thuviensonet-cac-phuong-thuc-la-hoa-trong-nghe-thuat-bieu-dat-truyen-cuoi-1165023
Preview text:
38
NGHIÊN CỨU - TRAO Đổl
đã không hiểu nghĩa, mà đến chữ “bôi” CÁC PHUONG THÚC LẠ
(cái chén) cũng không đọc được, trong lúc
chúng được ghi ỏ Tam, tự kinh (sách dạy
HOA TRONG NGHỆ THUẬT
vỡ lòng cho trẻ ngày trưốc). Làm thầy mà
đến sách vỡ lòng cũng chưa thông suốt thì
BIỂU DẠT TRUYỆN CƯỜI
sao gọi được là thầy? Cho nên, đây là một
sự phóng đại. Sự phóng đại ấy được thể
hiện qua việc thầy dạy bừa “Phàm huấn TRIỀU NGUYÊN
mông” là ông Phàm, ông Huấn, ông
Mông, và biến “bôi” thành “bất” với nghĩa 1. Khái quát
là cây bất (mọc ỗ biển Đông!), ỏ hai buổi
Sở dĩ người nghe (đọc) truyện cưòi
dạy khác nhau, tức thuộc hai hoàn cảnh
phát ra được tiếng cười, bởi vì lí trí, tình
nói năng riêng biệt. Hoặc như truyện
cảm của họ gặp phải điều không bình “Diệu k ế ’ sau:
thường: thay vì họ tưỏng cuốỉ cùng nhân
Một quan võ có tính sợ vợ. Một hôm,
vật sẽ nói, sẽ làm điều “A”, thì hoá ra
đang cầm cự với giặc ở hiên thuỳ, bỗng
nhân vật đã nói, làm điều “B”, thậm chí
nghe tin mật háo là phu nhân đang ở sau
“không A”. Tức trí tuệ, cảm xúc đã không
lưng xốc tới để hỏi tội quan về việc đem
lưồng trước, đã bị đánh lạc hướng trước
nàng hầu đi theo. Quan bèn triệu ban tham
đối tượng đang quan tâm. Và thông
mưu lại vấn kế. Kẻ đưa k ế này, người bày
thường, càng lạ lẫm, bất ngờ, tiếng cười
mưu nọ, quan đều thấy không ổn.
càng sảng khoái, thú vị.
Bỗng một viên quân sư, vốn dòng râu
Phương thức, thủ pháp nghệ thuật
quặp, tiến lại tâu rằng:
góp phần quan trọng làm nên điều ấy, gọi
chung là lạ hoá. Có ba phương thức lạ ■
- Trước mặt, địch quân như gió bão,
hoá thưồng gặp ở truyện cưòi, đó là lạ hoá
sau lưng phu nhăn như nước lũ. Song lọt
theo lối phóng đại, lạ hoá theo lối tạo sự
vào tay giặc không nguy bằng lọt vào tay
việc bất ngd và lạ hoá theo lối dựng hoàn phu nhân. Chỉ có nước tướng quân hàng cảnh phi thực tế.
giặc, để thoát khỏi tay phu nhân là hay
2. Miêu tả các phương thức lạ hoá hơn cả.
trong nghệ thuật biểu đạt truyện Quan vỗ đùi khen: cười
■ Diệu kế! Tuyệt diệu kế! [5, 61].
2.1. Lạ hoá theo lối phóng đại
Việc sỢ vợ được phóng đại đến mức
+ Lôĩ phóng đại phổ biến là phóng đại
chịu đầu hàng vào tay giặc (có thể bị giết
các thói tậ t của nhân vật. Cách phóng đại
chết, thưòng cũng phải thân bại danh
là thông qua các hành động (lời nói, việc
liệt) còn hơn gặp mặt vợ. Điều phóng đại
làm) của nhân vật mà biểu hiện cái thói
ấy được thực hiện bỏi một chuỗi các sự
tật được phóng đại ấy. Thí dụ, truyện
việc: a) Quan nghe vợ đến hỏi tội đem
“Cây bất ở biển Đông” kể về sự kém cỏi
nàng hầu đi theo là hoảng hốt, vội triệu
của thầy đồ, chẳng những trước cụm từ
ban tham mưu lại để tìm cách đôì phó; b)
“Phàm huấn mông” (Phàm việc dạy học)
Các kế sách đưa ra, quan đều cho không
TẠP CHÍ VHDG SỐ 1/2011 39
ổn; c) Khi viên quân sư râu quặp (cùng
Truyện thứ nhất: “Đặt vòng”
hội cùng thuyền với quan) nêu kế “hàng
Bà vợ thực hiện k ế hoạch hoá gia
giặc, để thoát khỏi tay phu nhân”, thì
đình, đi đặt vòng tránh thai. Ong chồng
quan rất phấn chấn, xem đó là “diệu kê1’! hỏi:
Các sự việc này nốỉ tiếp nhau và kết hợp
- Họ đặt vòng to hay nhỏ?
lại để tạo nên một sự phóng đại (về cái
• To nhỏ nào ai nhìn thấy, ai đo!
tật sợ vợ) - Tức: a + b + c = “tật sợ vợ được phóng đại”. Chồng hỏi lại:
+ Như vậy, có thể thấy, cách phóng
- Vòng đó làm bằng gì? Nhựa hay sắt
đại vừa trình bày khác với việc phóng đại mạ nhỉ?
ngay một chi tiết được đề cập thường gặp
- Hình như i-nốc, vì lúc đặt trên đĩa
trong ca dao và thơ. Chẳng hạn, trong ca nó kêu leng keng.
dao: “Lỗ mũi thì tám gánh lông; Chồng
Chồng giật thót người:
yêu chồng bảo râu rồng trời cho” (lông
- Ấy chết, bà bảo họ đổi lại vòng nhựa
mũi mọc nhiều của chị nọ được phóng đại
lên thành tám gánh, ngay lúc được nêu);
đi, mình là nông dân hay đi ngoài đồng
trong thơ: “Vật mình vẫy gió, tuôn mưa; gặp mưa bão, sét nó bắt i-nốc đánh chết
Dầm dề giọt ngọc, thân thờ hồn mai” tươi đấy! [4, 60].
(Truyện Kiều, đoạn tả nỗi đau đón của
Truyện thứ hai: “Tường tận”
Kim Trọng lúc chàng gặp lại gia đình Mẹ dặn con:
Vương Quan, sau khi nghe ông bà viên
■ Quán cà phê mờ bên kia đường là
ngoại kể lại tai họa khiến Thuý Kiểu phải
bậy bạ lắm, đừng sang uống mà hư người
bán mình. Cách miêu tả chàng Kim vật đi đấy con ạ.
vã được phóng đại đến mức “vẫy gió, tuôn
mưa”, nhằm cho thấy sự đau đớn dữ dội,
Ông bốnghe vậy, hùa theo: tột cùng của chàng).
- Đúng như vậy, bọn tiếp viên bên ấy,
Xét về cấu tạo ngữ pháp, cách phóng ăn mặc hỗ hang, có nhiều đứa xỉnh
đại trong truyện cười được thực hiện ở các
nhưng đều hư hỏng cả, cái gì cũng tiền,
ngữ cảnh khác nhau thuộc phạm vi văn phải mười nghìn đồng một lần nó nâng
bản, còn với ca dao và thơ, như qua hai
cốc đưa lên mồm cho khách uống đấy.
trích dân được nêu, chúng là một bộ phận
Bà vợ nghe vậy sửng cồ lên:
của nòng cốt câu, ở đây là phần báo
- Ả, hoá ra ông đã sang rồi phải
(thường gọi là vị ngữ), thuộc phạm vi cầu.
không? Nếu không sang làm sao mà ông
2.2. Lạ hoá theo lối tạo sự việc bất • • • •
biết tường tận đến vậy! [4, 216]. ngờ
Với truyện “Đặt vòng”, việc “ông
+ Nói bất ngờ nhưng sự việc được nêu
chồng giật thót người”, bảo vợ đổi lại vòng
phải phù hợp vổi kết cấu, nhân vật, tức
nhựa, thay vì vòng i-nốc, do sợ “sét nó bắt
tương ứng với cốt kể (hay đoạn mạch) và
i-nôc đánh chết tươi đấy!” thật bất ngờ.
tính cách, đặc điểm của nhân vật. Nghĩa
Sự hợp lẽ của điều bất ngờ này là do ít
là, bất ngồ mà hợp lẽ, chứ không tuỳ tiện,
hiểu biết, nhưng quan trọng hơn là yếu tô'
vô lôì. Chẳng hạn, hai truyện cưồi sau:
tâm lí: quá nhạy cảm với đô'i tượng liên 4 0
NGHIÊN CỨU - TRAO Đổl
quan, ỏ nhân vật ngưòi chồng (có thể đây
quỷ, mà còn là hoàn cảnh của cuộc sông
cũng là tâm lí chung của giới mày râu).
thật, với nhân vật là người bình thường.
Với truyện “Tường tận”, việc người
Có thể xem mọi hoàn cảnh thuộc thế
mẹ đang từ tốn răn dạy con trai về cà phê
giới siêu hình, siêu nhiên, với nhân vật là
đèn mờ, bỗng sửng cồ lên với chồng về
thần thánh, ma quỷ được dựng lên, đều là
chính chuyện ấy, th ật bất ngờ. Sự hợp lẽ
hoàn cảnh phi thực tế. Truyện “Khuyến
của điều bất ngồ này là khi nghe từ
giáo” đã tạo dựng một hoàn cảnh như
miệng ông chồng nói ra những “tiếp
vậy. Nhân vật là một ông chuyên đi
viên”, “ăn mặc hở hang”, “xinh”, “mười
khuyến giáo nhưng có được bao nhiêu thì
nghìn đồng một lần nâng cốc...” có vẻ
“lẻm vào mồm hết”, lúc chết bị Minh
sành sỏi, thì cơn ghen trổi dậy, khiến bà
Vương bắt đày vào ngục tôĩ, mới đến cửa
ta nhanh chóng đổi vai, từ vai ngưồi mẹ
ngục, đã bảo những người bị giam: “Các
(đang thân mật) sang vai người vợ (nôì
bác ở đây, tôi th ế này mà cũng chịu được
tam bành), làm bật ra nhận xét hồ đồ:
à? Để tôi đi khuyến giáo, mỗi bác cúng
“Nếu không sang làm sao mà ông biết
cho ít nhiều, tôi sẽ thuê người mở một cái
tưòng tận đến vậy!” (chẳng lẽ, thí dụ, chỉ
cửa sổ th ật to thông lên tròi, cho nó sáng
nghe người khác kể thôi, há không biết
ra chứ!”, ứ n g xử trong hoàn cảnh khắc
được ngần ấy hay sao?).
nghiệt này, nhân vật đã bộc lộ cái thói tật
+ Sự việc bất ngờ chủ yếu được tạo ra
mang tính bản chất và góp phần quan
ở tình tiết cuốỉ truyện. Sự việc ây như
trọng để làm nên tiếng cười.
một bí mật, phải đợi đến cuốỉ mổi “bật
Hoặc như truyện sau: “Chỉ có một con
mí”. Mà phải th ế mổi tạo được sự thích ma
thú cho người đọc (đốì với loại truyện sử
Con Diêm Vương ốm. Diêm Vương sai
dụng lạ hoá theo lối này) và góp phần tạo
quỷ sứ lên trần đón thầy lang xuống
ra tiếng cười. Nói như vậy để phân biệt
chữa. Khi tên quỷ sứ đi, Diêm Vương dặn:
vổi phương thức lạ hoá theo lôi phóng đại.
- Tìm nhà thầy lang nào có ít ma
Lạ hoá theo lôi phóng đại được thực hiện
đứng ở cửa nhất, thì hãy vào.
bởi một chuỗi các sự việc trên nhiều tình
tiết. Tình tiết cuối truyện có khi chỉ như
Lên đến trần, tên quỷ sứ đi khắp nơi,
một sự xác định sau cùng. Chẳng hạn,
không tìm được thầy lang nào như th ế cả.
tình tiết cuối truyện “Diệu kế” (“Quan vỗ Nhà thầy nào xoàng ra cũng ba bốn chục
đùi khen: - Diệu kế! Tuyệt diệu kế!”), nêu
con ma đứng ở cửa.
việc chấp nhận đầu hàng giặc để thoát
Đang định quay về thì bỗng thấy nhà
tay vợ của quan, đồng thời, về phương
một thầy lang nọ chỉ mỗi một con ma.
thức biểu đạt, đã xác định lối phóng đại Mừng quá, tển quỷ sứ bắt thầy lang đó
đang được sử dụng từ các tình tiết trưởc.
xuống âm phủ. Xuống đến nơi, liền dẫn
2.3. Lạ hoá theo lối dựng hoàn
thầy vào yết kiến Diêm Vương.
cành phỉ thực tế
Diêm Vương đón được thầy giỏi mừng
Hoàn cảnh phi thực tế không chỉ là lắm, phán hỏi:
hoàn cảnh thuộc th ế giới siêu hình, siêu
- Nhà ngươi làm thuốc đã bao năm
nhiên, với nhân vật là thần thánh, ma
nay mà khá như vậy?
TẠP CHÍ VHDG s ố 1 / 2 0 1 1 , 41 Thầy lang thưa:
Một ông tai mắt trong làng, tính thích
- Thưa, tôi mới làm nghề thuốc này
ăn đỗ đen luộc, nhưng lại sợ vợ. Một hôm,
được mấy hôm nay, và cũng mới chữa cho
nhân lúc vợ đi vắng, ông ta luộc một nồi
một người thôi ạ! [5, 124].
đỗ đen ăn vụng. Ăn được một ít thì vợ về.
Lúc ấy, lại đêh giờ phải ra đình lễ thánh.
Tạo hoàn cảnh con Diêm Vương ốm,
Sợ để nồi đỗ ở nhà vợ biết thì nguy, ông ta
sai quỷ sứ lên trần mời thầy lang xuống
trút vào mũ, rồi đội lên đầu mà đi. Dọc
chữa, mởi hay: thầy lang nào cũng từng đường, nước đỗ cứ chẫy ròng ròng, lem
giết chết hàng loạt người! sở dĩ dựng luốc cả mặt.
hoàn cảnh này, vì chỉ có ma quỷ mới nhìn
thấy ma quỷ (chứ người trần mắt thịt thì
Ra đến đình, mọi người trông thấy,
không thấy ma quỷ được) và phải làm thế hỏi vì sao. Ông ta đáp:
mới có cơ số kết án mấy ông lang băm.
- Ay, tôi thường có tính đô mô hôi mực
Bên cạnh hoàn cảnh phi thực tế thuộc
như th ế đấy! [5, 70],
thế giới siêu hình, có không ít hoàn cảnh
Tạo hoàn cảnh một chức sắc làng ăn
phi thực tế là hoàn cảnh của cuộc sông
vụng đỗ đen luộc mà sỢ vợ, đến mức trú t
thật. Nói cuộc sông thật, bởi đó không
nồi đỗ vào chiếc mũ đặc biệt (chỉ đội khi
phải là chôn sinh hoạt của ma quỷ, thần
đi lễ thánh), khiến nước đỗ (màu đen)
thánh như thưồng thấy trong văn học,
chảy xuống lem luốc cả mặt, thì rõ là phi
mà là nơi trần thế, đời thường. Nhưng
thực tế. Bởi đã “tai mắt trong làng” thì
đây là một loại đời thường đã bị bóp méo,
hiếm có ai ngu dại như thế. Dựng hoàn
“che mắt”, để chỉ xuất hiện dưới một dạng
cảnh này, dân gian hẳn muôn trêu đùa,
thức tương ứng với kết cấu gây cưòi mà
kết án mấy ông râu quặp, vì sợ vợ mà
tác giả dân gian muôn thể hiện. Truyện
đánh mất cả tác phong, tư cách của mình.
“Chọn người gầy mà chữa” kể về một ông 3. Nhận xét
lang tồi làm chết bệnh nhân, nhà chủ doạ
kiện lên quan, khiến ông hốt hoảng, lạy
- Tổng thể truyện cười nói chung là
lục van xin. Nhà chủ bắt phải khiêng
một tiếng cưòi. Tiếng cười ấy được tạo ra
quan tài đi chôn thì mới tha. Thầy lang
từ kết cấu (cũng có thể gọi là cơ chế gây
gọi vợ và hai con cùng đi khiêng. Do
cười). Để cơ chế này vận hành, nói cách
người chết béo, quan tài nặng, mọi người
khác, để tiếng cưòi bật ra, cần có sự hỗ
phải méo mặt. Họ thốt lên những lời oán
trợ của một (hay một vài) phương thức,
thán về nghề chữa bệnh. Dựng lên hoàn
thủ pháp nghệ thuật. Phương thức, thủ
cảnh này, tác giả dân gian đã gạt bỏ tập
pháp nghệ thuật được sử dụng chủ yếu ở
quán, nghi lễ về việc tang ma mà dân tộc
đây là lạ hoá. Điều cần nhấn mạnh là cái
nào, địa bàn nào cũng có. Tập quán, nghi
phương thức, thủ pháp vừa nêu chỉ có vai
lễ ấy không để chỉ bôn ngưòi là vỢ chồng
trò quan trọng trong một số bước của cơ
và hai con của ông lang đi khiêng quan
chế, chứ không phải chính nó là cơ chế
tài(1). Nên đây là hoàn cảnh phi thực tế.
ấy<2). Tức xét bình diện khái quát, phương
Hoặc như truyện sau: “Đổ mồ hôi
thức lạ hoá có vai trò phụ giúp, trợ lực để mực”
cơ chế sử dụng nó phát huy tác dụng(3). 42
NGHIÊN CỨU - TRAO Đổl
Bên cạnh đó, cũng nhận ra rằng, ba
hợp vối tính cách, đặc điểm định trưổc của
lối lạ hoá vừa trình bày có thể sử dụng
nhân vật, tức đốỉ tượng đề cập của tình tiết
riêng rẽ (như “Đổ mồ hôi mực”, “Đặt
này hạn chế, khiến phương thức biểu đạt
vòng”,...); đồng thời, cũng có thể kết hợp
cũng bị ràng buộc tương ứng; cho nên, để lạ
vối nhau trong cùng một truyện (như
hoá, lôĩ phóng đại hoặc dựng hoàn cảnh phi
“Diệu kể”, “Chỉ có một con ma”,...).
thực tế là những thủ pháp thích hợp. Còn
truyện cười hiện đại thường không bị ràng
- Do trọng tâm ý nghĩa và tiếng cười
buộc như vậy, lại đòi hỏi cao về tính hiện
dồn vào tình tiết cuối, mà nội dung của
thực, nên lạ hoậ theo lối bất ngờ tỏ ra phù
tình tiết này phù hợp vối tính cách, đặc
hợp hơn®. Lí do khác, có tính tất yếu, là
điểm của nhân vật chính(4>, nên ỏ đây có
quan niệm thẩm mĩ của cộng đồng thay
sự biểu hiện mạnh các phương thức nghệ
đổi, khiến phương thức biểu đạt trong tác
thuật gây cười. Nếu lạ hoá theo lối phóng
phẩm nghệ thuật (ở đây là từ truyện cười
đại hay dựng hoàn cảnh phi thực tế, nội
truyền thống đến truyện cười hiện đại),
dung của tình tiết này lắm khi chỉ như cũng thay đổi theo.O
một sự xác định sự phóng đại hay thừa
nhận hoàn cảnh phi thực tế đã được nêu T.N
trước ấy, thì lạ hoá theo lối tạo sự việc bất
TÀI LIỆU THAM KHẢO
ngờ là nhiệm vụ duy nhất mà tình tiết
1. Đ inh Gia K h ánh (1997), “B. Các th ể cuối phải thể hiện.
loại tự sự dân gian: r v . T ruyện cười”, trong
- Truyện cười truyền thống vận dụng
Văn học dâ n g ia n Việt N a m , Nxb. Giáo dục, H à Nội, tr. 362 - 391.
phương thức lạ hoá cả ba lối phóng đại,
tạo sự việc bất ngờ, và dựng hoàn cảnh
2. H oàng Tiến Tựu (1990), “D. Truyện
cười”, trong Văn học d â n gia n, tập 2, Nxb.
phi thực tế; trong lúc truyện cười hiện đại
Giáo dục, H à Nội, tr. 82 - 108.
chủ yếu dùng lốỉ tạo sự việc bất ngờ. Lôì
3. Lê Chí Q uế (2001), “Truyện cười”,
phóng đại và dựng hoàn cảnh phi thực tế trong Văn học dân gian Việt Nam, Nxb. Đại
khiến sự vật, sự việc bị méo mó, bất
học quốc gia H à Nội, tr. 135 - 156.
thưồng. Lốì tạo sự việc bất ngờ có yêu cầu
4. N guyễn Cừ (2007), Truyện cười Việt
về tính hợp lẽ, lôgic của các tình tiết,
N a m , Nxb. V ăn học, H à Nội.
đoạn mạch truyện. Cho nên, xét mặt hiện
5. Trương Chính, Phong C hâu (1986),
thực, truyện cưòi truyền thông không gần
Tiếng cười d â n g ia n Việt N a m , Nxb. Khoa học
gũi với cuộc đời thường bằng truyện cười xã hội, H à Nội.
hiện đại. Nói cách khác, truyện cưòi CHÚ THÍCH
truyền thông thiên về tư duy hình tượng,
(1) . Việc khiêng quan tà i thưòng phải huy
đậm chất hư cấu nghệ thuật, trong lúc
động vài chục tra i trá n g (không lấy phụ nữ).
truyện cười hiện đại có phần thiên về tư
(2) . Thí dụ, cơ chế h à n h chính một cửa
duy lí tính, coi trọng mặt lí lẽ và tính xác
hiện nay, giả sử cơ ch ế này có tác dụng tô't
thực của sự vật, sự việc.
nh ư mong đợi, th ì các h iệu quả có được tuy
x u ấ t p h á t từ các bộ p h ậ n chuyên môn, nhưng
Trong một chừng mực nhất định, có
khi n h ìn n h ậ n k h á i q u át, th ì không phải từ
thể tìm thấy lí do như sau: với truyện
mỗi bộ p h ận này h ay sự tổng hợp từ chúng,
cười truyền thông, bởi lời nói việc làm góp
mà từ cái cơ chế được tu â n thủ .
phần gây cưòi ở tình tiết cuôĩ phải phù
(Xem tiếp trang 61)
