶n lÇn thø 5, t.20, tr. 128). Còng nh− vµo
t×nh h×nh trong n−íc sau khi cuéc c¸ch m¹ng Nga lÇn thø nhÊt
®ªm tr−íc cña cuéc c¸ch m¹ng Nga lÇn thø nhÊt, Lª-nin ®· b¸c
thÊt b¹i (Toµn tËp, tiÕng ViÖt, Nhµ xuÊt b¶n TiÕn bé, M¸t-xc¬-va,
bá nh÷ng lý luËn d©n tuý - tù do chñ nghÜa vµ ¸p dông häc thuyÕt X Lêi tùa Lêi tùa XI
kinh tÕ cña M¸c vµo ®iÒu kiÖn n−íc Nga, cßn trong nh÷ng n¨m
nghÜa duy t©m triÕt häc: "Chñ nghÜa duy vËt, víi tÝnh c¸ch lµ
c¸ch m¹ng, Lª-nin ®· ®em s¸ch l−îc b«n-sª-vÝch duy nhÊt ®óng
triÕt häc, ®ang bÞ bän hä h¾t hñi kh¾p n¬i. Tê "Neue Zeit", mét
®¾n ®èi lËp l¹i chñ nghÜa c¬ héi cña ph¸i men-sª-vÝch, - vµo
c¬ quan v÷ng vµng nhÊt vµ hiÓu biÕt nhÊt, thê ¬ víi triÕt häc,
nh÷ng n¨m thÕ lùc ph¶n ®éng thèng trÞ, Lª-nin ®· ®¸nh b¹i
kh«ng khi nµo tÝch cùc ñng hé chñ nghÜa duy vËt triÕt häc c¶,
viÖc dïng chñ nghÜa Ma-kh¬ ®Ó xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c, ®· hoµn
thÕ mµ thêi gian gÇn ®©y ®· kh«ng chót e dÌ ®¨ng bµi cña
thiÖn mét c¸ch toµn diÖn triÕt häc m¸c-xÝt, ®· chØ ra r»ng chØ cã
nh÷ng kÎ theo chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n... TÊt c¶ c¸c
triÕt häc m¸c-xÝt míi cã thÓ lµ c¬ së lý luËn cho ho¹t ®éng cña
trµo l−u tiÓu t− s¶n trong phong trµo d©n chñ - x· héi ®Òu chñ
®¶ng v« s¶n, cho chiÕn l−îc vµ s¸ch l−îc cña ®¶ng v« s¶n, cho
yÕu ®Êu tranh chèng chñ nghÜa duy vËt triÕt häc vµ ng¶ theo
®−êng lèi chÝnh trÞ cña ®¶ng ®ã.
Can-t¬, theo ph¸i Can-t¬ míi, theo triÕt häc phª ph¸n" (Toµn
ThÕ lùc ph¶n ®éng hoµnh hµnh ë Nga håi ®ã kh«ng ph¶i lµ
tËp, tiÕng Nga, xuÊt b¶n lÇn thø 5, t.47, tr. 137 - 138).
hiÖn t−îng "thuÇn tuý Nga". Trong thêi ®¹i chñ nghÜa ®Õ quèc,
ë Nga, ngoµi nh÷ng kÎ thï c«ng khai chèng giai cÊp v« s¶n
giai cÊp t− s¶n ë tÊt c¶ c¸c n−íc ®· quay mét tr¨m t¸m m−¬i ®é,
vµ ®¶ng cña giai cÊp v« s¶n (V. V. Lª-xª-vÝch, V. M. TsÐc-nèp,
nh− Lª-nin viÕt, tõ d©n chñ sang "ph¶n ®éng vÒ mäi mÆt" -
v.v.), cßn cã mét nhãm trÝ thøc d©n chñ -x· héi ®· tuyªn truyÒn
trong kinh tÕ, chÝnh trÞ, t− t−ëng. Vµo cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ
chñ nghÜa Ma-kh¬, nhãm nµy gåm c¶ nh÷ng phÇn tö men-sª-
kû XX, ë ch©u ¢u ng−êi ta thÊy lan trµn c¸i gäi lµ triÕt häc "kinh
vÝch nh− N. Va-len-ti-nèp, P. X. I-u-skª-vÝch, v.v. lÉn nh÷ng
nghiÖm phª ph¸n" - chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n, hay lµ
ng−êi theo ph¸i b«n-sª-vÝch nh− A. B«-g®a-nèp, V. Ba-da-rèp,
chñ nghÜa Ma-kh¬. XuÊt hiÖn nh− mét biÕn d¹ng cña chñ nghÜa
A. V. Lu-na-ts¸c-xki, v.v., nh÷ng ng−êi ®· dïng chñ nghÜa Ma-
thùc chøng, triÕt häc nµy cã tham väng ®ãng vai trß triÕt häc
kh¬ ®Ó xÐt l¹i chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng. §ång thêi B«-g®a-
"duy nhÊt khoa häc" d−êng nh− ®· kh¾c phôc ®−îc nh÷ng sù phiÕn
nèp vµ nh÷ng ng−êi cïng t− t−ëng víi «ng ta ch¼ng nh÷ng xÐt
diÖn cña chñ nghÜa duy vËt còng nh− cña chñ nghÜa duy t©m,
l¹i nh÷ng nguyªn lý triÕt häc, mµ cßn xÐt l¹i c¶ nh÷ng nguyªn
mÆc dï thùc ra c¸i vÎ ngoµi Êy ®· che giÊu thùc chÊt duy t©m -
t¾c s¸ch l−îc cña ®¶ng v« s¶n, b¶o vÖ s¸ch l−îc bÌ ph¸i cña
chñ quan ph¶n ®éng. Mét sè häc gi¶ cã tªn tuæi (H. Poanh-ca-rª,
"chñ nghÜa triÖu håi", kh«ng chÞu sö dông nh÷ng kh¶ n¨ng hîp
A. Anh-stanh vµ nh÷ng nh©n vËt kh¸c) ®· r¬i vµo ¶nh h−ëng
ph¸p trong ®Êu tranh chÝnh trÞ. Trong hoµn c¶nh cã t×nh tr¹ng tung
cña chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n. Mét sè ng−êi d©n chñ -
t¸n t− t−ëng vµo nh÷ng n¨m thÕ lùc ph¶n ®éng thèng trÞ th×
x· héi tù x−ng lµ "häc trß cña M¸c" ®· coi chñ nghÜa Ma-kh¬ lµ
viÖc dïng chñ nghÜa Ma-kh¬ ®Ó xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c - nh»m
"®Ønh tét cïng cña khoa häc" cã sø mÖnh "thay thÕ" triÕt häc duy
ph¸ ho¹i nh÷ng c¬ së lý luËn cña ®¶ng, t−íc vò khÝ giai cÊp v« s¶n
vËt biÖn chøng cña chñ nghÜa M¸c; viÖc dïng chñ nghÜa Ma-kh¬
vÒ mÆt t− t−ëng - lµ mét nguy c¬ nghiªm träng vµ nguy c¬ nµy
®Ó xÐt l¹i c¸c nguyªn lý triÕt häc cña chñ nghÜa M¸c lµ mét biÓu
cµng thªm nghiªm träng khi nh÷ng phÇn tö theo chñ nghÜa Ma-kh¬,
hiÖn cña chñ nghÜa c¬ héi quèc tÕ. C.Cau-xky, mét trong nh÷ng thñ
®Æc biÖt lµ A. V. Lu-na-ts¸c-xki, m−u toan biÕn chñ nghÜa x· héi
lÜnh cña §¶ng d©n chñ - x· héi §øc, ®· cho r»ng cã thÓ "bæ
thµnh mét d¹ng t«n gi¸o míi (c¸i gäi lµ "thuyÕt t¹o thÇn"), hä cho
sung" chñ nghÜa M¸c b»ng nhËn thøc luËn cña Ma-kh¬; Ph. ¸t-l¬,
r»ng nÕu mang h×nh thøc t«n gi¸o th× chñ nghÜa x· héi sÏ "gÇn
mét nh©n vËt d©n chñ - x· héi ¸o, còng ®øng trªn quan ®iÓm
gòi h¬n vµ dÔ hiÓu h¬n" ®èi víi nh©n d©n Nga. §iÒu cÇn thiÕt
®ã. Trong th− göi A.M.Goãc-ki ngµy 31 th¸ng Giªng (13 th¸ng Hai)
lóc ®ã lµ ph¶i chØ râ thùc chÊt ph¶n ®éng cña chñ nghÜa Ma-kh¬,
1908, Lª-nin ®· chØ râ mèi liªn hÖ gi÷a chñ nghÜa c¬ héi vµ chñ
b¶o vÖ chñ nghÜa M¸c, gi¶i thÝch c¸c vÊn ®Ò c¬ b¶n cña chñ nghÜa XII Lêi tùa Lêi tùa XIII
duy vËt biÖn chøng, gi¶i thÝch theo quan ®iÓm chñ nghÜa duy
lµ viÖc riªng cña ®¶ng viªn Êy, r»ng ng−êi ta cã thÓ lµ mét
vËt biÖn chøng nh÷ng ph¸t minh míi cña khoa häc tù nhiªn.
ng−êi m¸c-xÝt mµ kh«ng ph¶i lµ nhµ duy vËt biÖn chøng
V. I. Lª-nin ®· hoµn thµnh ®−îc nh÷ng nhiÖm vô Êy trong cuèn trong triÕt häc.
"Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n".
Kh¸c víi thêi ®¹i cña C. M¸c vµ Ph. ¡ng-ghen, thêi ®¹i mµ
Lª-nin thÊy cÇn ph¶i xuÊt b¶n thËt sím cuèn "Chñ nghÜa
trong ®ã nhiÖm vô hµng ®Çu lµ ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ quan ®iÓm
duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n". Ng−êi viÕt:
duy vËt lÞch sö vµ phÐp biÖn chøng duy vËt, ë thêi kú cuèi thÕ
"...C¸i... quan träng lµ cuèn s¸ch ra ®−îc sím. Em mong s¸ch
kû XIX - ®Çu thÕ kû XX viÖc b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn chñ nghÜa duy
chãng xuÊt b¶n ch¼ng nh÷ng v× ®©y lµ mét nghÜa vô v¨n häc
vËt triÕt häc m¸c-xÝt còng nh− b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn lý luËn duy
mµ cßn lµ mét nghÜa vô chÝnh trÞ thËt sù n÷a" (Toµn tËp, tiÕng
vËt biÖn chøng vÒ nhËn thøc, l¹i cã mét ý nghÜa quyÕt ®Þnh
ViÖt, Nhµ xuÊt b¶n TiÕn bé, M¸t-xc¬-va, t.55, tr. 357). Së dÜ Lª-
trong cuéc ®Êu tranh chèng chñ nghÜa duy t©m triÕt häc.
nin thóc nhanh viÖc xuÊt b¶n cuèn s¸ch nµy lµ v× vµo th¸ng S¸u
Nh÷ng nhµ triÕt häc t− s¶n cè g¾ng chøng minh, vÒ mÆt lý luËn,
1909 sÏ cã cuéc héi nghÞ cña ban biªn tËp më réng cña b¸o
r»ng kh«ng cã kh¶ n¨ng nhËn thøc thùc t¹i kh¸ch quan, hä
"Ng−êi v« s¶n" (®©y thùc tÕ lµ Trung t©m b«n-sª-vÝch), t¹i héi
kh¼ng ®Þnh r»ng kh¸i niÖm vËt chÊt "®· lçi thêi", vµ hä quy
nghÞ Êy nhÊt ®Þnh ph¶i diÔn ra mét cuéc ®Êu tranh quyÕt liÖt
nhiÖm vô cña khoa häc lµ "ph©n tÝch c¸c c¶m gi¸c", v.v.. Ph¸i
chèng B«-g®a-nèp vµ nh÷ng ng−êi t¸n thµnh B«-g®a-nèp.
Ma-kh¬ m−u toan lÊy nh÷ng ph¸t minh míi nhÊt cña khoa häc
tù nhiªn ®Ó cñng cè thø triÕt häc duy t©m thï ®Þch víi khoa
G. V. Plª-kha-nèp còng ®· lªn tiÕng chèng l¹i viÖc dïng chñ
häc, coi triÕt häc Êy lµ ®Ønh tét cïng cña khoa häc. V. I. Lª-nin
nghÜa Ma-kh¬ ®Ó xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c vµ hµnh ®éng nµy ®·
®· chøng minh tÝnh chÊt v« c¨n cø cña nh÷ng toan tÝnh Êy,
®−îc Lª-nin hoan nghªnh. Song sù phª ph¸n cña Plª-kha-nèp
nh÷ng toan tÝnh mµ vÒ thùc chÊt cã ý nghÜa lµ lµm sèng l¹i
®èi víi chñ nghÜa Ma-kh¬ mang tÝnh chÊt h¹n chÕ; c¸c t¸c
nh÷ng quan ®iÓm duy t©m chñ quan cña BÐc-cli vµ Hi-um.
phÈm cña Plª-kha-nèp ®· bá qua kh«ng nãi ®Õn mèi liªn hÖ
gi÷a chñ nghÜa Ma-kh¬ víi sù khñng ho¶ng cña khoa häc tù
Lª-nin v¹ch râ nh÷ng gèc rÔ x· héi vµ giai cÊp cña chñ nghÜa
nhiªn vµ ®· m¾c ph¶i nh÷ng sai lÇm trong khi tr×nh bµy chñ
Ma-kh¬, chØ râ r»ng chñ nghÜa Ma-kh¬ phôc vô lîi Ých cña giai
nghÜa duy vËt biÖn chøng. H¬n thÕ n÷a, do xuÊt ph¸t tõ nh÷ng
cÊp t− s¶n trong cuéc ®Êu tranh cña giai cÊp Êy chèng giai cÊp v«
quan ®iÓm men-sª-vÝch bÌ ph¸i cña m×nh, Plª-kha-nèp ®· toan
s¶n, chèng thÕ giíi quan cña giai cÊp v« s¶n - chñ nghÜa duy vËt biÖn
tÝnh t×m kiÕm mèi liªn hÖ gi÷a chñ nghÜa Ma-kh¬ vµ chñ nghÜa
chøng vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö. §ång thêi Lª-nin ®· v¹ch trÇn
b«n-sª-vÝch, do vËy ®· lµm h¹i rÊt nhiÒu cho sù nghiÖp b¶o vÖ
hoµn toµn tÝnh chÊt ph¶n ®éng cña viÖc dïng chñ nghÜa Ma-kh¬
lý luËn m¸c-xÝt chèng l¹i chñ nghÜa xÐt l¹i. Trong lÜnh vùc triÕt
®Ó xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c, v¹ch râ thùc chÊt duy t©m, ph¶n m¸c-
häc m¸c-xÝt, bän xÐt l¹i ®· bÞ ®Ëp tan nhê cuéc ®Êu tranh triÖt
xÝt cña "chñ nghÜa kinh nghiÖm nhÊt nguyªn" cña B«-g®a-nèp,
®Ó cña nh÷ng ng−êi b«n-sª-vÝch ®øng ®Çu lµ V. I. Lª-nin.
"chñ nghÜa kinh nghiÖm t−îng tr−ng" cña I-u-skª-vÝch, vµ v.v..
Trong cuéc ®Êu tranh Êy cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ
Th«ng qua cuéc ®Êu tranh chèng triÕt häc duy t©m ph¶n ®éng,
nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" ®· ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh.
V. I. Lª-nin ®· b¶o vÖ chñ nghÜa duy vËt triÕt häc m¸c-xÝt. Ph¸t
Cuéc ®Êu tranh nµy cã mét ý nghÜa quèc tÕ to lín, nã ®· ®Ëp
triÓn nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n cña chñ nghÜa duy vËt m¸c-xÝt,
tan nh÷ng lêi kh¼ng ®Þnh cña c¸c thñ lÜnh c¬ héi chñ nghÜa cña
Lª-nin ®· ®−a ra mét ®Þnh nghÜa kinh ®iÓn vÒ vËt chÊt ®Ó tæng
Quèc tÕ II nãi r»ng triÕt häc tuång nh− kh«ng liªn quan ®Õn
kÕt toµn bé lÞch sö cuéc ®Êu tranh cña chñ nghÜa duy vËt chèng
chÝnh trÞ, r»ng nh÷ng quan ®iÓm triÕt häc cña tõng ®¶ng viªn
chñ nghÜa duy t©m vµ chèng thuyÕt siªu h×nh, còng nh− tæng kÕt XIV Lêi tùa Lêi tùa XV
nh÷ng ph¸t minh míi cña khoa häc tù nhiªn. Lª-nin viÕt: "VËt
ta, thuyÕt nµy vÉn ®−îc c¸c ®¹i biÓu cña nh÷ng xu h−íng triÕt
chÊt lµ mét ph¹m trï triÕt häc dïng ®Ó chØ thùc t¹i kh¸ch quan
häc t− s¶n hiÖn ®¹i tuyªn truyÒn, cho nªn sù phª ph¸n cña Lª-
®−îc ®em l¹i cho con ng−êi trong c¶m gi¸c, ®−îc c¶m gi¸c cña
nin ®èi víi c¸c thuyÕt Êy vÉn cã mét ý nghÜa nãng hæi.
chóng ta chÐp l¹i, chôp l¹i, ph¶n ¸nh, vµ tån t¹i kh«ng lÖ thuéc
Lª-nin v¹ch râ qu¸ tr×nh phøc t¹p vµ biÖn chøng cña nhËn
vµo c¶m gi¸c" (xem tËp nµy, tr. 151). Lª-nin xem xÐt vËt chÊt
thøc, chØ cho ta thÊy r»ng phÐp biÖn chøng chÝnh lµ lý luËn nhËn
trong mèi liªn hÖ kh¨ng khÝt víi vËn ®éng, nhÊn m¹nh r»ng
thøc cña chñ nghÜa M¸c. Toµn bé qu¸ tr×nh nghÞ luËn cña Lª-nin
thùc t¹i kh¸ch quan chÝnh lµ vËt chÊt ®ang vËn ®éng. §Þnh
vÒ thùc chÊt cña lý luËn nhËn thøc m¸c-xÝt trong cuèn "Chñ
nghÜa cña Lª-nin vÒ vËt chÊt ®ãng mét vai trß quan träng trong
nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" ®· dÉn ®Õn
cuéc ®Êu tranh chèng triÕt häc duy t©m hiÖn ®¹i, thø triÕt häc
luËn ®iÓm hÕt søc quan träng Êy, mµ vÒ sau, vµo nh÷ng n¨m
mµ c¸c ®¹i biÓu cña nã ®· xuyªn t¹c c¸c thµnh tùu cña khoa häc
1914 - 1915, Lª-nin ®· tr×nh bµy trong t¸c phÈm "C¸c M¸c" vµ trong
tù nhiªn, ®ång thêi t×m c¸ch chøng minh "tÝnh chÊt tinh thÇn"
t¸c phÈm "Bót ký triÕt häc". Ng−êi viÕt: "Trong lý luËn nhËn thøc,
cña tån t¹i, chøng minh c¸i kh¶ n¨ng vËt chÊt tiªu tan vµ biÕn
còng nh− trong tÊt c¶ nh÷ng lÜnh vùc kh¸c cña khoa häc, cÇn suy
thµnh n¨ng l−îng, thø n¨ng l−îng mµ bän chóng coi lµ mét
luËn mét c¸ch biÖn chøng, nghÜa lµ ®õng gi¶ ®Þnh r»ng nhËn
"thùc chÊt phi vËt chÊt" nµo ®ã, vµ v.v..
thøc cña chóng ta lµ bÊt di bÊt dÞch vµ cã s½n, mµ ph¶i ph©n tÝch
Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª
xem sù hiÓu biÕt n¶y sinh ra tõ sù kh«ng hiÓu biÕt nh− thÕ nµo,
ph¸n" ®· ph¸t triÓn h¬n n÷a c¸ch diÔn ®¹t cña Ph. ¡ng-ghen vÒ
sù hiÓu biÕt kh«ng ®Çy ®ñ vµ kh«ng chÝnh x¸c trë thµnh ®Çy ®ñ
vÊn ®Ò c¬ b¶n cña triÕt häc - vÊn ®Ò quan hÖ gi÷a vËt chÊt vµ ý
h¬n vµ chÝnh x¸c h¬n nh− thÕ nµo" (tr. 117). Sù ph©n tÝch lý luËn
thøc. Khi nªu lªn tÝnh cã tr−íc cña vËt chÊt ®èi víi ý thøc, Lª-
vÒ ch©n lý ®−îc tr×nh bµy trong t¸c phÈm "Chñ nghÜa duy vËt vµ
nin nhÊn m¹nh r»ng sù ®èi lËp tuyÖt ®èi gi÷a vËt chÊt, tån t¹i
chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n", lµ mét vÝ dô tuyÖt vêi vÒ sù
vµ ý thøc, t− duy chØ ë trong ph¹m vi nh÷ng giíi h¹n cña "vÊn
vËn dông phÐp biÖn chøng vµo viÖc nghiªn cøu qu¸ tr×nh nhËn
®Ò nhËn thøc luËn c¬ b¶n"; r»ng "ngoµi giíi h¹n ®ã, th× kh«ng
thøc cña con ng−êi. V. I. Lª-nin ®Þnh nghÜa ch©n lý lµ mét qu¸
cßn nghi ngê g× n÷a r»ng sù ®èi lËp ®ã lµ t−¬ng ®èi" (tr. 173).
tr×nh ph¸t triÓn phøc t¹p vµ m©u thuÉn cña tri thøc vµ Ng−êi xem
C«ng lao vÜ ®¹i cña Lª-nin lµ ë chç: trong cuéc ®Êu tranh chèng
xÐt qu¸ tr×nh Êy tõ hai phÝa: kh¸c víi c¸c d¹ng cña chñ nghÜa duy
chñ nghÜa duy t©m chñ quan vµ thuyÕt bÊt kh¶ tri, Ng−êi ®· ph¸t
t©m chñ quan vµ cña thuyÕt bÊt kh¶ tri, Ng−êi nhÊn m¹nh tÝnh
triÓn toµn diÖn häc thuyÕt m¸c-xÝt vÒ tÝnh chÊt cã thÓ nhËn thøc
kh¸ch quan, tÝnh ®éc lËp cña néi dung nh÷ng tri thøc cña chóng
®−îc cña thÕ giíi, lý luËn vÒ ph¶n ¸nh. Lª-nin ®· b¶o vÖ quan
ta ®èi víi chñ thÓ; ®ång thêi Lª-nin v¹ch râ r»ng nhËn thøc lµ
niÖm duy vËt vÒ c¸i t©m lý, vÒ ý thøc víi tÝnh c¸ch lµ s¶n phÈm
qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña ch©n lý t−¬ng ®èi thµnh ch©n lý tuyÖt
cao nhÊt cña vËt chÊt, víi tÝnh c¸ch lµ chøc n¨ng cña ãc con ng−êi.
®èi, nh− vËy lµ Lª-nin ®em häc thuyÕt duy vËt biÖn chøng vÒ ch©n
Ng−êi nhÊn m¹nh r»ng t− duy, ý thøc lµ sù ph¶n ¸nh thÕ giíi
lý ®èi lËp víi thuyÕt t−¬ng ®èi còng nh− víi phÐp siªu h×nh.
bªn ngoµi. Ng−êi ®· ®Þnh nghÜa mét c¸ch xuÊt s¾c c¶m gi¸c lµ
Lª-nin viÕt: "... Theo b¶n chÊt cña nã, t− duy cña con ng−êi cã thÓ
h×nh ¶nh chñ quan cña thÕ giíi kh¸ch quan, ®· phª ph¸n thuyÕt
cung cÊp vµ ®ang cung cÊp cho chóng ta ch©n lý tuyÖt ®èi mµ ch©n
t−îng tr−ng hay thuyÕt t−îng h×nh - mét thø lý luËn bÊt kh¶ tri -
lý nµy chØ lµ tæng sè nh÷ng ch©n lý t−¬ng ®èi. Mçi giai ®o¹n ph¸t
cho r»ng c¶m gi¸c chØ lµ nh÷ng ký hiÖu −íc lÖ chø kh«ng ph¶i
triÓn cña khoa häc l¹i ®em thªm nh÷ng h¹t míi vµo c¸i tæng sè
lµ h×nh ¶nh cña nh÷ng vËt cã thùc. Ngay c¶ trong thêi ®¹i chóng
Êy cña ch©n lý tuyÖt ®èi, nh−ng nh÷ng giíi h¹n ch©n lý cña mäi XVI Lêi tùa Lêi tùa XVII
®Þnh lý khoa häc ®Òu lµ t−¬ng ®èi, khi th× më réng ra, khi th×
Vµo cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ kû XX trong khoa häc tù nhiªn
thu hÑp l¹i, tuú theo sù t¨ng tiÕn cña tri thøc" (tr. 158).
b¾t ®Çu diÔn ra mét cuéc c¸ch m¹ng thËt sù: ng−êi ta ®· t×m ra
V. I. Lª-nin ®· v¹ch râ ý nghÜa cña thùc tiÔn trong qu¸ tr×nh
c¸c tia R¬n-ghen (1895); hiÖn t−îng phãng x¹ (1896); ®iÖn tö
nhËn thøc, coi thùc tiÔn lµ c¬ së vµ môc ®Ých cña nhËn thøc, lµ
(1897), mµ trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu c¸c ®Æc tÝnh cña ®iÖn tö,
tiªu chuÈn cña ch©n lý; Ng−êi chØ ra r»ng quan ®iÓm cuéc sèng,
ng−êi ta ph¸t hiÖn thÊy r»ng khèi l−îng cña nã cã thÓ biÕn ®æi
quan ®iÓm thùc tiÔn ph¶i lµ quan ®iÓm sè mét vµ c¬ b¶n trong
tuú theo tèc ®é; ra-®i-um (1898), v.v.. Sù ph¸t triÓn cña khoa häc
lý luËn nhËn thøc, r»ng quan ®iÓm nµy nhÊt ®Þnh dÉn tíi chñ
®· cho thÊy tÝnh chÊt h¹n chÕ cña bøc tranh vËt lý mµ cho ®Õn
nghÜa duy vËt. Trong cuèn s¸ch cña m×nh, V. I. Lª-nin ®· chØ râ
lóc ®ã ng−êi ta ®· vÏ lªn vÒ thÕ giíi. Ng−êi ta b¾t ®Çu xem xÐt
r»ng tÝnh ch©n lý cña chñ nghÜa M¸c ®−îc chøng thùc bëi toµn
l¹i hµng lo¹t kh¸i niÖm do vËt lý häc cæ ®iÓn ®−a ra tr−íc kia.
bé tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa trong
Th«ng th−êng c¸c ®¹i biÓu cña vËt lý häc Êy ®· gi÷ lËp tr−êng cña
mÊy chôc n¨m cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ kû XX. Trong thêi ®¹i
chñ nghÜa duy vËt tù ph¸t, kh«ng tù gi¸c, th−êng lµ mang tÝnh
chóng ta, tÝnh chÊt ch©n lý cña häc thuyÕt m¸c-xÝt ®−îc chøng
chÊt siªu h×nh, mµ theo quan ®iÓm cña chñ nghÜa duy vËt nµy
thùc ch¼ng nh÷ng bëi sù ph¸t triÓn cña cuéc ®Êu tranh giai cÊp
th× nh÷ng ph¸t minh míi vÒ vËt lý lµ ®iÒu kh«ng thÓ gi¶i thÝch
ë c¸c n−íc t− b¶n, mµ cßn bëi c¶ thùc tiÔn x©y dùng chñ nghÜa
®−îc. VËt lý häc cæ ®iÓn ®· xuÊt ph¸t tõ chç ®ång nhÊt mét c¸ch
x· héi vµ chñ nghÜa céng s¶n ë c¸c n−íc thuéc hÖ thèng x· héi
siªu h×nh vËt chÊt lµ mét ph¹m trï triÕt häc, víi nh÷ng kh¸i
chñ nghÜa thÕ giíi. Bän xÐt l¹i ngµy tr−íc còng nh− bän xÐt l¹i
niÖm nhÊt ®Þnh vÒ cÊu tróc cña vËt chÊt. §Õn khi nh÷ng kh¸i
hiÖn ®¹i ®Òu t×m c¸ch xuyªn t¹c thùc tiÔn ph¸t triÓn x· héi vµ
niÖm Êy thay ®æi mét c¸ch c¨n b¶n th× c¸c nhµ triÕt häc duy
biÖn minh cho viÖc xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c. V¹ch trÇn nh÷ng m−u
t©m, còng nh− mét sè nhµ vËt lý, b¾t ®Çu nãi vÒ "sù tiªu tan" cña
toan xÐt l¹i c¸c c¬ së cña lý luËn m¸c-xÝt, Lª-nin ®ång thêi còng
vËt chÊt, chøng minh "tÝnh chÊt v« c¨n cø" cña chñ nghÜa duy
nªu lªn tÇm quan träng cña cuéc ®Êu tranh chèng chñ nghÜa
vËt, phñ nhËn ý nghÜa kh¸ch quan cña c¸c lý luËn khoa häc, cho
gi¸o ®iÒu, sù cÇn thiÕt ph¶i cã quan ®iÓm s¸ng t¹o ®èi víi chñ
r»ng môc ®Ých cña khoa häc chØ lµ m« t¶ c¸c hiÖn t−îng, v.v..
nghÜa M¸c. Lª-nin viÕt: "Tõ ý kiÕn cña nh÷ng ng−êi m¸c-xÝt cho
V. I. Lª-nin chØ râ r»ng c¸i kh¶ n¨ng dÉn ®Õn mét sù gi¶i
r»ng lý luËn cña M¸c lµ ch©n lý kh¸ch quan, ng−êi ta chØ cã thÓ
thÝch duy t©m chñ nghÜa ®èi víi c¸c ph¸t minh khoa häc th× cã
rót ra mét kÕt luËn duy nhÊt lµ: ®i theo con ®−êng mµ lý luËn
cña M¸c v¹ch ra th× chóng ta ngµy cµng ®i ®Õn gÇn ch©n lý
ë ngay trong qu¸ tr×nh nhËn thøc thùc t¹i kh¸ch quan, vµ do chÝnh
kh¸ch quan (tuy kh«ng bao giê cã thÓ n¾m hÕt ®−îc); nÕu ®i
tiÕn bé cña khoa häc ®Î ra. ThÝ dô, ®Þnh luËt b¶o tån vµ chuyÓn
theo bÊt cø con ®−êng nµo kh¸c, chóng ta chØ cã thÓ ®i ®Õn sù
hãa n¨ng l−îng ®· ®−îc V. ¤-xt¬-van-®¬ lîi dông ®Ó luËn chøng
lÉn lén vµ dèi tr¸" (tr. 168). Toµn bé néi dung cuèn "Chñ nghÜa
cho "thuyÕt duy n¨ng", ®Ó chøng minh "sù tiªu tan" cña vËt chÊt vµ
duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" lµ sù luËn chøng
sù chuyÓn hãa cña vËt chÊt thµnh n¨ng l−îng. ViÖc ®i s©u vµo
s©u s¾c vÒ kh¶ n¨ng nhËn thøc mét c¸ch kh¸ch quan nh÷ng quy
nguyªn tö, nh÷ng cè g¾ng muèn ph©n t¸ch nh÷ng bé phËn c¬
luËt cña tù nhiªn vµ x· héi, mét néi dung thÊm ®−îm niÒm tin
b¶n cÊu thµnh nguyªn tö ®· dÉn ®Õn sù t¨ng c−êng vai trß cña
vµo søc m¹nh to lín cña lý tÝnh cña con ng−êi. ViÖc V. I. Lª-nin
to¸n häc trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nh÷ng tri thøc vËt lý, ®iÒu ®ã
hoµn thiÖn lý luËn nhËn thøc khoa häc, duy vËt biÖn chøng lµ
tù b¶n th©n nã lµ mét hiÖn t−îng tÝch cùc. Tuy nhiªn trong thêi kú
kiÓu mÉu s¸ng chãi vÒ sù ph¸t triÓn s¸ng t¹o chñ nghÜa duy vËt
bøc tranh vËt lý vÒ thÕ giíi ®· thay ®æi mét c¸ch c¨n b¶n råi th× viÖc biÖn chøng.
to¸n häc hãa vËt lý, còng nh− nguyªn t¾c cña thuyÕt t−¬ng ®èi, XVIII Lêi tùa Lêi tùa XIX
nguyªn t¾c tÝnh t−¬ng ®èi cña nh÷ng tri thøc cña chóng ta l¹i
V. I. Lª-nin kh«ng nh÷ng ®· ph©n tÝch thùc chÊt cuéc khñng
gãp phÇn lµm n¶y sinh ra cuéc khñng ho¶ng cña vËt lý häc vµ
ho¶ng cña vËt lý häc, mµ cßn x¸c ®Þnh con ®−êng tho¸t khái
lµ nh÷ng nguån gèc nhËn thøc luËn cña chñ nghÜa duy t©m "vËt
cuéc khñng ho¶ng ®ã: c¸c nhµ vËt lý ph¶i n¾m v÷ng chñ nghÜa
lý häc". Nh− V. I. Lª-nin ®· v¹ch râ, thùc ra nh÷ng ph¸t minh
duy vËt biÖn chøng. Sù ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn ë Liªn-x«
míi trong vËt lý häc ch¼ng nh÷ng kh«ng b¸c bá, mµ tr¸i l¹i, ®·
vµ ë c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa kh¸c, c¸c c«ng tr×nh cña nh÷ng
chøng thùc chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, mét chñ nghÜa do
nhµ khoa häc tiÕn bé ë c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa ®Òu ®· x¸c
toµn bé qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn ®· dÉn ®Õn.
nhËn sù tiªn ®o¸n cña Lª-nin.
NhËn ®Þnh vÒ con ®−êng ph¸t triÓn phøc t¹p cña vËt lý häc,
Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª
nh÷ng sù t×m tßi tù ph¸t cña vËt lý häc vÒ mét lý luËn triÕt häc
ph¸n" ®· kh¸i qu¸t vÒ mÆt triÕt häc nh÷ng ph¸t minh míi cña
®óng ®¾n, V. I. Lª-nin viÕt: "VËt lý häc hiÖn ®¹i... ®i tíi ph−¬ng
khoa häc tù nhiªn, nh÷ng ph¸t minh mµ Lª-nin ®· xem xÐt víi
ph¸p duy nhÊt ®óng, ®i tíi triÕt häc duy nhÊt ®óng cña khoa
t− c¸ch lµ mét nhµ triÕt häc ®−îc vò trang b»ng mét ph−¬ng
häc tù nhiªn, kh«ng ph¶i b»ng con ®−êng th¼ng, mµ b»ng con
ph¸p t− duy tiÕn bé nhÊt, mét ph−¬ng ph¸p t− duy mµ chÝnh c¸c
®−êng khóc khuûu, kh«ng ph¶i tù gi¸c, mµ tù ph¸t, kh«ng nh×n
nhµ vËt lý chuyªn nghiÖp kh«ng cã. Ph−¬ng ph¸p ®ã lµ phÐp
thÊy râ "môc ®Ých cuèi cïng" cña m×nh, mµ ®i ®Õn môc ®Ých ®ã
biÖn chøng duy vËt, vµ chØ cã nh÷ng ph¹m trï cña nã míi cã thÓ
mét c¸ch mß mÉm, ngËp ngõng, vµ thËm chÝ ®«i khi l¹i giËt lïi
ph¶n ¸nh ®óng ®¾n biÖn chøng kh¸ch quan cña tù nhiªn. Tr¸i n÷a" (tr. 387 - 388).
víi phÐp siªu h×nh, còng nh− víi thuyÕt t−¬ng ®èi, ph−¬ng ph¸p
nµy nhÊn m¹nh, - theo lêi Lª-nin, - tÝnh gÇn ®óng, tÝnh t−¬ng ®èi
B−íc ngoÆt s©u s¾c trong c¸c quan ®iÓm vÒ tù nhiªn - b−íc
cña nh÷ng tri thøc cña chóng ta vÒ cÊu tróc vµ vÒ nh÷ng ®Æc tÝnh
ngoÆt nµy b¾t ®Çu diÔn ra vµo thêi kú cuèi thÕ kû XIX - ®Çu thÕ
cña vËt chÊt, nhÊn m¹nh r»ng trong tù nhiªn kh«ng cã nh÷ng
kû XX - ®· diÔn ra cïng mét lóc víi sù t¨ng c−êng cña thÕ lùc
giíi h¹n tuyÖt ®èi, nhÊn m¹nh sù chuyÓn hãa cña vËt chÊt ®ang
ph¶n ®éng trong ®êi sèng x· héi - chÝnh trÞ, sù t¨ng c−êng t¹o
vËn ®éng tõ mét tr¹ng th¸i nµy sang tr¹ng th¸i kh¸c, vµ v.v..
nªn bëi viÖc chñ nghÜa t− b¶n ®· chuyÓn sang giai ®o¹n ph¸t
triÓn míi, giai ®o¹n ®Õ quèc chñ nghÜa. Trong t×nh h×nh ®ã, triÕt
XuÊt ph¸t tõ phÐp biÖn chøng duy vËt, Lª-nin ®−a ra luËn
häc duy t©m ®· lîi dông cuéc c¸ch m¹ng trong vËt lý häc, m−u
®iÓm vÒ tÝnh v« cïng tËn cña vËt chÊt. Ng−êi viÕt: "§iÖn tö
toan g¹t chñ nghÜa duy vËt ra khái khoa häc tù nhiªn, buéc vËt
còng v« cïng tËn nh− nguyªn tö; tù nhiªn lµ v« tËn, nh−ng nã
lý häc ph¶i gi¶i thÝch theo nhËn thøc luËn cña triÕt häc duy t©m
l¹i tån t¹i mét c¸ch v« tËn; vµ chØ cã thõa nhËn mét c¸ch tuyÖt
®èi víi nh÷ng ph¸t minh míi, ®iÒu hßa khoa häc víi t«n gi¸o,
®èi, v« ®iÒu kiÖn nh− vËy sù tån t¹i cña tù nhiªn ë ngoµi ý thøc
Lª-nin viÕt: "Thùc chÊt cña cuéc khñng ho¶ng cña vËt lý häc
vµ c¶m gi¸c cña con ng−êi, th× míi ph©n biÖt ®−îc chñ nghÜa
hiÖn ®¹i lµ ë sù ®¶o lén cña nh÷ng quy luËt cò vµ nh÷ng
duy vËt biÖn chøng víi thuyÕt bÊt kh¶ tri t−¬ng ®èi luËn vµ chñ
nguyªn lý c¬ b¶n, ë sù g¹t bá thùc t¹i kh¸ch quan ë bªn ngoµi ý
nghÜa duy t©m" (tr. 323 - 324). T− t−ëng hÕt søc s©u s¾c nµy cña
thøc, tøc lµ ë sù thay thÕ chñ nghÜa duy vËt b»ng chñ nghÜa duy
Lª-nin ®· ®−îc qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tiÕp theo cña khoa häc
t©m vµ chñ nghÜa bÊt kh¶ tri" (tr. 318). "Sù thay thÕ" Êy cßn ®−îc
chøng thùc mét c¸ch toµn diÖn (sù ph¸t minh ra phãng x¹ nh©n
thùc hiÖn dÔ dµng thªm lµ nhê ë chç b¶n th©n nh÷ng ®iÒu kiÖn
t¹o, c¬ cÊu phøc t¹p cña h¹t nh©n nguyªn tö, lý thuyÕt hiÖn ®¹i
sinh ho¹t cña nhµ khoa häc trong x· héi t− b¶n ®· ®Èy hä ®i
vÒ c¸c h¹t "c¬ b¶n", vµ v.v.).
®Õn chñ nghÜa duy t©m vµ t«n gi¸o.
Trong cuèn s¸ch cña m×nh, V. I. Lª-nin còng xÐt ®Õn c¶ nh÷ng XX Lêi tùa Lêi tùa XXI
vÊn ®Ò triÕt häc cña khoa häc tù nhiªn, nh− vÊn ®Ò sù ®a d¹ng
thÕ giíi quan khoa häc triÖt ®Ó lµ chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng
vÒ chÊt cña vËt chÊt vµ cña c¸c h×nh thøc vËn ®éng cña vËt chÊt;
vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, kh«ng ®iÒu hßa víi bÊt kú h×nh
nguyªn lý vÒ tÝnh nh©n qu¶; vÊn ®Ò tÝnh thùc t¹i kh¸ch quan
thøc biÖn hé nµo cho t«n gi¸o.
cña kh«ng gian vµ thêi gian, nh÷ng h×nh thøc tån t¹i c¬ b¶n cña
Trong cuéc ®Êu tranh chèng viÖc dïng chñ nghÜa Ma-kh¬ ®Ó
vËt chÊt, vµ nh÷ng vÊn ®Ò kh¸c. Nh÷ng t− t−ëng Êy cña Lª-nin
xÐt l¹i chñ nghÜa M¸c, V. I. Lª-nin ®· lµm phong phó thªm
lµ kÕt qu¶ cña viÖc xuÊt ph¸t tõ lËp tr−êng chñ nghÜa duy vËt
nguyªn t¾c m¸c-xÝt vÒ tÝnh ®¶ng cña khoa häc, tÝnh ®¶ng cña
biÖn chøng mµ tæng kÕt c¶ mét giai ®o¹n ph¸t triÓn cña khoa
triÕt häc. Trong cuèn s¸ch cña m×nh, Lª-nin ®· v¹ch trÇn tÝnh
häc tù nhiªn, ®Æc biÖt lµ cña vËt lý häc, mét giai ®o¹n ®¸nh dÊu
phi ®¶ng gi¶ hiÖu cña triÕt häc t− s¶n, ®−îc che ®Ëy b»ng
sù më ®Çu cña b−íc chuyÓn biÕn c¸ch m¹ng hiÖn cßn ®ang tiÕp
nh÷ng thñ thuËt vÒ thuËt ng÷ vµ b»ng lý lÏ "khoa häc" kinh
diÔn trong khoa häc vµ kü thuËt.
viÖn. Ng−êi v¹ch ra r»ng sù ph¸t triÓn cña triÕt häc trong x· héi
Trong cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm
®èi kh¸ng, cã giai cÊp, tÊt nhiªn ph¶i biÓu hiÖn qua cuéc ®Êu
phª ph¸n", V. I. Lª-nin ®· nªu lªn sù thèng nhÊt kh¨ng khÝt gi÷a
tranh gi÷a hai xu h−íng triÕt häc c¬ b¶n - chñ nghÜa duy vËt vµ
chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, ®·
chñ nghÜa duy t©m. Th«ng th−êng hai xu h−íng nµy thÓ hiÖn
ph¸t triÓn nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö,
lîi Ých cña c¸c giai cÊp tiÕn bé vµ ph¶n ®éng. V¹ch ra tÝnh chÊt
tr−íc hÕt lµ luËn ®iÓm vÒ vai trß quyÕt ®Þnh cña tån t¹i x· héi
ph¶n khoa häc cña chñ nghÜa duy t©m, Lª-nin ®em truyÒn
®èi víi ý thøc x· héi. Lª-nin ®· ®em ®èi lËp chñ nghÜa duy vËt
thèng triÕt häc duy vËt (tõ §ª-m«-crÝt cho ®Õn Ph¬-b¸ch vµ
lÞch sö víi lý luËn duy t©m cña B«-g®a-nèp vÒ tÝnh ®ång nhÊt gi÷a
TsÐc-n−-sÐp-xki), mét truyÒn thèng ®· ®¹t tíi møc ph¸t triÓn
tån t¹i vµ ý thøc, còng nh− víi nh÷ng m−u toan ph¶n khoa häc
cao nhÊt trong triÕt häc m¸c-xÝt, ®èi lËp víi chñ nghÜa duy t©m.
cña ph¸i Ma-kh¬ ®Þnh lÊy "thuyÕt duy n¨ng x· héi", nh÷ng quy
V. I. Lª-nin coi lÞch sö triÕt häc lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a "c¸c xu
luËt sinh vËt häc vµ nh÷ng quy luËt kh¸c cña khoa häc tù nhiªn
h−íng hay nh÷ng ®−êng lèi cña Pla-t«n vµ cña §ª-m«-crÝt",
thay thÕ cho nh÷ng quy luËt ®Æc thï cña sù ph¸t triÓn x· héi.
Ng−êi nhÊn m¹nh r»ng triÕt häc míi nhÊt còng mang tÝnh ®¶ng
V. I. Lª-nin ®· v¹ch râ mèi liªn hÖ s©u s¾c gi÷a chñ nghÜa
nh− hai ngh×n n¨m tr−íc ®©y, r»ng sù ph¸t triÓn cña c¸c t−
Ma-kh¬ víi t«n gi¸o, chØ râ r»ng chñ nghÜa duy t©m, víi tÝnh c¸ch
t−ëng triÕt häc g¾n liÒn mét c¸ch h÷u c¬ víi thùc tiÔn ®Êu tranh
mét xu h−íng triÕt häc, lµ biÖn ph¸p quan träng ®Ó duy tr× vµ gi÷
chÝnh trÞ, vµ trong triÕt häc nh÷ng con ng−êi "phi ®¶ng ph¸i"
v÷ng t«n gi¸o. Nhê kÕt qu¶ sù nghiªn cøu toµn diÖn vÒ chñ nghÜa
còng lµ nh÷ng kÎ cùc kú ngu ®én nh− trong chÝnh trÞ vËy.
kinh nghiÖm phª ph¸n, nhê ®em so s¸nh chñ nghÜa Êy víi c¸c biÕn
Khi nãi ®Õn nh÷ng häc gi¶ t− s¶n ph¶n ®éng, Lª-nin viÕt:
d¹ng kh¸c cña chñ nghÜa duy t©m, V. I. Lª-nin ®· ®i ®Õn kÕt luËn
"Nh−ng kh«ng mét ch÷ nµo cña bÊt cø ai trong nh÷ng gi¸o s−
r»ng chñ nghÜa duy t©m "... ch¼ng qua chØ lµ mét h×nh th¸i tÕ nhÞ
®ã, tøc lµ nh÷ng ng−êi cã kh¶ n¨ng viÕt nh÷ng t¸c phÈm hÕt
vµ tinh vi cña chñ nghÜa tÝn ng−ìng, mét chñ nghÜa ®−îc vò trang
søc cã gi¸ trÞ trong c¸c lÜnh vùc chuyªn m«n nh− hãa häc, sö häc
®Çy ®ñ, cã trong tay nh÷ng tæ chøc rÊt réng lín, vµ lîi dông nh÷ng
vµ vËt lý häc, lµ cã thÓ tin ®−îc khi hä nãi vÒ vÊn ®Ò triÕt häc"
sù dao ®éng nhá nhÊt trong t− t−ëng triÕt häc, kh«ng ngõng tiÕp
(tr. 425). V× sî mét sù nghiªn cøu kh¸ch quan vÒ nh÷ng quy luËt
tôc ¶nh h−ëng vµo quÇn chóng" (tr. 445). "Chñ nghÜa duy vËt vµ
ph¸t triÓn x· héi - nh÷ng quy luËt nµy tÊt yÕu ®−a chñ nghÜa t−
chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n" lµ t¸c phÈm cña chñ nghÜa v«
b¶n ®Õn diÖt vong - cho nªn giai cÊp t− s¶n ®ßi hái nh÷ng "ng−êi
thÇn mang tÝnh chiÕn ®Êu cña giai cÊp v« s¶n, dùa trªn c¬ së mét
lµm thuª" cña nã ph¶i xuyªn t¹c c¸c kÕt luËn cña sù nghiªn cøu Êy, XXII Lêi tùa Lêi tùa XXIII
®ßi ph¶i chøng minh "tÝnh chÊt vÜnh cöu", "tÝnh chÊt bÊt di bÊt
tranh th¾ng lîi cña t− t−ëng triÕt häc ®ã chèng thÕ giíi quan
dÞch" cña chÕ ®é t− b¶n chñ nghÜa. ChÝnh v× vËy tÝnh ®¶ng t−
ph¶n ®éng cña giai cÊp t− s¶n ®Õ quèc chñ nghÜa.
s¶n thï ®Þch víi tÝnh kh¸ch quan, tÝnh khoa häc. Nh−ng giai
Ngay c¶ trong thêi ®¹i chóng ta, cuèn s¸ch cña V. I. Lª-nin
cÊp v« s¶n, ng−êi cã sø m¹ng gi¶i phãng loµi ng−êi khái ¸ch
vÉn lµ vò khÝ chiÕn ®Êu cña c¸c ®¶ng céng s¶n vµ c«ng nh©n
bãc lét vµ lµ ng−êi thõa kÕ chÝnh ®¸ng toµn bé di s¶n v¨n hãa
trong cuéc ®Êu tranh cho sù trong s¸ng cña lý luËn m¸c-xÝt
cña loµi ng−êi, kÓ c¶ nh÷ng di s¶n do x· héi t− s¶n t¹o ra,
chèng hÖ t− t−ëng t− s¶n vµ chèng chñ nghÜa xÐt l¹i hiÖn ®¹i.
kh«ng thÓ kh«ng tiÕp thu nÒn v¨n hãa qu¸ khø. V. I. Lª-nin viÕt:
Cuèn s¸ch Êy d¹y chóng ta ph©n tÝch mét c¸ch thËt hÕt søc
"NhiÖm vô cña ng−êi m¸c-xÝt lµ ph¶i biÕt lµm chñ vµ c¶i t¹o
khoa häc, theo tinh thÇn m¸c-xÝt, nh÷ng hiÖn t−îng cña ®êi
nh÷ng thµnh tùu cña nh÷ng ng−êi lµm thuª" ®ã... vµ ph¶i biÕt
sèng x· héi hiÖn ®¹i, ph¸t hiÖn nh÷ng quy luËt ph¸t triÓn cña
lo¹i bá khuynh h−íng ph¶n ®éng cña hä, ph¶i biÕt vËn dông
nã, trªn c¬ së ®ã ®Ò ra chiÕn l−îc vµ s¸ch l−îc ®Êu tranh giai
®−êng lèi cña chÝnh m×nh vµ ph¶i biÕt ®Êu tranh chèng toµn bé
cÊp, v¹ch trÇn nh÷ng gèc rÔ giai cÊp vµ nhËn thøc luËn cña chñ
®−êng lèi cña c¸c thÕ lùc vµ c¸c giai cÊp ®èi ®Þch víi chóng ta"
nghÜa xÐt l¹i. V¹ch trÇn nh÷ng thñ ®o¹n cña bän xÐt l¹i trong
(tr. 425). ViÖc hoµn thµnh nhiÖm vô cã hai mÆt thèng nhÊt nµy -
cuéc ®Êu tranh chèng chñ nghÜa M¸c, Lª-nin viÕt: "Gi¶ m¹o chñ
nhiÖm vô do Lª-nin ®Ò ra - ®ãng vai trß quan träng trong cuéc
nghÜa M¸c mét c¸ch ngµy cµng tinh vi, dïng c¸c häc thuyÕt
®Êu tranh nh»m x©y dùng thµnh c«ng x· héi céng s¶n chñ nghÜa.
ph¶n duy vËt ®Ó gi¶ lµm chñ nghÜa M¸c mét c¸ch ngµy cµng
Trong qu¸ tr×nh x©y dùng chñ nghÜa céng s¶n víi ®iÒu kiÖn cã
tinh vi, ®ã lµ ®Æc ®iÓm cña chñ nghÜa xÐt l¹i hiÖn ®¹i trong kinh
hai hÖ thèng x· héi ®èi lËp: chñ nghÜa x· héi vµ chñ nghÜa t−
tÕ chÝnh trÞ häc còng nh− trong c¸c vÊn ®Ò s¸ch l−îc vµ triÕt häc
b¶n, th× mÆt thø hai cña nhiÖm vô nµy - ®Êu tranh chèng hÖ t−
nãi chung, trong nhËn thøc luËn còng nh− trong x· héi häc"
t−ëng t− s¶n - cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt; trong cuéc ®Êu tranh Êy
(tr. 409). Nh÷ng chØ dÉn ®ã cña Lª-nin cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt
nguyªn t¾c tÝnh ®¶ng v« s¶n c¸ch m¹ng, do V. I. Lª-nin ph¸t
quan träng ®èi víi cuéc ®Êu tranh chèng bän xÐt l¹i hiÖn ®¹i.
triÓn, ®ãng vai trß quan träng bËc nhÊt.
Cuèn s¸ch nµy cña Lª-nin lµ kiÓu mÉu cho cuéc ®Êu tranh chèng
Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n"
triÕt häc vµ x· héi häc t− s¶n hiÖn ®¹i, nã v¹ch trÇn nh÷ng biÖn
cña Lª-nin ®· ®ãng vai trß xuÊt s¾c trong viÖc vò trang t− t−ëng
ph¸p vµ ph−¬ng ph¸p chñ yÕu mµ bän t− t−ëng gia cña giai cÊp
cho ®¶ng b«n-sª-vÝch, trong cuéc ®Êu tranh chèng mäi h×nh thøc
t− s¶n ph¶n ®éng ®· dïng ®Ó "phª ph¸n" chñ nghÜa M¸c: thay
vµ biÕn d¹ng cña chñ nghÜa c¬ héi, chèng tÊt c¶ nh÷ng bän xuyªn
thÕ nh÷ng quy luËt ph¸t triÓn x· héi b»ng nh÷ng "nh©n tè" sinh
t¹c chñ nghÜa M¸c trong phong trµo c«ng nh©n Nga. Trong cuèn
vËt häc, t©m lý häc vµ nh÷ng "nh©n tè" kh¸c; b¶o vÖ theo c¸i
s¸ch Êy, V. I. Lª-nin ®· nhÊn m¹nh tÝnh c©n ®èi l«-gÝch, tÝnh triÖt
luËn ®iÖu nh©n ®¹o gi¶ hiÖu ®èi víi c¸ tÝnh con ng−êi mµ chóng
®Ó cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng. Lª-nin viÕt: "Trong c¸i triÕt
b¶o lµ ®· bÞ chñ nghÜa M¸c xem th−êng; t×m c¸ch xuyªn t¹c chñ
häc Êy cña chñ nghÜa M¸c, ®óc b»ng mét khèi thÐp duy nhÊt,
nghÜa M¸c d−íi chiªu bµi "ph¸t triÓn"chñ nghÜa M¸c, vµ v.v..
ng−êi ta kh«ng thÓ vøt bá mét tiÒn ®Ò c¬ b¶n nµo, mét phÇn chñ
V. I. Lª-nin ®· v¹ch ra vµ sù ph¸t triÓn vÒ sau nµy cña khoa häc
yÕu nµo, mµ kh«ng xa rêi ch©n lý kh¸ch quan, kh«ng r¬i vµo sù
tù nhiªn ®· x¸c nhËn r»ng chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng lµ triÕt
dèi tr¸ cña giai cÊp t− s¶n ph¶n ®éng" (tr. 404). Nh÷ng lêi ph¸t
häc duy nhÊt chÝnh x¸c cña khoa häc tù nhiªn, lµ ph−¬ng ph¸p
biÓu xuÊt s¾c Êy cña V. I. Lª-nin ®· ®−îc x¸c nhËn bëi toµn bé
t− duy triÖt ®Ó nhÊt vµ khoa häc nhÊt. T¸c phÈm nµy cña Lª-nin
qu¸ tr×nh ph¸t triÓn t− t−ëng triÕt häc m¸c-xÝt, bëi cuéc ®Êu
®· gióp nhiÒu nhµ khoa häc tiÕn bé t×m ®−îc con ®−êng ®óng XXIV Lêi tùa 1
®¾n trong c¸c lÜnh vùc khoa häc cña m×nh, gióp hä ®o¹n tuyÖt
víi triÕt häc duy t©m, chuyÓn sang lËp tr−êng thÕ giíi quan
khoa häc, duy vËt biÖn chøng. Sù ph©n tÝch cña Lª-nin vÒ qu¸
tr×nh ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn ë thêi kú cuèi thÕ kû
XIX - ®Çu thÕ kû XX, sù tæng kÕt triÕt häc s©u s¾c vÒ nh÷ng
thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn, sù nhËn ®Þnh cña Lª-nin vÒ
cuéc khñng ho¶ng trong vËt lý häc vµ viÖc x¸c ®Þnh con ®−êng
tho¸t ra khái cuéc khñng ho¶ng ®ã cã mét ý nghÜa hÕt søc quan
träng ®èi víi cuéc ®Êu tranh chèng l¹i nh÷ng luËn ®iÖu duy
t©m hiÖn nay ®ang xuyªn t¹c nh÷ng ph¸t minh khoa häc, v×
th¾ng lîi cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng trong khoa häc tù
nhiªn, v× sù tiÕn bé h¬n n÷a cña khoa häc. M−êi c©u hái
Cuèn "Chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ®Æt ra cho b¸o c¸o viªn1
ph¸n" lµ t¸c phÈm triÕt häc m¸c-xÝt vÜ ®¹i, cã mét ý nghÜa to lín
®èi víi viÖc n¾m v÷ng thÕ giíi quan duy vËt biÖn chøng; c¶
trong thêi ®¹i chóng ta, t¸c phÈm triÕt häc Êy cña V. I. Lª-nin
vÉn tiÕp tôc phôc vô sù nghiÖp ®Êu tranh chèng triÕt häc vµ x·
héi häc t− s¶n ph¶n ®éng, chèng chñ nghÜa xÐt l¹i vµ chñ nghÜa
gi¸o ®iÒu, phôc vô viÖc nhËn thøc vµ sù nghiÖp c¶i t¹o thÕ giíi
b»ng con ®−êng c¸ch m¹ng.
ViÖn nghiªn cøu chñ nghÜa M¸c - Lª-nin
trùc thuéc Ban chÊp hµnh trung −¬ng §¶ng Céng s¶n Liªn-x« ViÕt tr−íc ngµy 15 (28) th¸ng N¨m 1908 In lÇn ®Çu n¨m 1925 trong Theo ®óng b¶n th¶o V¨n tËp Lª-nin, t. III 4 5
1. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn r»ng triÕt häc cña chñ
nghÜa M¸c lµ chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng kh«ng?
NÕu kh«ng, th× t¹i sao «ng ta l¹i kh«ng mét lÇn nµo
ph©n tÝch v« sè lêi tuyªn bè cña ¡ng-ghen vÒ vÊn ®Ò nµy?
NÕu cã, th× v× sao ph¸i Ma-kh¬ gäi viÖc hä "xem xÐt l¹i" chñ
nghÜa duy vËt biÖn chøng lµ "triÕt häc cña chñ nghÜa M¸c"?
2. ¡ng-ghen ®· c¬ b¶n ph©n chia c¸c hÖ thèng triÕt häc ra
thµnh chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa duy t©m, h¬n n÷a, khi
gäi ®−êng lèi cña Hi-um lµ "thuyÕt bÊt kh¶ tri" vµ tuyªn bè
chñ nghÜa Can-t¬ lµ mét biÕn thÓ cña thuyÕt bÊt kh¶ tri, ¡ng-
ghen xem ®−êng lèi cña Hi-um trong triÕt häc cËn ®¹i lµ
®−êng lèi trung gian gi÷a c¸i nµy vµ c¸i kia, lµ ®−êng lèi dao
®éng gi÷a chñ nghÜa duy vËt vµ chñ nghÜa duy t©m, b¸o c¸o
viªn cã thõa nhËn ®iÒu ®ã kh«ng?2
3. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn r»ng viÖc thõa nhËn thÕ giíi
bªn ngoµi vµ sù ph¶n ¸nh cña thÕ giíi ®ã vµo trong ®Çu ãc
con ng−êi lµ c¬ së cña lý luËn nhËn thøc cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng kh«ng?
4. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn r»ng lËp luËn cña ¡ng-ghen
vÒ sù chuyÓn hãa cña "vËt tù nã" thµnh "vËt cho ta" lµ ®óng kh«ng?3
5. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn lêi kh¼ng ®Þnh cña ¡ng-
ghen cho r»ng "tÝnh thèng nhÊt thùc sù cña thÕ giíi lµ ë tÝnh
vËt chÊt cña nã", lµ ®óng kh«ng? (Anti-Dühring), xuÊt b¶n
lÇn thø 2, 1886, tr. 28, ph. I. § IV vÒ ®å thøc luËn thÕ giíi)4.
6. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn r»ng lêi kh¼ng ®Þnh cña ¡ng-ghen 6 V.I. Lª-nin
cho r»ng "kh«ng thÓ cã vËt chÊt kh«ng vËn ®éng, còng nh−
kh«ng thÓ cã vËn ®éng kh«ng vËt chÊt", lµ ®óng kh«ng? (Anti-
Dühring), 1886, xuÊt b¶n lÇn thø 2, tr. 45, trong § 6 bµn vÒ triÕt
häc tù nhiªn, thuyÕt nguån gèc vò trô, vËt lý häc vµ hãa häc)5.
7. B¸o c¸o viªn cã thõa nhËn r»ng t− t−ëng nh©n qu¶, tÝnh
tÊt yÕu, tÝnh quy luËt, v.v., lµ sù ph¶n ¸nh c¸c quy luËt cña tù
nhiªn, cña thÕ giíi hiÖn thùc vµo trong ®Çu ãc con ng−êi
kh«ng? Hay lµ ¡ng-ghen kh«ng ®óng, khi kh¼ng ®Þnh ®iÒu ®ã
(Anti-Dühring, S. 20 - 21, trong § III bµn vÒ thuyÕt tiªn nghiÖm, chñ nghÜa duy vËt
vµ S. 103 - 104, trong § XI bµn vÒ tù do vµ tÊt yÕu)6. vµ
8. B¸o c¸o viªn cã biÕt r»ng Ma-kh¬ tá ý t¸n thµnh Sóp-pª,
chñ nghÜa kinh nghiÖm phª ph¸n
ng−êi ®øng ®Çu tr−êng ph¸i néi t¹i, vµ thËm chÝ cßn ®Ò tÆng
«ng ta t¸c phÈm triÕt häc chñ yÕu vµ míi nhÊt cña m×nh n÷a
Bót ký phª ph¸n mét triÕt häc ph¶n ®éng11
kh«ng?7 B¸o c¸o viªn gi¶i thÝch nh− thÕ nµo sù liªn kÕt Êy cña
Ma-kh¬ víi triÕt häc râ rµng lµ duy t©m chñ nghÜa cña Sóp-pª,
mét kÎ b¶o vÖ chñ nghÜa thÇy tu vµ nãi chung lµ mét kÎ ph¶n
®éng râ rµng trong triÕt häc?
9. V× sao b¸o c¸o viªn lê ®i kh«ng nãi ®Õn "c©u chuyÖn" x¶y
ra víi tªn men-sª-vÝch I-u-skª-vÝch, mét ng−êi h«m qua lµ b¹n
(cïng viÕt "Kh¸i luËn") cña b¸o c¸o viªn, h«m nay tuyªn bè B«-
g®a-nèp (tiÕp theo sau Ra-khmª-tèp) lµ nhµ duy t©m? 8. B¸o c¸o
viªn cã biÕt r»ng trong cuèn s¸ch míi nhÊt cña m×nh9, PÕt-tx«n-
t¬ ®· liÖt hµng lo¹t häc trß cña Ma-kh¬ vµo sè nh÷ng nhµ duy t©m kh«ng?
10. B¸o c¸o viªn cã x¸c nhËn mét sù thùc r»ng chñ nghÜa
Ma-kh¬ kh«ng cã ®iÓm g× chung víi chñ nghÜa b«n-sª-vÝch
ViÕt vµo th¸ng Hai - th¸ng M−êi
kh«ng? r»ng Lª-nin ®· nhiÒu lÇn ph¶n ®èi chñ nghÜa Ma-kh¬?10
1908; bæ sung cho § I cña ch−¬ng IV
r»ng bän men-sª-vÝch I-u-skª-vÝch vµ Va-len-ti-nèp lµ nh÷ng vµo th¸ng Ba 1909
nhµ kinh nghiÖm phª ph¸n "thuÇn tuý" kh«ng?
Do Nhµ xuÊt b¶n "M¾t xÝch"
Theo ®óng b¶n in trong s¸ch
in thµnh s¸ch riªng vµo th¸ng
xuÊt b¶n n¨m 1909, cã ®èi chiÕu N¨m 1909 ë M¸t-xc¬-va
víi b¶n in trong s¸ch xuÊt b¶n n¨m 1920 9
Lêi tùa viÕt cho lÇn xuÊt b¶n thø nhÊt
NhiÒu nhµ tr−íc t¸c muèn lµ ng−êi m¸c-xÝt, n¨m nay ®· tiÕn
hµnh ë n−íc ta mét chiÕn dÞch thËt sù chèng l¹i triÕt häc cña
chñ nghÜa M¸c. Trong vßng kh«ng ®Çy s¸u th¸ng, ®· cã bèn
tËp s¸ch ra ®êi, chñ yÕu vµ hÇu nh− lµ hoµn toµn nh»m
c«ng kÝch chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng. Tr−íc hÕt lµ tËp luËn
v¨n cña Ba-da-rèp, B«-g®a-nèp, Lu-na-ts¸c-xki, BÐc-man,
Ghen-ph«n-®¬, I-u-skª-vÝch, Xu-v«-rèp, nhan ®Ò lµ "Kh¸i
luËn vÒ (? ®¸ng lÏ ph¶i nãi: chèng l¹i) triÕt häc m¸c-xÝt", xuÊt
b¶n ë Xanh Pª-tÐc-bua, 1908; råi ®Õn nh÷ng quyÓn: "Chñ nghÜa
duy vËt vµ thuyÕt thùc t¹i phª ph¸n" cña I-u-skª-vÝch, "PhÐp biÖn
chøng d−íi ¸nh s¸ng cña nhËn thøc luËn hiÖn ®¹i" cña BÐc-man,
"Nh÷ng c¬ cÊu triÕt häc cña chñ nghÜa M¸c" cña Va-len-ti-nèp.
TÊt c¶ nh÷ng ng−êi ®ã kh«ng thÓ kh«ng biÕt r»ng M¸c vµ
¡ng-ghen ®· nhiÒu lÇn gäi quan ®iÓm triÕt häc cña m×nh lµ chñ
nghÜa duy vËt biÖn chøng. TÊt c¶ nh÷ng ng−êi ®ã, mÆc dï hä cã
nh÷ng quan ®iÓm chÝnh trÞ kh¸c nhau râ rÖt, ®Òu liªn kÕt víi nhau
v× cïng thï ghÐt chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, ®ång thêi hä
vÉn tù mÖnh danh lµ nh÷ng ng−êi m¸c-xÝt trong triÕt häc! BÐc-
man nãi: phÐp biÖn chøng cña ¡ng-ghen lµ mét "®iÒu thÇn bÝ".
Ba-da-rèp th× nãi b©ng qu¬ (lµm nh− ®ã lµ mét viÖc dÜ nhiªn)
r»ng quan ®iÓm cña ¡ng-ghen ®· "cò" råi, chñ nghÜa duy vËt ®·
bÞ nh÷ng chiÕn sÜ dòng c¶m cña chóng ta ®¸nh ®æ råi; hä kiªu 10 V.I. Lª-nin
Lêi tùa viÕt cho lÇn xuÊt b¶n thø nhÊt 11
ng¹o viÖn ra nµo lµ "nhËn thøc luËn hiÖn ®¹i", "triÕt häc tèi t©n"
§ã lµ c©u cña Lu-na-ts¸c-xki: "chóng t«i" (tÊt nhiªn ®©y lµ chØ
(hoÆc lµ "thuyÕt thùc chøng tèi t©n"), "triÕt häc cña c¸c khoa häc
tÊt c¶ nh÷ng ng−êi cïng céng t¸c viÕt tËp "Kh¸i luËn") "cã thÓ
tù nhiªn hiÖn ®¹i", thËm chÝ c¶ ®Õn "triÕt häc cña c¸c khoa häc
lÇm ®−êng nh−ng chóng t«i vÉn ®ang t×m tßi" (tr. 161). Nöa
tù nhiªn thÕ kû XX" n÷a. Dùa vµo tÊt c¶ nh÷ng häc thuyÕt
®Çu c©u nãi Êy lµ mét ch©n lý tuyÖt ®èi, cßn nöa sau lµ mét
d−êng nh− lµ tèi t©n ®ã, nh÷ng kÎ ph¸ ho¹i chñ nghÜa duy vËt
ch©n lý t−¬ng ®èi, ®ã lµ ®iÒu mµ t«i sÏ cè g¾ng chøng minh ®Çy
biÖn chøng ë n−íc ta ®· kh«ng chót ng¹i ngïng ®i ®Õn chç
®ñ trong quyÓn s¸ch nµy. Giê ®©y, t«i chØ nãi mét ®iÒu lµ nÕu
thõa nhËn ngay thuyÕt tÝn ng−ìng* (®iÒu ®ã thÊy râ rµng nhÊt
c¸c nhµ triÕt häc cña chóng ta ®· ph¸t biÓu kh«ng ph¶i nh©n
ë Lu-na-ts¸c-xki, nh−ng kh«ng ph¶i chØ ë mét m×nh «ng ta!13),
danh chñ nghÜa M¸c mµ nh©n danh mét sè nhµ m¸c-xÝt "®ang
nh−ng khi cÇn ph¶i tá râ th¸i ®é cña hä ®èi víi M¸c vµ ¡ng-
t×m tßi" th× cã lÏ nh− thÕ hä ®· tá ra biÕt tù träng còng nh− biÕt
ghen th× hä l¹i mÊt hÕt c¶ dòng khÝ, mÊt hÕt c¶ sù t«n träng ®èi
t«n träng chñ nghÜa M¸c h¬n nhiÒu.
víi niÒm tin cña b¶n th©n hä. Trªn thùc tÕ, nh− thÕ lµ hoµn toµn
Riªng t«i, t«i còng lµ mét "kÎ ®ang t×m tßi" vÒ triÕt häc. Hay
rêi bá chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, tøc chñ nghÜa M¸c. Trªn
nãi cho ®óng h¬n: trong tËp bót ký nµy, t«i ®· tù ®Æt cho m×nh
lêi nãi, nh− thÕ lµ dïng nh÷ng m¸nh líi quanh co v« tËn,
nhiÖm vô t×m xem nh÷ng kÎ ®· ®−a ra, d−íi chiªu bµi chñ
nh÷ng m−u toan hßng lÈn tr¸nh thùc chÊt cña vÊn ®Ò, hßng che
nghÜa M¸c, nh÷ng c¸i v« cïng hçn ®én, hå ®å vµ ph¶n ®éng, ®·
giÊu sù trèn tr¸nh cña m×nh, hßng ®em mét nhµ duy vËt nµo ®ã
thay cho chñ nghÜa duy vËt nãi chung, lµ kiªn quyÕt kh«ng chÞu
lÇm ®−êng l¹c lèi ë chç nµo.
ph©n tÝch trùc tiÕp vÒ v« sè luËn ®iÓm duy vËt chñ nghÜa cña T¸c gi¶
M¸c vµ ¡ng-ghen. §ã lµ "mét cuéc khëi nghÜa quú gèi" thËt sù,
nh− mét nhµ m¸c-xÝt ®· nãi rÊt ®óng. §ã lµ ®iÓn h×nh cña chñ Th¸ng ChÝn 1908.
nghÜa xÐt l¹i vÒ triÕt häc, v× chØ cã nh÷ng kÎ xÐt l¹i míi chuèc
lÊy c¸i tiÕng t¨m ®¸ng buån v× ®· xa rêi quan ®iÓm c¬ b¶n cña
chñ nghÜa M¸c, vµ v× ®· sî h·i hoÆc bÊt lùc kh«ng d¸m "thanh
to¸n" mét c¸ch c«ng khai, døt kho¸t, c−¬ng quyÕt vµ minh b¹ch
víi nh÷ng t− t−ëng mµ hä ®· tõ bá. Khi nh÷ng ng−êi chÝnh
thèng b¸c bá mét sè quan ®iÓm ®· cò nµo ®ã cña M¸c (vÝ dô
nh− Mª-rinh ®· b¸c bá mét sè luËn ®iÓm lÞch sö14) th× bao giê
hä còng lµm viÖc ®ã mét c¸ch chÝnh x¸c vµ hÕt søc kü l−ìng,
®Õn nçi kh«ng bao giê cã ai cã thÓ thÊy trong lêi v¨n cña hä cã mét c¸i g× lµ mËp mê.
Tuy vËy, ng−êi ta còng thÊy ®−îc trong quyÓn "Kh¸i luËn
"vÒ" triÕt häc m¸c-xÝt" cã mét c©u tùa hå nh− lµ ®óng ch©n lý.
* ThuyÕt tÝn ng−ìng lµ mét häc thuyÕt ®em tÝn ng−ìng thay
thÕ cho tri thøc hoÆc nãi chung ®Æt cho tÝn ng−ìng mét ý nghÜa nhÊt ®Þnh12. 12 13 T h a y l ê i m ë ® Ç u
vµo n¨m 1908, mét sè ng−êi "m¸c-xÝt"
vµ vµo n¨m 1710, mét sè nhµ duy t©m
Lêi tùa viÕt cho lÇn xuÊt b¶n thø hai
®· b¸c bá chñ nghÜa duy vËt nh− thÕ nµo
BÊt cø ai cã ®äc Ýt nhiÒu t¸c phÈm triÕt häc còng ®Òu ph¶i biÕt
Trõ mét vµi chç söa ®æi trong lêi v¨n, lÇn xuÊt b¶n nµy
r»ng ngµy nay khã mµ t×m ®−îc mét gi¸o s− triÕt häc hiÖn ®¹i
kh«ng cã g× kh¸c lÇn tr−íc. T«i mong r»ng ngoµi viÖc tranh
(vµ c¶ thÇn häc) nµo l¹i kh«ng kiÕm c¸ch trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp
luËn víi "ph¸i Ma-kh¬" ë n−íc Nga ra, lÇn xuÊt b¶n nµy sÏ
b¸c bá chñ nghÜa duy vËt. Hµng tr¨m, hµng ngh×n lÇn ng−êi ta
kh«ng ph¶i lµ v« Ých, nÕu nã ®−îc dïng lµm s¸ch nhËp m«n vÒ
®· tuyªn bè r»ng chñ nghÜa duy vËt ®· bÞ b¸c bá, vµ råi ngµy
triÕt häc cña chñ nghÜa M¸c, chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ
nay ng−êi ta l¹i vÉn tiÕp tôc b¸c bá nã lÇn thø mét tr¨m lÎ mét,
nh÷ng kÕt luËn triÕt häc rót ra tõ nh÷ng ph¸t hiÖn míi nhÊt
lÇn thø mét ngh×n lÎ mét. Toµn thÓ bän xÐt l¹i ë n−íc ta ®Òu b¸c
trong khoa häc tù nhiªn. Bµi cña ®ång chÝ V. I. NÐp-xki15, in tiÕp
bá chñ nghÜa duy vËt nh−ng l¹i gi¶ bé lµm nh− ®Æc biÖt chØ b¸c
theo trong quyÓn s¸ch nµy, sÏ cho chóng ta nh÷ng chØ dÉn cÇn
bá nhµ duy vËt Plª-kha-nèp th«i, chø kh«ng b¸c bá nhµ duy vËt
thiÕt vÒ nh÷ng t¸c phÈm ra gÇn ®©y nhÊt cña A. A. B«-g®a-nèp
¡ng-ghen, hay nhµ duy vËt Ph¬-b¸ch, hay nh÷ng quan ®iÓm
mµ t«i ch−a kÞp xem. §ång chÝ V. I. NÐp-xki kh«ng nh÷ng lµ
duy vËt cña I. §Ýt-x¬-ghen, - vµ sau ®ã hä gi¶ lµm nh− ®øng trªn
mét ng−êi lµm c«ng t¸c tuyªn truyÒn nãi chung, mµ ®Æc biÖt l¹i
quan ®iÓm thùc chøng luËn "tèi t©n" vµ "hiÖn ®¹i"17, trªn quan ®iÓm
cßn lµ mét ng−êi lµm c«ng t¸c ë tr−êng ®¶ng n÷a, cho nªn
khoa häc tù nhiªn, v.v., ®Ó b¸c bá chñ nghÜa duy vËt. Kh«ng cÇn
®ång chÝ Êy cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng ®Ó x¸c nhËn r»ng A. A. B«-g®a-
®Õn nh÷ng trÝch dÉn mµ mäi ng−êi cã thÓ tha hå t×m thÊy hµng
nèp ®· truyÒn b¸ nh÷ng t− t−ëng t− s¶n vµ ph¶n ®éng d−íi
tr¨m trong nh÷ng t¸c phÈm kÓ trªn, ë ®©y t«i chØ nh¾c l¹i nh÷ng
chiªu bµi "v¨n hãa v« s¶n"16.
luËn cø mµ Ba-da-rèp, B«-g®a-nèp, I-u-skª-vÝch, Va-len-ti-nèp, N. Lª-nin
TsÐc-nèp* vµ mét sè ng−êi theo ph¸i Ma-kh¬ kh¸c ®· dïng ®Ó
c«ng kÝch chñ nghÜa duy vËt. Danh tõ "ph¸i Ma-kh¬" gän h¬n Ngµy 2 th¸ng ChÝn 1920.
vµ gi¶n ®¬n h¬n, ®· ®−îc th«ng dông trong c¸c s¸ch b¸o ë Nga,
cho nªn ë ®©y, ë mäi chç, t«i sÏ dïng danh tõ ®ã theo cïng mét
nghÜa víi danh tõ "nh÷ng ng−êi theo chñ nghÜa kinh nghiÖm phª
* V. TsÐc-nèp. "Nghiªn cøu triÕt häc vµ x· héi häc", M¸t-xc¬-va, 1907. T¸c
gi¶ lµ mét ®å ®Ö cã nhiÖt t×nh cña A-vª-na-ri-ót vµ lµ kÎ thï cña chñ nghÜa
duy vËt biÖn chøng, hÖt nh− Ba-da-rèp vµ ®ång bän vËy.