Quy phạm pháp luật: khái niệm và đặc điểm cơ bản môn lý luận nhà nước và pháp luật| Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu
\QUY PHẠM PHÁP LUẬT
★Mục tiêu bài học:
- Hiểu, phân tích cơ cấu quy phạm pháp luật
- Biết các cách thức xây dựng một quy phạm
1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂMg
- Khái niệm: Quy phạm pháp luật là quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước ban
hành hoặc thừa nhận và được nhà nước bảo đảm thực hiện.
• Quy phạm pháp luật là quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được áp dụng lặp
đi lặp lại nhiều lần đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phạm vi cả nước hoặc đơn vị hành
chính nhất định, do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định trong Luật này ban
hành và được Nhà nước bảo đảm thực hiện.
(Khoản 1 Điều 3 Luật BH VB QPPL 2015 (sđ, bs 2020) - Đặc điểm:
+ Quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung
+ Do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận
+ Được nhà nước bảo đảm thực hiện
❖Quy phạm pháp luật mang tính bắt buộc chung
- QPPL là quy tắc xử sự mang tính khái quát hay là khuôn mẫu, chuẩn mực cho hành vi xử sự.
- QPPL có phạm vi tác động (bắt buộc) rộng khắp về mặt không gian, phổ biến về đối tượng.
- QPPL thường có hiệu lực trong một thời gian dài và được quy định thời điểm phát sinh và chấm dứt hiệu lực
❖Quy phạm pháp luật thường chứa đựng quyền pháp lý hoặc nghĩa vụ pháp lý
- Quyền pháp lý: khả năng xử sự của chủ thể được pháp luật cho phép;
- Nghĩa vụ pháp lý: pháp luật cấm chủ thể không được thực hiện những hành vi nhất định
hoặc bắt buộc chủ thể phải thực hiện những hành vi nhất định
❖Quy phạm pháp luật do NN ban hành hoặc thừa nhận - NN ban hành - NN thừa nhận
❖Quy phạm pháp luật được NN bảo đảm thực hiện
- Nhà nước cần phải có biện pháp bảo đảm thực hiện chúng trong thực tế đời sống - hành vi hợp pháp.
- Nhà nước bảo đảm cho các quy phạm pháp luật thực hiện bằng nhiều biện pháp như: tuyên
truyền, giáo dục nâng cao cáo ý thức pháp luật, khuyến khích thực hiện, nhưng quan trọng
nhất vẫn là bằng biện pháp cưỡng chế NN
2. CƠ CẤU CỦA QUY PHẠM PHÁP LUẬT CÁC BỘ PHẬN NỘI DUNG PHÂN TÍCH 13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu Giả định - Khái niệm - Vai trò - Yêu cầu Quy định - Cách xác định - Phân loại Chế tài ❖Giả định
- Khái niệm: bộ phận của quy phạm pháp luật nêu những điều kiện, hoàn cảnh có thể xảy ra
và cá nhân hay tổ chức trong những điều kiện đó, chịu sự tác
động của quy phạm pháp luật
- Vai trò: xác định phạm vi tác động của pháp luật
- Yêu cầu: hoàn cảnh, điều kiện rõ ràng, sát với thực tế
- Cách xác định: trả lời cho câu hỏi chủ thể nào?
Trong hoàn cảnh, điều kiện nào?
- Phân loại: căn cứ vào số lượng, mối quan hệ giữa các điều kiện, chia thành gia định giản
đơn và giả định phức tạp ➢VD
• Điều 168. Tội cướp tài sản
Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho
người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản, thì bị
phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.
(Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017))
➢VD Giả định phức tạp
• Điều 132. Tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng
1. Người nào thấy người khác đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, tuy có điều
kiện mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo
không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.
(Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017)) ❖Quy định
- Khái niệm: bộ phận của quy phạm pháp luật, chứa đựng mệnh lệnh của nhà nước, nêu cách
thức xử sự của chủ thể trong hoàn cảnh đã nêu tại bộ phận giả định
- Vai trò: mô hình hóa ý chí nhà nước, cụ thể hóa cách thức xử sự của các chủ thế khi tham gia quan hệ pháp luật.
- Yêu cầu: chính xác, rõ ràng, chặt chẽ.
- Xác định: trả lời câu hỏi chủ thể sẽ làm gì và như thế nào?
- Phân loại: Dựa vào mệnh lệnh được, quy định chia thành hai loại: +Dứt khoát
(một cách thức xử sự, không lựa chọn) +Không dứt khoát
(nhiều cách thức xử sự, có lựa chọn) ❖Chế tài
- Khái niệm: bộ phận của quy phạm pháp luật, nêu biện pháp mà nhà nước dự kiến áp dụng
đối với chủ thể không thực hiện đúng nội dung phần quy định 13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu
- Vai trò: bảo đảm cho quy phạm pháp luật được thực hiện
- Yêu cầu: biện pháp tác động phải tương xứng với mức độ, tính chất của sự vi phạm
- Xác định: trả lời câu hỏi hậu quả phải chịu là gì nếu chủ thể không thực hiện đúng nội dung bộ phận quy định
- Phân loại: Dựa vào biện pháp, mức áp dụng, chế tài chia thành hai loại: cố định và không cố định
Nếu theo lĩnh vực pháp luật (hình sự, dân sự hành chính, kỷ luật).
➢VD Chế tài cố định
• Điều 169. Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản
1. Người nào bắt cóc người khác làm con tin nhằm chiếm đoạt tài sản, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm Chế tài
(Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017))
• Điều 12. Vi phạm quy định về giám sát hải quan
3. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với một trong các vi phạm sau:
a) Tự ý thay đổi chủng loại, số lượng, chất lượng, trọng lượng hàng hóa đang chịu sự giám sát hải quan;
b) Tự ý tiêu thụ hàng hóa đang chịu sự giám sát hải quan.
4. Tịch thu tang vật vi phạm đối với các vi phạm quy định tại khoản 3 Điều này; trường hợp
tang vật vi phạm không còn thì buộc nộp lại số tiền bằng trị giá tang vật vi phạm.
3. PHÂN LOẠI CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT
- Căn cứ vào tính chất mệnh lệnh
+ Quy phạm cẩm: cấm thực hiện hành vi
+ Quy phạm bắt buộc: buộc thực hiện hành vi
+ Quy phạm trao quyền: quyền lựa chọn xử sự ❖VD Quy phạm cấm
Người nào đối xử tàn ác, thường xuyên ức hiếp, ngược đãi hoặc làm nhục người lệ thuộc
mình làm người đó tự sát, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.
(Khoản 1 Điều 100. Tội bức tử, Bộ luật hình sự 1999)
❖VD Quy phạm bắt buộc
Chủ sở hữu nhà phải lắp đặt đường dẫn nước sao cho nước mưa từ mái nhà của mình không
được chảy xuống bất động sản của chủ sở hữu bất động sản liền kề
(Bộ Luật Dân sự 1995, Điều 274 Nghĩa vụ của chủ sở hữu trong việc thoát nước mưa)
❖VD Quy phạm trao quyền
1. Cá nhân có quyền có họ, tên. Họ, tên của một người được xác định theo họ, tên khai sinh của người đó.
2. Cá nhân xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự theo họ, tên của mình đã được cơ quan
nhà nước có thẩm quyền công nhận.
(Bộ Luật Dân sự 1995, Điều 26, Quyền đối với họ, tên):
- Căn cứ vào nội dung của quy phạm
+ Quy phạm định nghĩa: giải thích, nêu khái niệm pháp lý
+ Quy phạm điều chỉnh: thiết lập quyền và nghĩa vụ pháp lý
+ Quy phạm bảo vệ: xác định biện pháp cưỡng chế nhà nước 13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu
❖VD Quy phạm định nghĩa
Phòng vệ chính đáng là hành vi của cá nhân vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo
vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác mà chống trả lại một cách cần
thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích nói trên.
❖VD Quy phạm điều chỉnh
Chủ sở hữu, người sử dụng tài sản có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức theo thỏa thuận
hoặc theo quy định của pháp luật, kể từ thời điểm thu được hoa lợi, lợi tức đó.
(Bộ luật dân sự, Điều 235, Xác lập quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức):
- Căn cứ vào tác dụng của quy phạm
+ Quy phạm nội dung: xác định quyền và nghĩa vụ
+ Quy phạm hình thức: xác định trình tự, thủ tục thực hiện quyền và nghĩa vụ
❖VD Quy phạm hình thức
Trong khi tiến hành tố tụng dân sự, nếu có đương sự là người bị hạn chế năng lực hành vi dân
sự mà không có người đại diện hoặc người đại diện theo pháp luật của họ thuộc một trong các
trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 75 của Bộ luật này thì Tòa án phải chỉ định người đại
diện để tham gia tố tụng tại Tòa án.
(Bộ luật tố tụng dân sự, Điều 76. Chỉ định người đại diện trong tố tụng dân sự)
4. PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN QUY PHẠM PHÁP LUẬT
- Phương thức thể hiện cơ cấu
- Phương thức thể hiện trong điều luật
- Phương thức thể hiện nội dung
4.1 Thể hiện cơ cấu theo 3 bộ phận
- Sự thể hiện quy phạm theo cơ cấu ba bộ phận có đặc điểm:
+ Quy phạm cụ thể có thể không có đủ ba bộ phận giả định, quy định, chế tài
+ Trật tự các bộ phận có thể thay đổi
+ Các bộ phận có sự liên hệ chặt chẽ về nội dung
- Lý do bởi sự đa dạng về:
+Mục đích điều chỉnh (chủ quan)
+Tính chất quan hệ xã hội (khách quan)
4.2 Thể hiện trong điều luật
- Một quy phạm có thế trình bày trong một điều luật
- Trong một điều luật có thể có nhiều quy phạm.
- Lý do: tùy thuộc vào cách sắp xếp các quy phạm trong văn bản quy phạm pháp luật để văn
bản có tính hệ thống, gọn, dễ hiểu, dễ xác định
❖VD Một điều luật chứa 1 quy phạm
Chủ sở hữu phải chịu rủi ro khi tài sản bị tiêu huỷ hoặc bị hư hỏng do sự kiện bất khả kháng,
trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
(Bộ luật dân sự Điều 166. Chịu rủi ro về tài sản)
❖VD Một điều luật chứa nhiều quy phạm
1. Khi bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ giao vật đặc định thì người có quyền được
quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ phải giao đúng vật đó; nếu vật không còn hoặc bị hư hỏng thì
phải thanh toán giá trị của vật. 13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu
2. Khi bên có nghĩa vụ không thực hiện được nghĩa vụ giao vật cùng loại thì phải thanh toán giá trị của vật.
3. Trong trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện được nghĩa vụ theo quy định tại khoản
1 và khoản 2 Điều này mà gây thiệt hại cho bên có quyền thì ngoài việc thanh toán giá trị của
vật còn phải bồi thường thiệt hại cho bên có quyền.
(Điều 303. Trách nhiệm dân sự do không thực hiện nghĩa vụ giao vật)
4.3 Thể hiện theo nội dung
- Trực tiếp: thể hiện đầy đủ các thành phần quy phạm
- Viện dẫn: dẫn nội dung điều luật khác.
- Mẫu: cần tham khảo ở những văn bản khác. ❖VD Mẫu
Người có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính mà sách nhiễu, dung túng, bao che, không xử
lý hoặc xử lý không kịp thời, không đúng mức, xử lý vượt quá thẩm quyền quy định thì tùy
theo tính chất, mức độ vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu
gây thiệt hại vật chất thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.
(Khoản 1 Điều 91 Luật XLVPHC) 13:25, 10/01/2026
QUY PHẠM PHÁP LUẬT: KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN - Studocu