Tiểu luận Phân tích hình thức pháp luật tiền lệ pháp (án lệ) ở Việt Nam hiện nay | Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT

KHOA NHÀ NƯỚC & PHÁP LUẬT

----------------------

BÀI TIỂU LUẬN

Môn học: Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

Đề tài: Phân tích hình thức pháp luật tiền lệ pháp (án lệ) ở Việt Nam hiện nay.

Sinh viên thực hiện: Trần Nhật Minh Hiền

Mã số sinh viên: KT2230210

Lớp: KT2D

Hà Nội, tháng 01 - 2026

I.MỞ ĐẦU

Trong hệ thống các nguồn của pháp luật, tiền lệ pháp (hay án lệ) là một hình thức pháp luật có lịch sử lâu đời và đóng vai trò quan trọng, đặc biệt là tại các quốc gia theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (Common Law). Tại Việt Nam, với truyền thống thuộc hệ thống pháp luật thành văn (Civil Law), trong một thời gian dài, văn bản quy phạm pháp luật được coi là nguồn chủ yếu và có vị trí ưu tiên. Tuy nhiên, trước sự vận động không ngừng và ngày càng phức tạp của các quan hệ xã hội, pháp luật thành văn dù có tính hệ thống cao nhưng đôi khi vẫn không thể bao quát hết mọi tình huống thực tế, tạo ra những "khoảng trống" pháp lý gây khó khăn cho hoạt động xét xử và bảo vệ công lý.

Thực hiện chủ trương cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, việc thừa nhận và áp dụng án lệ đã trở thành một bước đột phá chiến lược. Đặc biệt, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 vừa qua đã tiếp tục khẳng định và củng cố mạnh mẽ vai trò của Tòa án trong việc tổng kết thực tiễn xét xử và công bố án lệ. Sự chuyển mình này không chỉ giúp khắc phục những khiếm khuyết của pháp luật thành văn mà còn góp phần bảo đảm nguyên tắc công bằng: các vụ việc có tình tiết tương tự phải được giải quyết như nhau.

Việc nghiên cứu đề tài: "Phân tích hình thức pháp luật tiền lệ pháp (án lệ) ở Việt Nam hiện nay" mang tính cấp thiết đặc biệt trong bối cảnh các quy định mới của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 bắt đầu có hiệu lực. Bài tiểu luận không chỉ dừng lại ở việc làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về nguồn bổ trợ của pháp luật, mà còn đi sâu phân tích thực trạng áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng án lệ, góp phần xây dựng một nền tư pháp hiện đại, minh bạch và thống nhất.

II. NỘI DUNG

1.Tiền lệ pháp – Hình thức pháp luật quan trọng trong hệ thống nguồn pháp luật

1.1. Khái niệm:

* Định nghĩa: Tiền lệ pháp là quyết định của cơ quan hành chính (tiền lệ hành chính), của Tòa án (tiền lệ tư pháp) về một việc cụ thể được nhà nước lấy làm căn cứ để giải quyết các việc tương tự xảy ra và có giá trị như pháp luật do cơ quan lập pháp ban hành.

* Phân biệt giữa Tiền lệ pháp và Án lệ:

Tiền lệ pháp là hình thức pháp luật do tòa án tạo ra, là quá trình tòa án "làm luật" thông qua xét xử.

Án lệ là nội dung cụ thể (bản án, quyết định) chứa đựng nguyên tắc giải quyết vụ việc tương tự, trở thành khuôn mẫu, được dùng làm nguồn luật, là biểu hiện của tiền lệ pháp.

Tóm lại, Tiền lệ pháp là nguyên tắc chung về việc tòa án tạo ra luật, là cái chung về phương pháp; còn Án lệ là bản án cụ thể được công bố và áp dụng, là cái riêng thể hiện và thực hiện Tiền lệ pháp. Như vậy nếu không có Án lệ thì Tiền lệ pháp không tồn tại. Án lệ là những bản án, quyết định có tính khuôn mẫu, được chọn lọc và công bố, đóng vai trò là nguồn gốc trực tiếp hình thành nên Tiền lệ pháp , giúp Tòa án áp dụng cho các vụ việc tương tự, tạo nên một hệ thống luật từ phán quyết của thẩm phán, nhất là trong các hệ thống luật thông luật.

Tuy nhiên, Căn cứ Điều 4 Luật Ban hàn văn bản quy phạm pháp luật 2015 được sửa đổi, bổ sung bởi điểm a và điểm b khoản 1 Điều 1 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi 2020 quy định về Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thì Án lệ không phải là văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam. Cũng chưa có văn bản nào ghi nhận án lệ là hình thức đặc thù của văn bản quy phạm pháp luật.

Án lệ có thể hiểu đơn giản là “văn bản tư pháp” nhằm cụ thể hóa việc giải thích và áp dụng pháp luật tại Việt Nam.

1.2. Vai trò của Tiền lệ pháp (Án lệ) trong hệ thống pháp luật hiện đại:

Trong nền tư pháp hiện đại, án lệ không chỉ đơn thuần là các quyết định của Tòa án mà đã trở thành một thành tố quan trọng, đóng vai trò then chốt trong vận hành hệ thống pháp luật. Vai trò này được thể hiện rõ nét qua bốn khía cạnh:

Thứ nhất, án lệ là nguồn bổ trợ đắc lực cho pháp luật thành văn. Thực tiễn cho thấy, dù các văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng công phu đến đâu cũng khó có thể dự liệu hết sự biến đổi đa dạng của các quan hệ xã hội. Khi đó, án lệ xuất hiện như một công cụ hữu hiệu để lấp đầy các 'khoảng trống' pháp lý, giúp giải quyết những tình huống luật chưa quy định hoặc quy định còn chưa rõ ràng. Qua việc tổng kết thực tiễn và công bố án lệ, Tòa án nhân dân tối cao không chỉ chia sẻ các quan điểm pháp lý mẫu mực mà còn định hướng tư duy xét xử, tạo ra khuôn mẫu chuẩn xác cho các vụ việc tương tự.

Thứ hai, án lệ bảo đảm tính thống nhất và công bằng trong thực thi pháp luật. Một trong những nguyên tắc cốt lõi của công lý là các vụ việc có tình tiết tương đồng phải được phán quyết như nhau. Việc áp dụng các án lệ đã được công bố giúp loại bỏ sự tùy tiện, cảm tính, từ đó củng cố niềm tin của đương sự và xã hội vào sự minh bạch của Tòa án. Án lệ chính là 'thước đo' đảm bảo mọi cá nhân, tổ chức đều được đối xử bình đẳng trước pháp luật.

Thứ ba, việc áp dụng án lệ giúp tối ưu hóa thời gian và nguồn lực tư pháp. Thay vì phải nghiên cứu, phân tích và giải thích luật lại từ đầu đối với những tình huống đã có hướng giải quyết chuẩn mực, các Thẩm phán có thể nhanh chóng tra cứu và áp dụng. Điều này không chỉ đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án mà còn giảm bớt chi phí xã hội và áp lực công việc cho cơ quan xét xử.

Cuối cùng, án lệ là động lực thúc đẩy sự phát triển của hệ thống pháp luật. Án lệ mang hơi thở của cuộc sống, phản ánh sống động những biến chuyển của thực tiễn. Thông qua việc đúc kết các quy tắc mới, án lệ giúp hệ thống pháp luật luôn giữ được tính cập nhật, tạo tiền đề quan trọng để cơ quan lập pháp nghiên cứu, sửa đổi và hoàn thiện các quy định pháp luật thành văn trong tương lai.

1.3.Sự cần thiết của Tiền lệ pháp: Tại sao Việt Nam hiện nay cần chú trọng hình thức này?

Việc chú trọng phát triển hình thức tiền lệ pháp tại Việt Nam hiện nay là một tất yếu khách quan nhằm lấp đầy các khoảng trống pháp luật mà văn bản quy phạm chưa kịp bao quát. Với đặc tính linh hoạt, tiền lệ pháp giúp hệ thống pháp luật cập nhật kịp thời các biến động thực tiễn, đồng thời đảm bảo tính nhất quán và dự đoán được trong xét xử — một yêu cầu cốt lõi của công bằng xã hội. Không chỉ góp phần tiết kiệm nguồn lực tư pháp và tăng cường tính minh bạch, việc thừa nhận tiền lệ pháp còn thúc đẩy sự sáng tạo của Thẩm phán trong việc giải thích và vận dụng pháp luật. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và thực hiện chủ trương cải cách tư pháp, tiền lệ pháp (với biểu hiện cụ thể là các án lệ) chính là công cụ quan trọng để kiểm soát sự tùy tiện, nâng cao chất lượng xét xử và xây dựng một nền tư pháp hiện đại theo đúng định hướng của Nhà nước pháp quyền.

2.Thực trạng xác lập vị thế tiền lệ pháp tại Việt Nam (thông qua án lệ).

Thực trạng xác lập vị thế tiền lệ pháp (án lệ) tại Việt Nam đang có những bước tiến quan trọng nhưng còn đối mặt thách thức: Việt Nam chính thức công nhận án lệ là nguồn bổ trợ từ 2015, nhằm áp dụng cho các vụ việc tương tự (với khoảng 70+ án lệ được công bố đến giữa 2024). Tuy nhiên, sự áp dụng còn chậm và gặp khó khăn do thẩm phán còn ngại áp dụng, chưa nhận diện rõ "tình huống pháp lý tương tự", và có sự mâu thuẫn về vị thế (là nguồn luật nhưng không phải văn bản quy phạm pháp luật). Nâng cao kỹ năng áp dụng và đào tạo chuyên sâu là cần thiết để phát huy hiệu quả án lệ, tránh áp dụng tùy tiện hoặc quá thận trọng.

2.1. Cơ sở pháp lý và sự hình thành các quy tắc tiền lệ:

Thực tiễn xác lập hình thức tiền lệ pháp tại Việt Nam hiện nay được đánh dấu bước ngoặt quan trọng thông qua việc chính thức công nhận án lệ tại Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP và sau đó là Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP. Sự ra đời của các văn bản này không chỉ đơn thuần là việc bổ sung một công cụ xét xử, mà còn là sự thừa nhận về mặt tư duy pháp lý rằng: Văn bản quy phạm pháp luật không còn là nguồn duy nhất, và tiền lệ pháp đã trở thành một thành tố bổ trợ tất yếu nhằm lấp đầy những 'khoảng trống' mà luật viết chưa kịp bao phủ.

2.2. Những kết quả đạt được và sự hiện diện của tiền lệ pháp trong xét xử:

Tính đến nay, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã công bố hơn 70 án lệ trải dài trên nhiều lĩnh vực từ dân sự, hình sự đến kinh doanh thương mại. Tuy nhiên, việc vận hành hình thức pháp luật này vẫn đang đối mặt với những thách thức mang tính hệ thống. Về mặt nhận thức, vị thế pháp lý của tiền lệ pháp vẫn chưa thực sự định hình rõ nét khi có sự giao thoa, thậm chí là mâu thuẫn giữa tư duy 'luật thành văn' truyền thống và yêu cầu 'sáng tạo quy tắc pháp lý' của tiền lệ pháp. Điều này dẫn đến thực trạng nhiều Thẩm phán còn tâm lý e ngại, chưa có kỹ năng nhận diện và phân tích 'tình huống pháp lý tương tự' để áp dụng tiền lệ một cách linh hoạt

2.3. Những rào cản và thách thức trong việc nâng cao giá trị tiền lệ pháp:

Hơn nữa, chất lượng và quy trình hình thành các quy tắc tiền lệ hiện nay vẫn mang nặng tính hành chính hóa, đôi khi làm giảm đi sức sống tự nhiên vốn có của tiền lệ pháp phát sinh từ thực tiễn xét xử. Do đó, để tiền lệ pháp thực sự trở thành một hình thức pháp luật sắc bén, cần có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ việc đào tạo kỹ năng lập luận cho thẩm phán đến việc hoàn thiện khung khổ lý luận, giúp tiền lệ pháp không chỉ là một văn bản để tham khảo, mà phải là một nguồn luật độc lập, minh bạch và có tính tiên lượng cao trong nền tư pháp Việt Nam.

3.Giải pháp nâng cao giá trị của hình thức tiền lệ pháp.

Để tiền lệ pháp thực sự trở thành một hình thức pháp luật sắc bén và hiệu quả trong nền tư pháp Việt Nam, cần thực hiện một hệ thống giải pháp đồng bộ từ khung khổ pháp lý đến năng lực thực thi.

Trước hết, về mặt thể chế, cần tiếp tục quán triệt và vận hành thống nhất Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP. Tuy nhiên, để nâng cao tính bắt buộc, cần có sự cải cách trong kỹ thuật soạn thảo bản án bằng cách bổ sung yêu cầu bắt buộc viện dẫn án lệ ngay tại phần 'Quyết định' thay vì chỉ dừng lại ở phần 'Nhận định'. Sự thay đổi này sẽ tạo ra giá trị ràng buộc pháp lý mạnh mẽ, buộc các bên liên quan phải tuân thủ quy tắc tiền lệ như một quy phạm pháp luật thực thụ.

Thứ hai, năng lực và tư duy của chủ thể áp dụng là yếu tố then chốt. Công tác đào tạo cần được thực hiện căn cơ hơn thông qua việc đưa nội dung tiền lệ pháp vào chương trình giảng dạy chính thức tại các cơ sở đào tạo luật. Các buổi tập huấn chuyên sâu không nên chỉ dừng lại ở việc giới thiệu nội dung, mà phải tập trung vào kỹ năng nghiên cứu, phân tích và đặc biệt là kỹ thuật phân biệt giữa các tình huống pháp lý. Thẩm phán cần được khuyến khích tư duy sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật, dám vận dụng tiền lệ để giải quyết những mâu thuẫn mà luật viết chưa bao quát hết.

Cuối cùng, giá trị của tiền lệ pháp phải được lan tỏa thông qua sự đồng bộ hóa trong hoạt động tư pháp. Việc áp dụng tiền lệ pháp cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa hoạt động xét xử của Tòa án và hoạt động tranh tụng của Luật sư. Những kinh nghiệm quý báu từ thực tiễn áp dụng tiền lệ pháp cần được tổng hợp để kiến nghị Quốc hội sửa đổi các văn bản luật, tạo nên một chu trình tương hỗ khép kín giữa luật viết và tiền lệ pháp.

Tóm lại, những giải pháp này không chỉ nâng cao chất lượng xét xử mà còn góp phần quan trọng vào việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam — nơi công lý được thực thi một cách nhất quán, minh bạch và có tính tiên lượng cao.

III. KẾT LUẬN

Tổng kết lại, việc nghiên cứu và chú trọng hình thức pháp luật tiền lệ pháp tại Việt Nam không chỉ là một đòi hỏi mang tính kỹ thuật tư pháp, mà còn là bước đi chiến lược trong lộ trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Tiền lệ pháp, với biểu hiện sinh động là hệ thống án lệ, đã chứng minh được giá trị không thể thay thế trong việc khắc phục những khiếm khuyết tự nhiên của luật thành văn, đảm bảo cho pháp luật luôn vận động song hành cùng hơi thở của thực tiễn xã hội.

Dù vẫn còn đó những rào cản về tư duy truyền thống và kỹ năng thực định, nhưng sự hình thành và phát triển của tiền lệ pháp là minh chứng cho sự cầu thị, đổi mới của nền tư pháp Việt Nam. Tiền lệ pháp không phủ nhận hay thay thế vai trò của văn bản quy phạm pháp luật, mà đóng vai trò là 'cánh tay nối dài', giúp các quy định khô khan trở nên sống động và công bằng hơn trong từng vụ việc cụ thể.

Để hình thức pháp luật này thực sự phát huy tối đa hiệu quả, đòi hỏi một sự nỗ lực đồng bộ từ việc hoàn thiện khung khổ lý luận đến việc nâng cao bản lĩnh và năng lực lập luận của đội ngũ thẩm phán. Khi tiền lệ pháp được vận hành một cách khoa học và minh bạch, đó cũng là lúc niềm tin của nhân dân vào công lý được củng cố, hướng tới một hệ thống pháp luật nhất quán, hiện đại và nhân văn.

IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nghị quyết 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng,hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới, ngày 09/11/2022 https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-27-nq-tw-tiep-tuc-xay-dung-va-hoan-thien-nha-nuoc-phap-quyen-119221126114455251.htm
2. thư viện pháp luật về tiền lệ pháp https://thuvienphapluat.vn/hoi-dap-phap-luat/tien-le-phap-la-gi-122846.html
3. Tạp chí tòa án nhân dân, Cách thức hình thành án lệ tại Cộng hòa Pháp và kinh nghiệm cho Việt Nam, Thạc sĩ Huỳnh Thị Nam Hải(Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật Đại học quốc gia TP.HCM), 01/06/2021
4. Nguyễn Như Quỳnh, Nguyễn Quốc Việt, Nguyễn Hoàng Phương (2013): Báo cáo nghiên cứu - Tập quán pháp - Thực trạng ở Việt Nam và một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán pháp ở Việt Nam, Chính phủ Việt Nam - Chương trình phát triển Liên hợp quốc Dự án tăng cường tiếp cận công lý và bảo vệ quyền tại Việt Nam, tr.15.
5. Nguyễn Như Quỳnh, Nguyễn Quốc Việt, Nguyễn Hoàng Phương (2013): Báo cáo nghiên cứu - Tập quán pháp - Thực trạng ở Việt Nam và một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán pháp ở Việt Nam, Chính phủ Việt Nam - Chương trình phát triển Liên hợp quốc Dự án tăng cường tiếp cận công lý và bảo vệ quyền tại Việt Nam, tr.15.
6. Nguyễn Thị Tuyết Mai: Tập quán pháp và việc thực hiện nguyên tắc áp dụng tập quán trong Bộ luật dân sự năm 2005, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 5, tháng 3-2009.
7. Tạp chí điện tử kiểm sát, Bàn về mối quan hệ giữa văn bản quy phạm pháp luật và án lệ, ThS. Vũ Thị Ngọc Dung - ThS. Nguyễn Đức Vũ, 12/06/2022
8. Tạp chí tòa án nhân dân, Thực tiễn áp dụng án lệ và kiến nghị hoàn thiện trong giải quyết tranh chấp dân sự tại Việt Nam,ThS. Nguyễn Ngọc Ánh - CN. Nguyễn Tiến Đạt (Học viện Tòa án), 10/07/2025
9. Tòa án nhân dân tối cao, Cổng thông tin điện tử về Án lệ: anle.toaan.gov.vn.

Mục lục

1. Mở đầu ...................................................................1
2. Nội Dung................................................................2
3. Tiền lệ pháp
4. Thực trạng xác lập vị thế tiền lệ pháp tại Việt Nam (thông qua án lệ).
5. Giải pháp nâng cao giá trị của hình thức tiền lệ pháp.
6. Kết Luận.....................................................................
7. Tài Liệu Tham Khảo...................................................