BÀI MỞ ĐẦU
I. Mục đích và đối tượng nghiên cứu của Vật lý
- Mục đích của môn khoa học tự nhiên là nghiên cứu thế giới tự nhiên để hiểu biết và chinh
phục nó. Nhưng thế giới tự nhiên vận động không ngừng, cho nên nghiên cứu nó chính là
nghiên cứu các dạng vận động của nó, từ đó nắm bắt được các quy luật, định luật vận động,
cũng như bản chất của sự vận động của thế giới tự nhiên
- Trong các môn học của khoa học tự nhiên thì Vật lý học được coi là môn học cơ bản nhất,
vì các từ kiến thức của Vật lý có thể suy ra những tính chất đơn giản cũng như tổng quát
nhất của thế giới vật chất. Nó là cơ sở để học các môn học khác của khoa học tự nhiên
- Vật lý có mối quan hệ với ngành khoa học khác như toán học, thiên văn, triết học... Thực
tiễn đã và đang chứng tỏ rằng những phát minh mới, những khái niệm, giả thiết và định
luật mới của vật lý đã làm phong phú thêm, chính xác thêm quan điểm của triết học, đồng
thời làm phong phú hơn và chính xác hơn trí thức của con người đối với thế giới vô cùng
vô tận
Đối tượng nghiên cứu của vật lý học bao gồm các dạng vận động sau:
- Vận động cơ: Là sự chuyển động và tương tác của các vật thể vĩ mô trong không gian và
thời gian
- Vận động nhiệt: Là sự chuyển động và tương tác của các phân tử và nguyên tử
- Vận động điện từ: Là sự chuyển động và tương tác của các hạt mang điện và phôtôn
- Vận động nguyên tử: Là sự tương tác giữa các hạt bên trong hạt nhân, giữa các Nucleon
II. Phương pháp nghiên cứu của Vật lý
Vật lý là môn khoa học thực nghiệm, nên phương pháp nghiên cứu nó tuân theo con đường
mà lí luận triết học đã nêu: Thực tiễn – lý luận - Thực tiễn
- Quan sát hiện tượng: bằng giác quan hoặc dụng cụ, máy móc
- Tiến hành thí nghiệm: Lặp lại hiện tượng quan sát ở những điều kiện xác định
- Rút ra các định luật và nguyên lý dựa trên cơ sở quan sát và thí nghiệm. Định luật nêu lên
thuộc tính của một hiện tượng, còn nguyên lý là những định luật đóng vai trò cơ sở cho một
lý thuyết
- Đề xuất những giả thiết: để giải thích các tính chất các định luật
- Xây dựng lý thuyết: bằng cách tập hợp các giả thiết, các định luật, các hệ quả của định luật.
Như vậy lý thuyết vật lý thông thường được xây dựng bằng con đường thực nghiệm
- Ứng dụng các kết quả của vật lý: đây là bước cuối cùng của con đường nhận thức để trở về
với thực tiễn
III. Đại lượng Vật lý, đơn vị và thứ nguyên
- Mỗi thuộc tính của một hiện tượng hay đối tượng vật lý đều được đặc trưng nhờ một hay
vài đại lượng vật lý
- Các đại lượng vật lý có thể là vô hướng (như: Khối lượng, điện tích…) hoặc hữu hướng
(như: Lực,vận tốc…). Đại lượng vô hướng được biểu diễn bằng giá trị số có thể dương, âm
hoặc bằng không. Do đó, xác định đại lượng vô hướng nghĩa là xác định số trị của nó. Đại
lượng hữu hướng được biểu diễn bằng một vectơ. Vậy, xác định một đại lượng hữu hướng
là xác định phương chiều, môđun và điểm đặt của vectơ biểu diễn đại lượng đó
- Mỗi đại lượng vật lý được kí hiệu bởi một hay nhiều kí tự La Tinh hoặc kí tự Hi Lạp ( xem
bảng 0.1)
- Để đo một đại lượng vật lý ta chọn một đại lượng cùng loại làm mẫu được gọi là đơn vị
- Giá trị đo đại lượng đó bằng tỉ số đo trên đại lượng đơn vị
- Các đơn vị được chọn trước làm mẫu được gọi là đơn vị cơ bản. Các đơn vị khác được suy
ra từ đơn vị cơ bản gọi là đơn vị dẫn xuất
- Tập hợp các đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất tương ứng tạo thành một hệ đơn vị đo
- Hệ đo lường hợp pháp của nước ta ban hành năm 1965 dựa trên cơ sở hệ SI (System
International). Trong hệ SI có 7 đơn vị cơ bản:
+ Đơn vị chiều dài: mét (m)
+ Đơn vị khối lượng: kilôgam (kg)
+ Đơn vị thời gian: giây (s)
+ Đơn vị cường độ dòng điện: Ampe (A)
+ Đơn vị nhiệt độ: kelvin (K)
+ Đơn vị cường độ sáng: Candela (Cd)
+ Đơn vị lượng chất: mol (mol)
- Ngoài 7 đơn vị cơ bản nói trên còn có đơn vị phụ: đơn vị đo góc phẳng là radian (rad); góc
khối là steradian ( sterad). Các đơn vị này không có thứ nguyên
- Thứ nguyên: Từ các đơn vị cơ bản ta định nghĩa các đơn vị dẫn xuất. Việc định nghĩa này
dựa vào một khái niệm thứ nguyên. Thứ nguyên của một đại lượng là quy luật biểu diễn sự
phụ thuộc đơn vị đo đại lượng đó vào các đơn vị cơ bản.
- Ngoài các đơn vị chuẩn, người ta còn dùng các tiếp đầu ngữ để chỉ ước và bội của đơn vị (
xem bảng 0.2)
Bảng 0.2: Tiếp đầu ngữ chỉ ước và bội của đơn vị
Thí dụ: Thể tích hộp chữ nhật: V = a.b.c
Thể tích khối trụ thẳng: V = R
2
h
Nếu bỏ qua các hệ số ta có: Thể tích = độ dài*độ dài*độ dài. Vậy [Thể tích]= (chiều dài)
3
Nếu ta kí hiệu các thứ nguyên của các đại lượng là:
[chiều dài] = L; [khối lượng] = M; [Thời gian] = T , thì:
[Thể tích] = L
3
; [Vận tốc] = L/T = L.T
-1
; [Gia tốc] = L/T
2
= L.T
-2
; [Lực] = M.L/T
2
= MLT
-
2
Ngoài ra một số nước còn dùng hệ đơn vị CGS (hệ Gauss) : trong đó đơn vị chiều dài
(cm), khối lượng (g). vận tốc (cm/s), gia tốc(cm/s
2
), lực trong hệ này: dyn(1dyn = 1g.cm/s
2
)
PHẦN THỨ NHẤT
CƠ HỌC
Cơ học nghiên cứu các dạng vận động đơn giản nhất của vật chất, tức là dịch chuyển
các vật hay các phần của vật đối với nhau.
Cơ học gồm những phần sau:
- Động học: Nghiên cứu các đặc trưng của chuyển động và các dạng chuyển động
khác nhau mà không chú ý tới nguyên nhân gây ra chuyển động đó
- Động lực học: Nghiên cứu chuyển động của vật trong mối liên hệ với tương tác
dẫn đến sự thay đổi trạng thái chuyển động của vật
CHƯƠNG I: ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM
§1.1 - NHỮNG KHÁI CƠ BẢN VỀ CHUYỂN ĐỘNG
I. Chuyển động và hệ quy chiếu
- Chuyển động là một khái niệm cơ bản của cơ học. Chuyển động cơ học là sự thay đổi vị trí
của vật thể trong không gian theo thời
- Hệ vật trong không gian được quy ước đứng yên dùng làm mốc để xác định vị trí các vật
khác được gọi là hệ quy chiếu
- Vật chuyển động hay đứng yên là có tính tương đối tuỳ thuộc vào hệ quy chiếu.(Thí dụ)
II. Chất điểm và hệ chất điểm
- Mọi vật đều có kích thước xác định. Tuy nhiên nếu kích thước của vật quá nhỏ bé so với
khoảng cách mà ta khảo sát thì vật đó được coi là một chất điểm. Vậy, Chất điểm là một
vật có kích thước nhỏ không đáng kể so với khoảng cách, kích thước mà ta đã khảo sát (Thí
dụ). Chất điểm là một khái niệm trừu tượng, không có trong thực tế nhưng rất thuận tiện
cho việc nghiên cứu chuyển động của các vật. Khái niệm chất điểm mang tính chất tương
đối
- Tập hợp các chất điểm được gọi là hệ chất điểm. Vật rắn là một hệ chất điểm trong đó
khoảng cách tương tác giữa các chất điểm của hệ là không đổi
III. Quỹ đạo, quãng đường và độ dời
- Qũy đạo của chất điểm là tập hợp các vị trí của chất điểm trong quá trình chuyển động. Nói
một cách khác, khi chất điểm chuyển động, nó sẽ vạch ra trong không gian một đường gọi
là quỹ đạo. Căn cứ vào hình dạng của quỹ đạo, ta có thể phân chia chuyển động của chất
điểm là thẳng, cong hoặc tròn.
- Xét một chất điểm M chuyển động trên quỹ đạo cong bất kỳ từ vị trí M
1
qua điểm A đến
M
2
( hình 1.1). Ta gọi độ dài của cung
21
MAM
là quãng đường vật đi từ M
1
đến M
2
và
được kí hiệu là s. Và ta gọi véc tơ
21
MM là véc tơ độ dời của chất điểm từ điểm M
1
đến
điểm M
2
- Như vậy quãng đường s là một đại lượng vô hướng luôn
dương; còn độ dời là một vectơ. Nếu vật chuyển động
trên đường cong kín hoặc đổi chiều chuyển động sao
cho vị trí đầu và cuối trùng nhau thì độ dời sẽ triệt tiêu
nhưng quãng đường là khác không. Khi vật chuyển
động trên đường thẳng theo một chiều duy nhất thì
quãng đường vật đi được bằng độ lớn của vectơ độ dời.
IV. Phương trình chuyển động và phương trình quỹ đạo
của chất điểm
- Đế xác định chuyển động của một chất điểm người ta
thường gắn vào hệ quy chiếu một hệ toạ độ. Hệ toạ độ
Descartes gồm 3 trục Ox, Oy, Oz vuông góc với nhau
từng đôi một lập thành một tam diện thuận Oxyz. O là
gốc toạ độ
- Vị trí của chất điểm M trong không gian được xác định
bởi véctơ
rMO
. Nếu gọi các véc tơ đơn vị trên ba trục
là
kji
,,
thì
r
được biểu diễn hình chiếu trên các trục x,
y, z là:
kzjyixr
...
(1.1)
- Khi M chuyển động thì
r
thay đổi theo thời gian. Hàm số biểu diễn sự phụ thuộc của
r
theo thời gian t được gọi là phương trình chuyển động:
)(trr
(1.2)
)(
)(
)(
tzz
tyy
txx
(1.3)
- Quỹ đạo chuyển động là đường tạo bởi tập hợp tất cả các vị trí mà chất điểm đi qua. Phương
trình toán học mô tả quỹ đạo chính là phương trình biểu diễn mối liên hệ giữa các toạ độ
không gian của chất điểm.
- Để tìm phương trình quỹ đạo, ta cần khử tham số thời gian từ phương trình (1.3)
- Như vậy: Phương trình chuyển động cho phép ta xác định được vị trí của chất điểm ở một
thời điểm t bất kì; Phương trình quỹ đạo cho biết hình dạng quỹ đạo của vật
Ví dụ 1.1: Cho phương trình chuyển động của chất điểm có dạng:
tatx
sin.)(
;
taty
cos.)(
Giải
Khử tham số t phương trình trên bằng cách bình phương hai vế mỗi phương trình
Hình 1.2: Vị trí chất điểm M trong
hệ tọa độ Descartes
M
y
x
z
O
tatx
222
sin.)(
;
taty
222
cos.)(
cộng hai phương trình lại vế theo vế ta được:
)sin(cos
22222
ttayx
Vì
1sincos
22
tt
nên:
222
ayx
Như vậy quỹ đạo chuyển động của chất điểm là một đường tròn có bán kính là a.
-----------------------------------------------------------------------------
§1.2 - TỐC ĐỘ VÀ VẬN TỐC
Vận tốc là đại lượng vật lý mô tả cả mức độ nhanh chậm lẫn chiều của chuyển động.
Vận tốc ở đây được hiểu là vận tốc dài hay vận tốc tuyến tính, phân biệt với vận tốc góc. Trong
vật lý, vận tốc được biểu diễn bởi vectơ (có thể hiểu là "đoạn thẳng có hướng"). Độ dài của
vectơ vận tốc cho biết tốc độ nhanh chậm của chuyển động, và chiều của vectơ biểu thị chiều
của chuyển động. Do đó, vận tốc là một đại lượng hữu hướng, khác với tốc độ, một đại lượng
vô hướng đơn thuần mô tả tính nhanh chậm của chuyển động.
I. Tốc độ trung bình và vận tốc trung bình
- Xét chất điểm M chuyển động trên quỹ đạo cong
bất kỳ. Giả sử tại thời điểm t
1
chất điểm ở M
1
được
xác định bởi vectơ vị trí
1
r
, tại thời điểm t
2
chất
điểm ở M
2
được xác định bởi vectơ vị trí
2
r
. Gọi s
là quãng đường vật đã đi được và
1221
rrMMr
là độ rời từ M
1
đến M
2
. Ta
định nghĩa tốc độ trung bình và vận tốc trung bình
của chất điểm như sau:
Tốc độ trung bình
v
trên một đoạn đường nhất định của chất điểm chuyển động là
đại lượng đo bằng thương số giữa quãng đường s mà chất điểm đi được với khoảng thời gian
t để chất điểm đi hết quãng đường đó.
t
s
v
(1.4)
- Nếu quãng đường s gồm nhiều quãng đường nhỏ s
1
, s
2
…., s
n
và thời gian tương ứng để vật
đi hết các quãng đường đó là t
1
, t
2
,…,t
n
thì (1.4) được viết dưới dạng:
n
n
ttt
sss
v
...
.....
21
21
(1.5)
Vận tốc trung bình của một chất điểm chuyển động trong khoảng thời gian từ t
1
đến t
2
là đại lượng đo bằng thương số giữa vectơ độ dời và khoảng thời gian đó
Hình 1.3
12
22
tt
rr
t
r
v
tb
(1.6)
Như vậy, Tốc độ trung bình là một đại lượng vô hướng, không âm, đặc trưng cho mức
độ nhanh chậm của chuyển động trên một đoạn đường nhất định; còn vận tốc trung bình là một
đại lượng vectơ đặc trưng cho sự thay đổi của vectơ độ dời trong một khoảng thời gian nhất
định. Khi vật chuyển động liên tục trên đường thẳng theo một chiều duy nhất thì tốc độ trung
bình bằng với độ lớn của vectơ vận tốc trung bình
- Cần nhấn mạnh sự khác biệt của các công thức định nghĩa (1.4) và (1.6) là: Đối với tốc độ
trung bình, ta quan tâm đến quãng đường s mà chất điểm đã đi và thời gian t mà chất điểm
dùng để đi hết quãng đường đó, không quan tâm đến thời gian nghỉ; còn đối với vận tốc
trung bình, ta quan tâm đến vị trí và thời điểm đầu và cuối, không quan tâm đến quá trình
diễn biến của chuyển động
Ví dụ 1.2: Một ô tô dự định đi từ A đến B với tốc độ 30km/h, nhưng sau khi đi được 1/3 đoạn
đường, ô tô bị chết máy. Tài xế phải dừng 30 phút để sửa xe, sau đó đi tiếp với tốc độ 40km/h
và đến B đúng quy định. Tính tốc độ trung bình của ô tô trên đoạn đường AB và thời gian dự
định ban đầu. Có thể tính được độ lớn của vectơ vận tốc trung bình trong khoảng thời gian từ
A đến B hay không
Giải
Giả sử ô tô chết máy tại C. Gọi t
1
, t
2
là thời gian ô tô chuyển động trên các đoạn AC, CB.
Tốc độ trung bình của ô tô trên đoạn đường
AB là:
Vì ô tô đến B đúng giờ quy định nên thời gian dự định đúng bằng thời gian thực tế
Vậy thời gian dự định ban đầu là:
)(3
30
90
1
h
v
AB
t
Với giả thiết của bài toán trên, ta không thể tính được độ lớn của vectơ vận tốc trung bình,
vì không biết quỹ đạo từ A đến B là thẳng hay cong. Nếu quỹ đạo là đường thẳng thì
sm
tt
AB
t
r
v
AB
tb
/30
. Nếu quỹ đạo là đường cong thì chưa đủ dữ kiện để tính vận
tốc trung bình
Ví dụ 1.3: Một ô tô đi từ A đến B với tốc độ 30km/h, rồi quay về A với tốc độ v
2
= 50km/h. Tính
tốc độ trung bình và vận tốc trung bình trên lộ trình đi – về
Giải
Tốc độ trung bình trên lộ trình đi – về
Vận tốc trung bình trên lộ trình đi – về
II. Tốc độ tức thời và vận tốc tức thời
- Để đặc trưng cho tính nhanh, chậm của chuyển
động ở từng thời điểm trên quỹ đạo, ta dùng
khái niệm tốc độ tức thời. Tốc độ tức thời tại
một điển đã cho trên quỹ đạo là đại lượng đo
bằng thương số giữa quãng đường đi rất nhỏ
tính từ điểm đã cho và khoảng thời gian rất nhỏ
để vật đi hết quãng đường đó
dt
ds
t
s
v
t
0
lim
(1.7)
- Tốc độ tức thời của chất điểm chuyển động bằng đạo hàm theo thời gian của quãng đường
mà chất điểm đi qua.
- Tương tự, Vận tốc tức thời bằng đạo hàm véctơ độ dời theo thời gian.
dt
rd
t
r
v
t
0
lim
(1.8)
Vậy véctơ vận tốc bằng đạo hàm thời gian của bán kính véctơ. Phương của
v
trùng với
tiếp tuyến quỹ đạo tại từng điểm, chiều của
v
theo chiều chuyển động, độ lớn được xác
định theo (1.7)
- Thứ nguyên của vận tốc: [vận tốc] = LT
-1
do đó đơn vị đo là (m/s)
- Trong hệ tọa độ Descartes , vì
r
được biểu diễn theo (1.1) nên tương tự ta biểu diễn
v
:
kvjvivv
zyx
... (1.9)
- Từ (1.6) và (1.1) ta có các thành phần của
v
trên ba trục:
dt
dx
v
x
;
dt
dy
v
y
;
dt
dz
v
z
Độ lớn của vận tốc tức thời:
222
zyx
vvvvv
(1.10)
Hình 1.4
Ví dụ 1.4 :Xét một chất điểm chuyển động theo phương trình S =3t
2
+ 4t +2; Trong đó s
đo bằng đơn vị mét(m) và t đo bằng đơn vị giây(s). Tính tốc độ trung bình trong 2s đầu và
tốc độ tức thời tại thời điểm t = 2s
Giải
Quãng đường chất điểm đi được trong 2 giây: S = S
(t = 2)
– S
(t = 0)
= 20(m)
Tốc độ trung bình:
)/(10
2
20
sm
t
S
v
Tốc độ tức thời tại thời điểm t = 2s:
)/(1642.646 smt
dt
dS
v
tt
Ví dụ 1.5 :Vật chuyển động trong mặt phẳng oxy với phương trình:
)(
5
15
2
SI
ty
tx
. Tính
quãng đường vật đã đi được kể từ lúc t = 0 đến t = 2s
Giải
§1.2 - GIA TỐC
Gia tốc là đại lượng vật lý đặc trưng cho sự thay đổi về phương, chiều và độ lớn của
véctơ vận tốc, cũng chính là đặc trưng cho trạng thái chuyển động
I. Véc tơ gia tốc
- Giả sử tại thời điểm t chất điểm ở vị trí M có véc tơ vận tốc
v
, tại thời điểm t + t chất
điểm ở vị trí M’ có vận tốc
vv
. Trong khoảng thời gian t, véctơ vận tốc chất điểm
biến thiên một lượng
v
. Gia tốc được định nghĩa là tỉ số giữa độ biến thiên vận tốc và
thời gian để có độ biến thiên đó.
- Véc tơ gia tốc trung bình:
t
v
a
(1.11)
- Khi thời gian t đủ bé thì v cũng đủ bé nên theo định nghĩa đạo hàm ta có vectơ gia tốc
tức thời:
dt
vd
t
v
a
t
0
lim
(1.12)
- Trong hệ toạ độ Descartes: kajaiaa
zyx
...
- Trong đó ba thành phần trên ba trục là:
2
2
dt
xd
dt
dv
a
x
x
;
2
2
dt
yd
dt
dv
a
y
y
;
2
2
dt
zd
dt
dv
a
z
z
- Độ lớn của gia tốc là:
222
zyx
aaaaa
(1.13)
Đơn vị của gia tốc là m/s
2
Ví dụ 1.5 :Một chất điểm chuyển động trong mặt phẳng oxy với phương trình:
)(
8
3
4
3
32
SI
ty
ttx
a, Xác định véc tơ gia tốc tại thời điểm t = 3s
b, Có thời điểm nào gia tốc triệt tiêu hay không?
Giải
II. Gia tốc tiếp tuyến và pháp tuyến
- Trong chuyển động cong bất kỳ, gia tốc
a
tại một điểm bất kì trên quỹ đạo được biểu diễn
bằng tổng của hai thành phần.
- Thật vậy, giả sử tại M chất điểm có vận tốc
vAM
sau
thời gian t chất điểm ở M’ có vận tốc
''' vAM
, với
v
và
'v
khác nhau về cả độ lớn và hướng. Từ M vẽ
CM
song song và bằng
'' AM
, lấy trên MC một đoạn MB = v.
Khi đó
CAAMCM
suy ra
vvvAMCMCA
'
mà
CBBACA
Nên
CBBAv
Hình 1.5
A
C
B
M
M’
v
v
O
'v
A
’
- Từ định nghĩa gia tốc:
t
CB
t
BA
t
v
a
ttt
000
limlimlim
a, Gia tốc pháp tuyến
- Ta kí hiệu
t
BA
a
t
n
0
lim thì phương của
n
a
là phương của
B
A
khi t 0. Vậy
n
a
có:
+ Phương: vuông góc với tiếp tuyến quỹ đạo tai M ( nên được gọi là gia tốc pháp tuyến)
+ Chiều: theo chiều
B
A
tức là quay về phía lõm của quỹ đạo tại M ( gia tốc hướng
tâm)
+ Độ lớn:
R
v
a
n
2
(1.14)
- Rõ ràng ta thấy với một giá trị vận tốc, R càng bé (phương của vận tốc thay đổi càng nhiều)
thì
n
a càng lớn Gia tốc pháp tuyến đặc trưng cho sự thay đổi phương của véc tơ vận tốc
b, Gia tốc tiếp tuyến
- Ta kí hiệu
t
CB
a
t
t
0
lim
thì phương của
t
a
là phương của
A
M
khi
0
t
. Vậy
t
a
có:
+ Phương: trùng với tiếp tuyến quỹ đạo tại M (được gọi là gia tốc tiếp tuyến)
+ Chiều: theo chiều chuyển động nếu
v
tăng và ngược chiều chuyển động nếu
v
giảm
+ Độ lớn:
dt
dv
a
t
(1.15)
- Vậy gia tốc tiếp tuyến bằng đạo hàm của vận tốc theo thời
gian, đặc trưng cho sự thay đổi về độ lớn của véc tơ vận tốc
Như vậy ta có:
tn
aaa
Vì
tn
aa
nên:
22
tn
aaa
(1.16)
Ví dụ 1.6 :Một chất điểm chuyển độag trong mặt phẳng oxy với phương trình:
)(
540
5010
2
SI
tty
tx
a, Dạng quỹ đạo của chuyển động?
b, Xác định tung độ lớn nhất mà vật đạt được
c, Xác định các thành phần và độ lớn của vectơ vận tốc, gia tốc tại thời điểm t = 2s. Tính
gia tốc tiếp tuyến, gia tốc pháp tuyến và bán kính chính khúc của quỹ đạo lúc đó
Hình 1.6
M
t
a
n
a
a
Giải
-----------------------------------------------------------------------------
§1.3 - HAI DẠNG CƠ BẢN CỦA CHUYỂN ĐỘNG
I. Chuyển động thẳng biến đổi đều
- Là chuyển động dọc theo một trục nào đó với gia tốc không đổi
- Vì a
n
= 0; a
t
= a = const, do đó từ
dt
dv
aa
t
ta tính được vận tốc ở thời điểm t nếu biết
vận tốc ban đầu là v
0
:
biến đổi dv = a.dt lấy tích phân hai vế:
v
v
t
dtadv
0
0
.
ta được
v = v
0
+ a.t (1.17)
- Từ biểu thức trên ta nhận thấy:
+ Khi a > 0 (v > v
0
): chuyển động nhanh dần đều
+ Khi a < 0 (v < v
0
): chuyển động chậm dần đều
+ Khi a = 0 (v = v
0
): chuyển động thẳng đều
- Tương tự từ biểu thức
dt
ds
v
ta cũng tính được quãng đường đi được sau t giây, nếu biết
quãng đường ban đầu là s
0
2
.
2
00
at
tvss (1.18)
Từ công thức (1.17) và (1.18) ta có mối liên hệ như sau:
savv .2
2
0
2
(1.19)
II. Chuyển động tròn
Chuyển động tròn là chuyển động của chất điểm theo một quỹ đạo tròn bán kính R. Để
đặc trưng cho chuyển động, ngoài gia tốc pháp tuyến và tiếp tuyến người ta còn đưa ra khái
niệm vận tốc góc và gia tốc góc.
a, Vận tốc góc
- Khi chất điểm chuyển động tròn, vectơ bán kính OM sẽ quay
theo và quét được một góc  nào đó. Đặc trưng cho sự quét
nhanh hay chậm của OM , ta dùng khái niệm vận tốc góc.
Vận tốc góc là đại lượng đặc trưng cho sự quay nhanh hay
chậm của chất điểm, có giá trị bằng góc quay mà nó quay
được trong một đơn vị thời gian
- Vận tốc góc trung bình:
t
(1.20)
- Khi cho t 0 và lấy giới hạn tỉ số trên thì theo định nghĩa ta tìm được vận tốc góc tức
thời:
dt
d
(1.21)
- Véc tơ vận tốc góc có:
+ Phương: là phương của trục vòng tròn (đi qua tâm vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo)
+ Chiều: thuận với chiều quay ( theo quay tắc cái đinh ốc)
+ Độ lớn:
dt
d
+ Đơn vị: Rad/s
Hình 1.7
- Khi chất điểm chuyển động tròn đều ( không đổi) người ta định nghĩa chu kì là thời gian
chất điểm chuyển động hết một vòng:
2
T
(1.22)
- T được gọi là chu kì, đơn vị (s). Nghịch đảo của chu kỳ quay là tần số (đơn vị Hz)
T
f
1
(1.23)
Ví dụ 1.7 : Một vật chuyển động tròn quanh điểm O với góc quay
là hàm của vận tốc góc
a
0
. Trong đó
0
, a là các hằng số dương. Lúc t = 0 thì
=
0.
Tìm
(t) và
(t)
Giải
b, Gia tốc góc
- Véc tơ gia tốc góc
bằng đạo hàm theo thời gian của vận tốc góc:
dt
d
(1.24)
- Véc tơ gia tốc góc có:
+ Phương: trùng với phương vận tốc
góc ( tức là trùng với trục đường tròn
quỹ đạo)
+ Chiều: cùng chiều
nếu tăng,
ngược chiều
nếu giảm
+ Độ lớn:
dt
d
+ Đơn vị: Rad/s
2
Ví dụ 1.8 : Một chất điểm quay tròn quanh một trục cố định. Phương trình chuyển động
có dạng:
3
ctbt
với b = 6rad/s; c = 2rad/s
3
. Hãy xác định vận tốc góc, gia tốc góc
lúc t = 0 và lúc chất điểm dừng lại. Tính giá trị trung bình của vận tốc góc, gia tốc góc
trong khoảng thời gian đó
Hình 1.8
M’
M
O
v
t
a
M’
M
O
v
t
a
Giải
c, Các công thức liên hệ
Liên hệ giữa vận tốc dài và vận tốc góc
- Vì ds = Rd nên
dt
d
R
dt
ds
Vậy: v = R. (1.25)
- Nếu để ý đến chiều của ba véc tơ
,, Rv
ta viết được:
Rv
Liên hệ giữa gia tốc pháp tuyến và vận tốc góc
- Từ
R
R
R
v
a
n
22
)(
Vậy a
n
= R.
2
(1.26)
- Hay dạng véc tơ:
Ra
n
2
( vì
R
ngược chiều với
n
a
)
Liên hệ giữa gia tốc tiếp tuyến và gia tốc góc
- Từ
dt
d
R
dt
Rd
dt
dv
a
t
)(
Vậy a
t
= R. (1.27)
- Nếu để ý đến chiều của ba véc tơ
,, Ra
t
ta viết được:
Ra
t
Các công thức chuyển động:
t.
0
(1.28)
2
2
00
t
t
(1.29)
Hình 1.9: Quan hệ giữa vận
t
ố
c dài và v
ậ
n t
ố
c góc
Hình 1.10: Quan hệ giữa gia
tiếp tuyến và gia tốc góc
Ví dụ 1.10: Một bánh xe bán kính r =10cm bắt đầu quay có gia tốc sao cho tần số quay tăng
thêm ½ vòng sau mỗi giây. Tìm vận tốc góc, gia tốc góc, vận tốc dài, gia tốc tiếp tuyến, gia tốc
pháp tuyến và gia tốc toàn phần của một điểm trên vành bánh xe tại giây thứ hai.
Giải:
Tần số quay của bánh xe là: f = ½.t
Vận tốc góc: = 2.f = .t = 3,14.2 = 6,28(rad/s)
Gia tốc góc:
dt
d
= 3,14(rad/s
2
)
Vận tốc dài: v = .R = .t.R = 3,14.2.0,1 =0,628(m/s)
Gia tốc pháp tuyến: a
n
=
2
.R =
2
.t
2
.R = (3,14)
2
.2
2
.0,1 = 3,944(m/s
2
)
Gia tốc tiếp tuyến: a
t
= .R = .R = 3,14.0,1 = 0,314(m/s
2
)
Gia tốc toàn phần:
22
nt
aaa
= 3,965(m/s
2
)
III. Bài toán áp dụng
1. Bài toán ném xiên:
Một hòn đá được ném lên với vận tốc ban đầu v
0
và nghiêng với mặt phẳng nằm ngang
một góc
, hãy xác định:
a, Dạng quỹ đạo của hòn đá
b, Độ cao lớn nhất mà hòn đá đạt được
c, Tầm xa của hòn đá
d, Độ lớn và hướng của vận tốc ở điểm rơi. bỏ qua sức cản của không khí
Giải:
Chọn hệ quy chiếu O tại mặt đất và ngay điểm ném, gắn vào hai trục Ox, Oy như hình vẽ
Các thành phần gia tốc trên hai trục là:
),( gaoaa
yx
Các thành phần vận tốc ở thời điểm t bất kì:
v
x
= v
ox
+ a
x
t = v
0x
= v
0.
cos
v
y
= v
oy
+ a
y
t = v
0.
sin - gt
Phương trình chuyển động của hòn đá:
x = v
0.
cos.t
y = v
0.
sin.t -
2
2
gt
Khử t từ phương trình chuyển động ta có phương trình quỹ đạo:
2
22
0
cos2
. x
v
g
tgxy
ta nhận thấy quỹ đạo là đường Parabol
x
y
v
oy
v
ox
v
o
A
v
y
v
ox
B
V
B
x
Ở điểm cao nhất A thì v
y
= 0 nên v
0.
sin - gt = 0, suy ra thời gian đến độ cao cực đại là
g
v
t
OA
sin
0
Thay vào phương trình chuyển động ta tính được độ cao cực đại:
g
v
g
v
g
g
v
vy
2
sinsin
2
sin
sin
22
0
2
00
0max
Ở điểm rơi B thì y = 0 hay v
0.
sin.t -
2
2
gt
= 0, suy ra thời gian tương ứng là:
g
v
t
OB
sin2
0
Thay vào phương trình ta tính được tầm xa:
g
v
g
v
vx
2sinsin2
cos
2
00
0max
Các thành phần vận tốc tại B: v
x
= v
0
cos
v
y
= v
0
sin - gt
OB
=
sin
sin2
sin
0
0
0
v
g
v
gv
Độ lớn của vận tốc tại B là:
0
2
0
2
0
22
)sin()cos( vvvvvv
yx
2. Bài toán ném ngang:
Từ một đỉnh tháp cao h ta ném một hòn đá theo phương nằm ngang với vận tốc v
0
. Xác
định:
a, Quỹ đạo của hòn đá
b, Thời gian chuyển động của hòn đá (từ lúc ném đến lúc chạm đất)
c, Khoảng cách từ chân tháp đến điểm hòn đá chạm đất ( tầm xa)
d, Vận tốc, gia tốc toàn phần, gia tốc tiếp tuyến và gia tốc pháp tuyến của hòn đá tại
điểm nó chạm đất
e, Bán kính cong của quỹ đạo tại điểm bắt đầu ném và điểm chạm đất. Bỏ qua sức cản của
không khí
Giải:
Hòn đá tham gia đồng thời hai chuyển động: chuyển động đều theo phương nằm ngang
với vận tốc v
0
và chuyển động rơi tự do theo phương thẳng đứng.
Chọn hệ trục toạ độ Oxy như hình vẽ, gốc O trùng với điểm hòn đá bắt đầu chuyển
động. Chọn gốc thời gian lúc bắt đầu ném đá
Gọi x, y là toạ độ của hòn đá tại thời điểm t. Phương trình chuyển động của hòn đá theo
hai trục:
x = v
0
.t
y =
2
2
1
gt
Khử t trong các phương trình chuyển động ta được phương trình quỹ đạo:
2
2
0
2
x
v
g
y
Quỹ đạo là một nhánh Parabol
Khi hòn đá chạm đất: y = h. Gọi t’ là thời gian chuyển động của hòn đá, ta có:
g
h
t
2
'
Khoảng cách L từ chân tháp đến điểm hòn đá rơi ( tầm xa) chính là hoành độ của hòn đá ứng
với thời gian chuyển động t = t’
L = v
0
.t’
Vận tốc lúc hòn đá cham đất (t = t’)
2
2
0
2
2
'
'gtv
dt
dy
dt
dx
v
t
Gia tốc toàn phần của hòn đá:
gg
dt
yd
dt
xd
a
2
2
2
2
2
2
2
0
Góc hợp bởi
v
và
x
v
được xác định:
v
v
y
sin
Gia tốc tiếp tuyến và pháp tuyến lần lượt là:
a
t
= a.sin = gsin
a
n
= a.cos = gcos
Bán kính cong quỹ đạo bằng
n
a
v
R
2
. Tại điểm bắt đầu ném đá v = v
0
, a
n
= g nên:
g
v
0
0
R
tại điểm hòn đá chạm đất v = v
t’
, a
n
= g.cos nên:
cos.
2
'
g
v
R
t
---------------------------------------------------------------
Bài tập chương 1
A. Bài tập ví dụ
Bài 1. Một ôtô chuyển động nhanh dần đều trên một đoạn đường thẳng Ox. Ô tô đi qua hai
điểm A, B cách nhau 20m trong khoảng 2s. Vận tốc ô tô qua B là 12m/s. Xác định:
a, Gia tốc của ô tô và vận tốc của ô tô tại điểm A
b, Quãng đường mà ô tô đi được từ điểm khởi hành O đến A
Giải
Chọn gốc tọa độ và thời gian tại điểm khởi hành O: t
0
= 0, x
0
= 0, v
0
= 0
Áp dụng công thức:
AB
AB
AB
vv
tt
vv
t
v
a
suy ra
.avv
AB
(1)
Mặt khác theo công thức:
2
22
..2 Savv
AB
hay:
2
..2)).(( Savvvv
ABAB
(2)
Lấy (2) chia cho (1) vế theo vế ta được:
2
.2 S
vv
AB
Suy ra )/(812
2
20.2.2
2
smv
S
v
BA
Bài 2. Một vật rơi tự do tại nơi có g = 10m/s
2
. Trong 2 giây cuối vật rơi được 180m.
a, Tính thời gian rơi
b, Độ cao nơi buông vật
Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng chiều dương hướng xuống, gốc O tại vị trí thả vật
Phương trình vật rơi tự do
2
2
gt
y . Gọi t là thời gian từ điểm rơi xuống mặt đất. quãng đường
vật rơi được trong t giây là:
22
5
2
1
tgth
Quãng đường vật rơi trong t – 2 giây đầu là:
22
)2(5)2(
2
1
' ttgh
Quãng đường vật rơi trong 2 giây cuối: h = h – h’= 5t
2
– 5(t-2)
2
Theo giả thiết h = 180m do đó ta có:
20t – 20 = 180 suy ra t = 10s
Độ cao nơi buông vật h = 5.t
2
= 5.10
2
= 500m
Bài 3. Một hòn đá được ném thẳng đứng xuống dưới từ độ cao 120m, với vận tốc ban đầu v
0
= 10m/s. Tính quãng đường hòn đá rơi được trong 2 giây cuối. Lấy g = 10m/s
2
.
Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng, chiều dương hướng xuống, gốc toạ độ trùng với vị trí
ném vật
Phương trình toạ độ ném vật là
2
2
1
gttvy
o
= 10t + 5t
2
.
Gọi t là thời gian vật rơi đến lúc chạm đất khi y = h
nên ta có: 120 = 10t + 5t
2
suy ra t = 4s
Quãng đường vật rơi được trong hai giây đầu (t = 2) là: h’ = 10.2 + 5.2
2
= 40m
Quãng đường vật rơi được trong hai giây cuối là:
h = h – h’ = 80m
Bài 4 Một hòn đá được bắn theo phương thẳng đứng từ dưới lên. Lấy g = 10m/s
2
a, Sau 3 giây vật đạt độ cao 90m. Xác định vận tốc ban đầu v
0
b, Xác định độ cao tối đa của viên đá
Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng chiều dương hướng lên, gốc O tại vị trí ném vật
Phương trình chuyển động của hòn đá: tgvv .
0
và
2
2
0
gt
tvy
Theo giả thiết khi t = 3s thì y = 90m
90 = 3.v
0
–5.(3)
2
suy ra v
0
= 45m/s
Vật lên đến độ cao cực đại khi v = 0. Gọi t’ là thời gian vật lên độ cao cực đại khi đó:
v
0
– g.t’
= 0 hay t’ = 4,5s
Độ cao cực đại mà vật đạt đến: y
max
= 45.4,5-5.(4,5)
2
= 101,25m
Bài 5. Một bánh xe quay chậm dần đều, sau một phút vận tốc của nó giảm từ 300 vòng/phút
xuống 180 vòng/phút. Tính gia tốc góc của bánh xe và số vòng mà bánh xe đã quay được trong
phút ấy
Giải
Ta có:
)/(10
60
2.300
)/(300
1
sradpv
)/(6
60
2.180
)/(180
2
sradpv
Áp dụng công thức:
)/(
1560
106
2
12
srad
t
Góc quay được sau một phút:
)(480
15
.2
10036
.2
222
1
2
2
rad
số vòng mà bánh xe đã quay được:
240
2
n
(vòng)
Bài 6. Một tàu cướp biển đang neo ở ngoài khơi cách bờ biển 800m, nơi có đặt pháo đài bảo
vệ. Súng đại bác đặt ngang mặt biển, bắn đạn với vận tốc đầu nòng 100m/s. Hỏi tàu cướp biển
có nằm trong tầm bắn của súng không? Nếu có thì phải đặt nghiêng nòng súng một góc bao
nhiêu để bắn trúng tầu cướp?
Giải
Áp dụng các công thức trong chuyển động ném xiên ta tính được tầm xa của viên đạn:
Như vậy tàu cướp nằm trong tầm bắn của súng

Preview text:

BÀI MỞ ĐẦU
I. Mục đích và đối tượng nghiên cứu của Vật lý
- Mục đích của môn khoa học tự nhiên là nghiên cứu thế giới tự nhiên để hiểu biết và chinh
phục nó. Nhưng thế giới tự nhiên vận động không ngừng, cho nên nghiên cứu nó chính là
nghiên cứu các dạng vận động của nó, từ đó nắm bắt được các quy luật, định luật vận động,
cũng như bản chất của sự vận động của thế giới tự nhiên
- Trong các môn học của khoa học tự nhiên thì Vật lý học được coi là môn học cơ bản nhất,
vì các từ kiến thức của Vật lý có thể suy ra những tính chất đơn giản cũng như tổng quát
nhất của thế giới vật chất. Nó là cơ sở để học các môn học khác của khoa học tự nhiên
- Vật lý có mối quan hệ với ngành khoa học khác như toán học, thiên văn, triết học... Thực
tiễn đã và đang chứng tỏ rằng những phát minh mới, những khái niệm, giả thiết và định
luật mới của vật lý đã làm phong phú thêm, chính xác thêm quan điểm của triết học, đồng
thời làm phong phú hơn và chính xác hơn trí thức của con người đối với thế giới vô cùng vô tận
Đối tượng nghiên cứu của vật lý học bao gồm các dạng vận động sau:
- Vận động cơ: Là sự chuyển động và tương tác của các vật thể vĩ mô trong không gian và thời gian
- Vận động nhiệt: Là sự chuyển động và tương tác của các phân tử và nguyên tử
- Vận động điện từ: Là sự chuyển động và tương tác của các hạt mang điện và phôtôn
- Vận động nguyên tử: Là sự tương tác giữa các hạt bên trong hạt nhân, giữa các Nucleon
II. Phương pháp nghiên cứu của Vật lý
Vật lý là môn khoa học thực nghiệm, nên phương pháp nghiên cứu nó tuân theo con đường
mà lí luận triết học đã nêu: Thực tiễn – lý luận - Thực tiễn
- Quan sát hiện tượng: bằng giác quan hoặc dụng cụ, máy móc
- Tiến hành thí nghiệm: Lặp lại hiện tượng quan sát ở những điều kiện xác định
- Rút ra các định luật và nguyên lý dựa trên cơ sở quan sát và thí nghiệm. Định luật nêu lên
thuộc tính của một hiện tượng, còn nguyên lý là những định luật đóng vai trò cơ sở cho một lý thuyết
- Đề xuất những giả thiết: để giải thích các tính chất các định luật
- Xây dựng lý thuyết: bằng cách tập hợp các giả thiết, các định luật, các hệ quả của định luật.
Như vậy lý thuyết vật lý thông thường được xây dựng bằng con đường thực nghiệm
- Ứng dụng các kết quả của vật lý: đây là bước cuối cùng của con đường nhận thức để trở về với thực tiễn
III. Đại lượng Vật lý, đơn vị và thứ nguyên
- Mỗi thuộc tính của một hiện tượng hay đối tượng vật lý đều được đặc trưng nhờ một hay
vài đại lượng vật lý
- Các đại lượng vật lý có thể là vô hướng (như: Khối lượng, điện tích…) hoặc hữu hướng
(như: Lực,vận tốc…). Đại lượng vô hướng được biểu diễn bằng giá trị số có thể dương, âm
hoặc bằng không. Do đó, xác định đại lượng vô hướng nghĩa là xác định số trị của nó. Đại
lượng hữu hướng được biểu diễn bằng một vectơ. Vậy, xác định một đại lượng hữu hướng
là xác định phương chiều, môđun và điểm đặt của vectơ biểu diễn đại lượng đó
- Mỗi đại lượng vật lý được kí hiệu bởi một hay nhiều kí tự La Tinh hoặc kí tự Hi Lạp ( xem bảng 0.1)
- Để đo một đại lượng vật lý ta chọn một đại lượng cùng loại làm mẫu được gọi là đơn vị
- Giá trị đo đại lượng đó bằng tỉ số đo trên đại lượng đơn vị
- Các đơn vị được chọn trước làm mẫu được gọi là đơn vị cơ bản. Các đơn vị khác được suy
ra từ đơn vị cơ bản gọi là đơn vị dẫn xuất
- Tập hợp các đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất tương ứng tạo thành một hệ đơn vị đo
- Hệ đo lường hợp pháp của nước ta ban hành năm 1965 dựa trên cơ sở hệ SI (System
International). Trong hệ SI có 7 đơn vị cơ bản:
+ Đơn vị chiều dài: mét (m)
+ Đơn vị khối lượng: kilôgam (kg)
+ Đơn vị thời gian: giây (s)
+ Đơn vị cường độ dòng điện: Ampe (A)
+ Đơn vị nhiệt độ: kelvin (K)
+ Đơn vị cường độ sáng: Candela (Cd)
+ Đơn vị lượng chất: mol (mol)
- Ngoài 7 đơn vị cơ bản nói trên còn có đơn vị phụ: đơn vị đo góc phẳng là radian (rad); góc
khối là steradian ( sterad). Các đơn vị này không có thứ nguyên
- Thứ nguyên: Từ các đơn vị cơ bản ta định nghĩa các đơn vị dẫn xuất. Việc định nghĩa này
dựa vào một khái niệm thứ nguyên. Thứ nguyên của một đại lượng là quy luật biểu diễn sự
phụ thuộc đơn vị đo đại lượng đó vào các đơn vị cơ bản.
- Ngoài các đơn vị chuẩn, người ta còn dùng các tiếp đầu ngữ để chỉ ước và bội của đơn vị ( xem bảng 0.2)
Bảng 0.2: Tiếp đầu ngữ chỉ ước và bội của đơn vị
Thí dụ: Thể tích hộp chữ nhật: V = a.b.c
Thể tích khối trụ thẳng: V = R2h
Nếu bỏ qua các hệ số ta có: Thể tích = độ dài*độ dài*độ dài. Vậy [Thể tích]= (chiều dài)3
Nếu ta kí hiệu các thứ nguyên của các đại lượng là:
[chiều dài] = L; [khối lượng] = M; [Thời gian] = T , thì:
[Thể tích] = L3; [Vận tốc] = L/T = L.T-1; [Gia tốc] = L/T2 = L.T-2; [Lực] = M.L/T2 = MLT- 2
Ngoài ra một số nước còn dùng hệ đơn vị CGS (hệ Gauss) : trong đó đơn vị chiều dài
(cm), khối lượng (g). vận tốc (cm/s), gia tốc(cm/s2), lực trong hệ này: dyn(1dyn = 1g.cm/s2) PHẦN THỨ NHẤT CƠ HỌC
Cơ học nghiên cứu các dạng vận động đơn giản nhất của vật chất, tức là dịch chuyển
các vật hay các phần của vật đối với nhau.
Cơ học gồm những phần sau: -
Động học: Nghiên cứu các đặc trưng của chuyển động và các dạng chuyển động
khác nhau mà không chú ý tới nguyên nhân gây ra chuyển động đó -
Động lực học: Nghiên cứu chuyển động của vật trong mối liên hệ với tương tác
dẫn đến sự thay đổi trạng thái chuyển động của vật
CHƯƠNG I: ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM
§1.1 - NHỮNG KHÁI CƠ BẢN VỀ CHUYỂN ĐỘNG
I. Chuyển động và hệ quy chiếu
- Chuyển động là một khái niệm cơ bản của cơ học. Chuyển động cơ học là sự thay đổi vị trí
của vật thể trong không gian theo thời
- Hệ vật trong không gian được quy ước đứng yên dùng làm mốc để xác định vị trí các vật
khác được gọi là hệ quy chiếu
- Vật chuyển động hay đứng yên là có tính tương đối tuỳ thuộc vào hệ quy chiếu.(Thí dụ)
II. Chất điểm và hệ chất điểm
- Mọi vật đều có kích thước xác định. Tuy nhiên nếu kích thước của vật quá nhỏ bé so với
khoảng cách mà ta khảo sát thì vật đó được coi là một chất điểm. Vậy, Chất điểm là một
vật có kích thước nhỏ không đáng kể so với khoảng cách, kích thước mà ta đã khảo sát (Thí
dụ). Chất điểm là một khái niệm trừu tượng, không có trong thực tế nhưng rất thuận tiện
cho việc nghiên cứu chuyển động của các vật. Khái niệm chất điểm mang tính chất tương đối
- Tập hợp các chất điểm được gọi là hệ chất điểm. Vật rắn là một hệ chất điểm trong đó
khoảng cách tương tác giữa các chất điểm của hệ là không đổi
III. Quỹ đạo, quãng đường và độ dời
- Qũy đạo của chất điểm là tập hợp các vị trí của chất điểm trong quá trình chuyển động. Nói
một cách khác, khi chất điểm chuyển động, nó sẽ vạch ra trong không gian một đường gọi
là quỹ đạo. Căn cứ vào hình dạng của quỹ đạo, ta có thể phân chia chuyển động của chất
điểm là thẳng, cong hoặc tròn.
- Xét một chất điểm M chuyển động trên quỹ đạo cong bất kỳ từ vị trí M1 qua điểm A đến 
M2 ( hình 1.1). Ta gọi độ dài của cung M AM là quãng đường vật đi từ M 1 2 1 đến M2 và
được kí hiệu là s. Và ta gọi véc tơ M M là véc tơ độ dời của chất điểm từ điểm M 1 2 1 đến điểm M2
- Như vậy quãng đường s là một đại lượng vô hướng luôn
dương; còn độ dời là một vectơ. Nếu vật chuyển động
trên đường cong kín hoặc đổi chiều chuyển động sao
cho vị trí đầu và cuối trùng nhau thì độ dời sẽ triệt tiêu
nhưng quãng đường là khác không. Khi vật chuyển
động trên đường thẳng theo một chiều duy nhất thì
quãng đường vật đi được bằng độ lớn của vectơ độ dời.
IV. Phương trình chuyển động và phương trình quỹ đạo của chất điểm
- Đế xác định chuyển động của một chất điểm người ta y
thường gắn vào hệ quy chiếu một hệ toạ độ. Hệ toạ độ M
Descartes gồm 3 trục Ox, Oy, Oz vuông góc với nhau
từng đôi một lập thành một tam diện thuận Oxyz. O là gốc toạ độ O
- Vị trí của chất điểm M trong không gian được xác định x   z
bởi véctơ OM  r . Nếu gọi các véc tơ đơn vị trên ba trục    
Hình 1.2: Vị trí chất điểm M trong
là i , j, k thì r được biểu diễn hình chiếu trên các trục x, hệ tọa độ Descartes y, z là:     r  x i.  y. j  z k . (1.1)  
- Khi M chuyển động thì r thay đổi theo thời gian. Hàm số biểu diễn sự phụ thuộc của r
theo thời gian t được gọi là phương trình chuyển động:   r  r (t) (1.2) x  x(t)  y  y(t) (1.3)  z  z(t)
- Quỹ đạo chuyển động là đường tạo bởi tập hợp tất cả các vị trí mà chất điểm đi qua. Phương
trình toán học mô tả quỹ đạo chính là phương trình biểu diễn mối liên hệ giữa các toạ độ
không gian của chất điểm.
- Để tìm phương trình quỹ đạo, ta cần khử tham số thời gian từ phương trình (1.3)
- Như vậy: Phương trình chuyển động cho phép ta xác định được vị trí của chất điểm ở một
thời điểm t bất kì; Phương trình quỹ đạo cho biết hình dạng quỹ đạo của vật
Ví dụ 1.1: Cho phương trình chuyển động của chất điểm có dạng: x(t)  a.sin t ; y t ( )  a.cost Giải
Khử tham số t phương trình trên bằng cách bình phương hai vế mỗi phương trình x2 t ( )  a2 2 .sin t  ; y2 t()  a2 2 .cos t 
cộng hai phương trình lại vế theo vế ta được: 2 2 2
x  y  a (cos2 t  sin2 t)
Vì cos2 t  sin2 t  1nên: 2 2 2 x  y  a
Như vậy quỹ đạo chuyển động của chất điểm là một đường tròn có bán kính là a.
-----------------------------------------------------------------------------
§1.2 - TỐC ĐỘ VÀ VẬN TỐC
Vận tốc là đại lượng vật lý mô tả cả mức độ nhanh chậm lẫn chiều của chuyển động.
Vận tốc ở đây được hiểu là vận tốc dài hay vận tốc tuyến tính, phân biệt với vận tốc góc. Trong
vật lý, vận tốc được biểu diễn bởi vectơ (có thể hiểu là "đoạn thẳng có hướng"). Độ dài của
vectơ vận tốc cho biết tốc độ nhanh chậm của chuyển động, và chiều của vectơ biểu thị chiều
của chuyển động. Do đó, vận tốc là một đại lượng hữu hướng, khác với tốc độ, một đại lượng
vô hướng đơn thuần mô tả tính nhanh chậm của chuyển động.
I. Tốc độ trung bình và vận tốc trung bình
- Xét chất điểm M chuyển động trên quỹ đạo cong
bất kỳ. Giả sử tại thời điểm t1 chất điểm ở M1 được 
xác định bởi vectơ vị trí r , tại thời điểm t 1 2 chất 
điểm ở M2 được xác định bởi vectơ vị trí r . Gọi s 2
là quãng đường vật đã đi được và    r
  M M  r  r là độ rời từ M 1 2 2 1 1 đến M2. Ta
định nghĩa tốc độ trung bình và vận tốc trung bình
của chất điểm như sau: Hình 1.3
Tốc độ trung bình v trên một đoạn đường nhất định của chất điểm chuyển động là
đại lượng đo bằng thương số giữa quãng đường s mà chất điểm đi được với khoảng thời gian
t để chất điểm đi hết quãng đường đó. s v  (1.4) t
- Nếu quãng đường s gồm nhiều quãng đường nhỏ s1, s2…., sn và thời gian tương ứng để vật
đi hết các quãng đường đó là t1, t2,…,tn thì (1.4) được viết dưới dạng: s  s  .....  s 1 2 n v  (1.5) t  t  ...  t 1 2 n
Vận tốc trung bình của một chất điểm chuyển động trong khoảng thời gian từ t1 đến t2
là đại lượng đo bằng thương số giữa vectơ độ dời và khoảng thời gian đó     r  r  r 2 2 v   (1.6) tb t  t  t 2 1
Như vậy, Tốc độ trung bình là một đại lượng vô hướng, không âm, đặc trưng cho mức
độ nhanh chậm của chuyển động trên một đoạn đường nhất định; còn vận tốc trung bình là một
đại lượng vectơ đặc trưng cho sự thay đổi của vectơ độ dời trong một khoảng thời gian nhất
định. Khi vật chuyển động liên tục trên đường thẳng theo một chiều duy nhất thì tốc độ trung
bình bằng với độ lớn của vectơ vận tốc trung bình
- Cần nhấn mạnh sự khác biệt của các công thức định nghĩa (1.4) và (1.6) là: Đối với tốc độ
trung bình, ta quan tâm đến quãng đường s mà chất điểm đã đi và thời gian t mà chất điểm
dùng để đi hết quãng đường đó, không quan tâm đến thời gian nghỉ; còn đối với vận tốc
trung bình, ta quan tâm đến vị trí và thời điểm đầu và cuối, không quan tâm đến quá trình
diễn biến của chuyển động
Ví dụ 1.2: Một ô tô dự định đi từ A đến B với tốc độ 30km/h, nhưng sau khi đi được 1/3 đoạn
đường, ô tô bị chết máy. Tài xế phải dừng 30 phút để sửa xe, sau đó đi tiếp với tốc độ 40km/h
và đến B đúng quy định. Tính tốc độ trung bình của ô tô trên đoạn đường AB và thời gian dự
định ban đầu. Có thể tính được độ lớn của vectơ vận tốc trung bình trong khoảng thời gian từ A đến B hay không Giải
Giả sử ô tô chết máy tại C. Gọi t1, t2 là thời gian ô tô chuyển động trên các đoạn AC, CB.
Tốc độ trung bình của ô tô trên đoạn đường AB là:
Vì ô tô đến B đúng giờ quy định nên thời gian dự định đúng bằng thời gian thực tế AB 90
Vậy thời gian dự định ban đầu là: t    ( 3 h) v 30 1
Với giả thiết của bài toán trên, ta không thể tính được độ lớn của vectơ vận tốc trung bình,
vì không biết quỹ đạo từ A đến B là thẳng hay cong. Nếu quỹ đạo là đường thẳng thì   r  AB v  
 30m / s . Nếu quỹ đạo là đường cong thì chưa đủ dữ kiện để tính vận tb t  t  t B A tốc trung bình
Ví dụ 1.3: Một ô tô đi từ A đến B với tốc độ 30km/h, rồi quay về A với tốc độ v2= 50km/h. Tính
tốc độ trung bình và vận tốc trung bình trên lộ trình đi – về Giải
Tốc độ trung bình trên lộ trình đi – về
Vận tốc trung bình trên lộ trình đi – về
II. Tốc độ tức thời và vận tốc tức thời
- Để đặc trưng cho tính nhanh, chậm của chuyển
động ở từng thời điểm trên quỹ đạo, ta dùng
khái niệm tốc độ tức thời. Tốc độ tức thời tại
một điển đã cho trên quỹ đạo là đại lượng đo
bằng thương số giữa quãng đường đi rất nhỏ
tính từ điểm đã cho và khoảng thời gian rất nhỏ
để vật đi hết quãng đường đó Hình 1.4 s  ds v  lim  (1.7) t  0 t dt
- Tốc độ tức thời của chất điểm chuyển động bằng đạo hàm theo thời gian của quãng đường mà chất điểm đi qua.
- Tương tự, Vận tốc tức thời bằng đạo hàm véctơ độ dời theo thời gian.    r  dr v  lim  (1.8) t  0 t  dt 
Vậy véctơ vận tốc bằng đạo hàm thời gian của bán kính véctơ. Phương của v trùng với 
tiếp tuyến quỹ đạo tại từng điểm, chiều của v theo chiều chuyển động, độ lớn được xác định theo (1.7)
- Thứ nguyên của vận tốc: [vận tốc] = LT-1 do đó đơn vị đo là (m/s)  
- Trong hệ tọa độ Descartes , vì r được biểu diễn theo (1.1) nên tương tự ta biểu diễn v :     v  v i.  v . j  v k . (1.9) x y z 
- Từ (1.6) và (1.1) ta có các thành phần của v trên ba trục: dx dy dz v  ; v  ; v  x dt y dt z dt
Độ lớn của vận tốc tức thời: 2 2 2 v  v  v  v  v (1.10) x y z
Ví dụ 1.4 :Xét một chất điểm chuyển động theo phương trình S =3t2 + 4t +2; Trong đó s
đo bằng đơn vị mét(m) và t đo bằng đơn vị giây(s). Tính tốc độ trung bình trong 2s đầu và
tốc độ tức thời tại thời điểm t = 2s Giải
Quãng đường chất điểm đi được trong 2 giây: S = S(t = 2) – S(t = 0) = 20(m) S  20 Tốc độ trung bình: v    10(m / s) t  2
Tốc độ tức thời tại thời điểm t = 2s: dS v   6t  4  6 2 .  4  16(m / s) tt dt x 15t
Ví dụ 1.5 :Vật chuyển động trong mặt phẳng oxy với phương trình:  (SI ) . Tính y  5 2 t 
quãng đường vật đã đi được kể từ lúc t = 0 đến t = 2s Giải §1.2 - GIA TỐC
Gia tốc là đại lượng vật lý đặc trưng cho sự thay đổi về phương, chiều và độ lớn của
véctơ vận tốc, cũng chính là đặc trưng cho trạng thái chuyển động I. Véc tơ gia tốc 
- Giả sử tại thời điểm t chất điểm ở vị trí M có véc tơ vận tốc v , tại thời điểm t + t chất  
điểm ở vị trí M’ có vận tốc v  v . Trong khoảng thời gian t, véctơ vận tốc chất điểm  biến thiên một lượng v
 . Gia tốc được định nghĩa là tỉ số giữa độ biến thiên vận tốc và
thời gian để có độ biến thiên đó.
- Véc tơ gia tốc trung bình:   v a  (1.11) t
- Khi thời gian t đủ bé thì v cũng đủ bé nên theo định nghĩa đạo hàm ta có vectơ gia tốc tức thời:    v  dv a  lim  (1.12) t  0 t  dt    
- Trong hệ toạ độ Descartes: a  a i.  a . j  a k . x y z
- Trong đó ba thành phần trên ba trục là: 2 dv d x 2 dv d y 2 dv d z a x   ; a y   ; a z   x 2 dt dt y 2 dt dt z 2 dt dt
- Độ lớn của gia tốc là: 2 2 2 a  a  a  a  a (1.13) x y z
Đơn vị của gia tốc là m/s2
Ví dụ 1.5 :Một chất điểm chuyển động trong mặt phẳng oxy với phương trình:  2 4 x  3 3 t  t  3 (SI ) y  8t
a, Xác định véc tơ gia tốc tại thời điểm t = 3s
b, Có thời điểm nào gia tốc triệt tiêu hay không? Giải
II. Gia tốc tiếp tuyến và pháp tuyến 
- Trong chuyển động cong bất kỳ, gia tốc a tại một điểm bất kì trên quỹ đạo được biểu diễn
bằng tổng của hai thành phần.  
- Thật vậy, giả sử tại M chất điểm có vận tốc A M  v sau  A   
thời gian t chất điểm ở M’ có vận tốc M ' ' A  v' , với v v  M’ v   M v'
và v' khác nhau về cả độ lớn và hướng. Từ M vẽ C M A’  B C song song và bằng M ' '
A , lấy trên MC một đoạn MB = v. Khi đó    C M  A M  C A          O suy ra C A  C M  A M  v  ' v  v mà AC  B A  C B    Hình 1.5 Nên v   B A  BC     v  B A C B
- Từ định nghĩa gia tốc: a  lim  lim  lim t  0 t t   0 t t   0 t a, Gia tốc pháp tuyến   B A    - Ta kí hiệu a  lim
thì phương của a là phương của B
A khi t  0. Vậy a có: n  n n t 0 t 
+ Phương: vuông góc với tiếp tuyến quỹ đạo tai M ( nên được gọi là gia tốc pháp tuyến)  + Chiều: theo chiều B
A tức là quay về phía lõm của quỹ đạo tại M ( gia tốc hướng tâm) v2 + Độ lớn: a  (1.14) n R
- Rõ ràng ta thấy với một giá trị vận tốc, R càng bé (phương của vận tốc thay đổi càng nhiều)
thì a càng lớn  Gia tốc pháp tuyến đặc trưng cho sự thay đổi phương của véc tơ vận tốc n
b, Gia tốc tiếp tuyến   C B    - Ta kí hiệu a  lim
thì phương của a là phương của MA khi t  0 . Vậy a có: t t t t  0 t 
+ Phương: trùng với tiếp tuyến quỹ đạo tại M (được gọi là gia tốc tiếp tuyến)  
+ Chiều: theo chiều chuyển động nếu v tăng và ngược chiều chuyển động nếu v giảm dv + Độ lớn: a  (1.15) t dt
- Vậy gia tốc tiếp tuyến bằng đạo hàm của vận tốc theo thời  M a
gian, đặc trưng cho sự thay đổi về độ lớn của véc tơ vận tốc t Như vậy ta có:    a  a  a   n t a n a   Vì a  a nên: n t Hình 1.6 2 2 a  a  a n t (1.16)
Ví dụ 1.6 :Một chất điểm chuyển độag trong mặt phẳng oxy với phương trình: x  10  50t  (SI ) y  40t  5 2 t
a, Dạng quỹ đạo của chuyển động?
b, Xác định tung độ lớn nhất mà vật đạt được
c, Xác định các thành phần và độ lớn của vectơ vận tốc, gia tốc tại thời điểm t = 2s. Tính
gia tốc tiếp tuyến, gia tốc pháp tuyến và bán kính chính khúc của quỹ đạo lúc đó Giải
-----------------------------------------------------------------------------
§1.3 - HAI DẠNG CƠ BẢN CỦA CHUYỂN ĐỘNG
I. Chuyển động thẳng biến đổi đều
- Là chuyển động dọc theo một trục nào đó với gia tốc không đổi dv
- Vì an = 0; at = a = const, do đó từ a  a 
ta tính được vận tốc ở thời điểm t nếu biết t dt
vận tốc ban đầu là v0: v t
biến đổi dv = a.dt lấy tích phân hai vế:  dv   a.dt ta được v0 0 v = v0 + a.t (1.17)
- Từ biểu thức trên ta nhận thấy:
+ Khi a > 0 (v > v0): chuyển động nhanh dần đều
+ Khi a < 0 (v < v0): chuyển động chậm dần đều
+ Khi a = 0 (v = v0): chuyển động thẳng đều ds
- Tương tự từ biểu thức v 
ta cũng tính được quãng đường đi được sau t giây, nếu biết dt
quãng đường ban đầu là s0 2 at s  s  v .t  (1.18) 0 0 2
Từ công thức (1.17) và (1.18) ta có mối liên hệ như sau: v2  v2  2a s . (1.19) 0 II. Chuyển động tròn
Chuyển động tròn là chuyển động của chất điểm theo một quỹ đạo tròn bán kính R. Để
đặc trưng cho chuyển động, ngoài gia tốc pháp tuyến và tiếp tuyến người ta còn đưa ra khái
niệm vận tốc góc và gia tốc góc. a, Vận tốc góc
- Khi chất điểm chuyển động tròn, vectơ bán kính OM sẽ quay
theo và quét được một góc  nào đó. Đặc trưng cho sự quét
nhanh hay chậm của OM , ta dùng khái niệm vận tốc góc.
Vận tốc góc là đại lượng đặc trưng cho sự quay nhanh hay
chậm của chất điểm, có giá trị bằng góc quay mà nó quay
được trong một đơn vị thời gian
- Vận tốc góc trung bình: Hình 1.7    (1.20) t 
- Khi cho t 0 và lấy giới hạn tỉ số trên thì theo định nghĩa ta tìm được vận tốc góc tức thời:   d   (1.21) dt
- Véc tơ vận tốc góc có:
+ Phương: là phương của trục vòng tròn (đi qua tâm vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo)
+ Chiều: thuận với chiều quay ( theo quay tắc cái đinh ốc) d + Độ lớn:   dt + Đơn vị: Rad/s
- Khi chất điểm chuyển động tròn đều (  không đổi) người ta định nghĩa chu kì là thời gian
chất điểm chuyển động hết một vòng:  2 T  (1.22) 
- T được gọi là chu kì, đơn vị (s). Nghịch đảo của chu kỳ quay là tần số (đơn vị Hz) 1 f  (1.23) T
Ví dụ 1.7 : Một vật chuyển động tròn quanh điểm O với góc quay  là hàm của vận tốc góc  0   
. Trong đó 0 , a là các hằng số dương. Lúc t = 0 thì  = 0. Tìm (t) và (t) a Giải b, Gia tốc góc 
- Véc tơ gia tốc góc  bằng đạo hàm theo thời gian của vận tốc góc:   d   (1.24) dt
- Véc tơ gia tốc góc có:
+ Phương: trùng với phương vận tốc
góc ( tức là trùng với trục đường tròn     quỹ đạo)
+ Chiều: cùng chiều  nếu  tăng, O M’ O M’   v  a   v
ngược chiều  nếu  giảm M t a M  t d + Độ lớn:   dt Hình 1.8 + Đơn vị: Rad/s2
Ví dụ 1.8 : Một chất điểm quay tròn quanh một trục cố định. Phương trình chuyển động có dạng: 3
  bt  ct với b = 6rad/s; c = 2rad/s3. Hãy xác định vận tốc góc, gia tốc góc
lúc t = 0 và lúc chất điểm dừng lại. Tính giá trị trung bình của vận tốc góc, gia tốc góc
trong khoảng thời gian đó Giải
c, Các công thức liên hệ
 Liên hệ giữa vận tốc dài và vận tốc góc ds d - Vì ds = Rd nên  R dt dt Vậy: v = R. (1.25)  
- Nếu để ý đến chiều của ba véc tơ v, R,  ta viết được:    v    R
 Liên hệ giữa gia tốc pháp tuyến và vận tốc góc v2 (R 2 ) - Từ a   n R R
Hình 1.9: Quan hệ giữa vận
tốc dài và vận tốc góc Vậy an = R.2 (1.26)     - Hay dạng véc tơ: a 2  
 R ( vì R ngược chiều với a ) n n
 Liên hệ giữa gia tốc tiếp tuyến và gia tốc góc dv d(R) d - Từ a    R t dt dt dt Vậy at = R. (1.27)   
- Nếu để ý đến chiều của ba véc tơ a , R,  ta viết được: t    a    R
Hình 1.10: Quan hệ giữa gia t
tiếp tuyến và gia tốc góc
 Các công thức chuyển động:      t. (1.28) 0 2 t      t  (1.29) 0 0 2
Ví dụ 1.10: Một bánh xe bán kính r =10cm bắt đầu quay có gia tốc sao cho tần số quay tăng
thêm ½ vòng sau mỗi giây. Tìm vận tốc góc, gia tốc góc, vận tốc dài, gia tốc tiếp tuyến, gia tốc
pháp tuyến và gia tốc toàn phần của một điểm trên vành bánh xe tại giây thứ hai. Giải:
Tần số quay của bánh xe là: f = ½.t
Vận tốc góc:  = 2.f = .t = 3,14.2 = 6,28(rad/s) d Gia tốc góc:     = 3,14(rad/s2) dt
Vận tốc dài: v = .R = .t.R = 3,14.2.0,1 =0,628(m/s)
Gia tốc pháp tuyến: an = 2.R = 2.t2.R = (3,14)2.22.0,1 = 3,944(m/s2)
Gia tốc tiếp tuyến: at = .R = .R = 3,14.0,1 = 0,314(m/s2) Gia tốc toàn phần: 2 2 a  a  a = 3,965(m/s2) t n III. Bài toán áp dụng 1. Bài toán ném xiên:
Một hòn đá được ném lên với vận tốc ban đầu v0 và nghiêng với mặt phẳng nằm ngang
một góc , hãy xác định:
a, Dạng quỹ đạo của hòn đá
b, Độ cao lớn nhất mà hòn đá đạt được c, Tầm xa của hòn đá
d, Độ lớn và hướng của vận tốc ở điểm rơi. bỏ qua sức cản của không khí Giải:
Chọn hệ quy chiếu O tại mặt đất và ngay điểm ném, gắn vào hai trục Ox, Oy như hình vẽ
Các thành phần gia tốc trên hai trục là:  a(a  o, a  g) y x y
Các thành phần vận tốc ở thời điểm t bất kì: A
vx = vox + axt = v0x = v0.cos
vy = voy + ayt = v0.sin - gt v vo oy
Phương trình chuyển động của hòn đá: vox B x = v vox x x 0.cos.t vy 2 gt VB y = v0.sin.t - 2
Khử t từ phương trình chuyển động ta có phương trình quỹ đạo: g 2 y  . x tg  x 2 2 2v cos  0
ta nhận thấy quỹ đạo là đường Parabol
Ở điểm cao nhất A thì vy = 0 nên v0.sin - gt = 0, suy ra thời gian đến độ cao cực đại là v sin  t 0  OA g
Thay vào phương trình chuyển động ta tính được độ cao cực đại: v sin 2      0 g v sin v2 sin 2 y  v sin 0 0    max 0 g 2  g   2g 2 gt
Ở điểm rơi B thì y = 0 hay v0.sin.t -
= 0, suy ra thời gian tương ứng là: 2 2v sin  t 0  OB g
Thay vào phương trình ta tính được tầm xa: 2v sin  v 2 sin  x  v cos 2 0 0  max 0 g g
Các thành phần vận tốc tại B: vx = v0cos 2v sin  v 0
y = v0sin - gtOB = v sin   g  v sin  0 0 g
Độ lớn của vận tốc tại B là: 2 2 2 2
v  v  v  (v cos )  (v sin)  v x y 0 0 0 2. Bài toán ném ngang:
Từ một đỉnh tháp cao h ta ném một hòn đá theo phương nằm ngang với vận tốc v0. Xác định:
a, Quỹ đạo của hòn đá
b, Thời gian chuyển động của hòn đá (từ lúc ném đến lúc chạm đất)
c, Khoảng cách từ chân tháp đến điểm hòn đá chạm đất ( tầm xa)
d, Vận tốc, gia tốc toàn phần, gia tốc tiếp tuyến và gia tốc pháp tuyến của hòn đá tại điểm nó chạm đất
e, Bán kính cong của quỹ đạo tại điểm bắt đầu ném và điểm chạm đất. Bỏ qua sức cản của không khí Giải:
Hòn đá tham gia đồng thời hai chuyển động: chuyển động đều theo phương nằm ngang
với vận tốc v0 và chuyển động rơi tự do theo phương thẳng đứng.
Chọn hệ trục toạ độ Oxy như hình vẽ, gốc O trùng với điểm hòn đá bắt đầu chuyển
động. Chọn gốc thời gian lúc bắt đầu ném đá
Gọi x, y là toạ độ của hòn đá tại thời điểm t. Phương trình chuyển động của hòn đá theo hai trục: x = v0.t 1 y = 2 gt 2
Khử t trong các phương trình chuyển động ta được phương trình quỹ đạo: g 2 y  x 2 2v0
Quỹ đạo là một nhánh Parabol
Khi hòn đá chạm đất: y = h. Gọi t’ là thời gian chuyển động của hòn đá, ta có: 2h t'  g
Khoảng cách L từ chân tháp đến điểm hòn đá rơi ( tầm xa) chính là hoành độ của hòn đá ứng
với thời gian chuyển động t = t’ L = v0.t’
Vận tốc lúc hòn đá cham đất (t = t’) 2 2  dx   dy  2 v        v  gt' t ' 0  2  dt   dt 
Gia tốc toàn phần của hòn đá:  2 2 d 2 x   d 2 y  a    0  g 2  g   dt 2     dt 2   
Góc  hợp bởi v và v được xác định: x vy sin   v
Gia tốc tiếp tuyến và pháp tuyến lần lượt là: at = a.sin = gsin an = a.cos = gcos v 2 v
Bán kính cong quỹ đạo bằng R 
. Tại điểm bắt đầu ném đá v = v 0 0, an = g nên: R  a 0 g n 2 v
tại điểm hòn đá chạm đất v = v ' t’, an = g.cos nên: R t  g. cos
--------------------------------------------------------------- Bài tập chương 1 A. Bài tập ví dụ
Bài 1. Một ôtô chuyển động nhanh dần đều trên một đoạn đường thẳng Ox. Ô tô đi qua hai
điểm A, B cách nhau 20m trong khoảng 2s. Vận tốc ô tô qua B là 12m/s. Xác định:
a, Gia tốc của ô tô và vận tốc của ô tô tại điểm A
b, Quãng đường mà ô tô đi được từ điểm khởi hành O đến A Giải
Chọn gốc tọa độ và thời gian tại điểm khởi hành O: t0 = 0, x0 = 0, v0 = 0 v  v  v v  v Áp dụng công thức: B A B A a    suy ra v  v  . a (1) t  t  t  B A B A
Mặt khác theo công thức: 2 2 v  v  2. .
a S hay: (v  v ).(v  v )  2. . a S (2) B A 2 B A B A 2 2.S
Lấy (2) chia cho (1) vế theo vế ta được: 2 v  v  B A  2.S 2.20 Suy ra 2 v   v  12  ( 8 m / s) A B  2
Bài 2. Một vật rơi tự do tại nơi có g = 10m/s2. Trong 2 giây cuối vật rơi được 180m. a, Tính thời gian rơi
b, Độ cao nơi buông vật Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng chiều dương hướng xuống, gốc O tại vị trí thả vật 2 gt
Phương trình vật rơi tự do y 
. Gọi t là thời gian từ điểm rơi xuống mặt đất. quãng đường 2 1
vật rơi được trong t giây là: 2 2 h  gt  5t 2 1
Quãng đường vật rơi trong t – 2 giây đầu là: 2 2 h' g(t  2)  ( 5 t  2) 2
Quãng đường vật rơi trong 2 giây cuối: h = h – h’= 5t2 – 5(t-2)2
Theo giả thiết h = 180m do đó ta có:
20t – 20 = 180 suy ra t = 10s
Độ cao nơi buông vật h = 5.t2 = 5.102 = 500m
Bài 3. Một hòn đá được ném thẳng đứng xuống dưới từ độ cao 120m, với vận tốc ban đầu v0
= 10m/s. Tính quãng đường hòn đá rơi được trong 2 giây cuối. Lấy g = 10m/s2. Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng, chiều dương hướng xuống, gốc toạ độ trùng với vị trí ném vật 1
Phương trình toạ độ ném vật là 2 y  v t  gt = 10t + 5t2. o 2
Gọi t là thời gian vật rơi đến lúc chạm đất khi y = h
nên ta có: 120 = 10t + 5t2 suy ra t = 4s
Quãng đường vật rơi được trong hai giây đầu (t = 2) là: h’ = 10.2 + 5.22 = 40m
Quãng đường vật rơi được trong hai giây cuối là: h = h – h’ = 80m
Bài 4 Một hòn đá được bắn theo phương thẳng đứng từ dưới lên. Lấy g = 10m/s2
a, Sau 3 giây vật đạt độ cao 90m. Xác định vận tốc ban đầu v0
b, Xác định độ cao tối đa của viên đá Giải
Chọn trục Oy có phương thẳng đứng chiều dương hướng lên, gốc O tại vị trí ném vật 2 gt
Phương trình chuyển động của hòn đá: v  v  g t. và y  v t  0 0 2
Theo giả thiết khi t = 3s thì y = 90m
90 = 3.v0 –5.(3)2 suy ra v0 = 45m/s
Vật lên đến độ cao cực đại khi v = 0. Gọi t’ là thời gian vật lên độ cao cực đại khi đó:
v0 – g.t’ = 0 hay t’ = 4,5s
Độ cao cực đại mà vật đạt đến: ymax = 45.4,5-5.(4,5)2 = 101,25m
Bài 5. Một bánh xe quay chậm dần đều, sau một phút vận tốc của nó giảm từ 300 vòng/phút
xuống 180 vòng/phút. Tính gia tốc góc của bánh xe và số vòng mà bánh xe đã quay được trong phút ấy Giải 300.2 Ta có:   300(v / p)   10 (rad / s) 1 60 180 2 .    180(v / p)   6 (rad / s) 2 60    6 10  Áp dụng công thức: 2 1      (rad / 2 s ) t  60 15 2 2    36 2  100 2 
Góc quay được sau một phút: 2 1     480 (rad) 2.   2.15 
số vòng mà bánh xe đã quay được: n   240 (vòng) 2
Bài 6. Một tàu cướp biển đang neo ở ngoài khơi cách bờ biển 800m, nơi có đặt pháo đài bảo
vệ. Súng đại bác đặt ngang mặt biển, bắn đạn với vận tốc đầu nòng 100m/s. Hỏi tàu cướp biển
có nằm trong tầm bắn của súng không? Nếu có thì phải đặt nghiêng nòng súng một góc bao
nhiêu để bắn trúng tầu cướp? Giải
Áp dụng các công thức trong chuyển động ném xiên ta tính được tầm xa của viên đạn:
Như vậy tàu cướp nằm trong tầm bắn của súng