Lịch sử diễn ra một cách phức tạp là do:

Hoạt động tự giác và hoạt động tựphát trong sự phát triển lịch sử 

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tất yếu và tự do, điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan 

Cá nhân và xã hội; dân tộc và nhân loại

Học thuyết tiến hoá

Định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng

Mặt đối lập là những mặt có đặc điểm trái ngược nhau

Mặt đối lập tồn tại khách quan trong các sự vật

Mặt đối lập là vốn có của các sự vật, hiện tượng

Sự thỏa thuận và lợi ích 

Mục tiêu lý tưởng, lẽ sống của cá nhân

Cả a và b

Xã hội phong kiến 

Xã hội tư bản 

Xã hội cộng sản chủ nghĩa

Hình thái kinh tế - xã hội phong kiến lên hình thái kinh tế -xã hội tư bản tư bản chủ nghĩa 

Hình thái kinh tế – xã hội tư bản lên hình thái kinh tế-xã hội cộng sản chủ nghĩa

Cả a, b và c 

Thái độ hành vi đạo đức của cá nhân 

Địa vị xã hội của cá nhân 

Cả a, b và c

Những năm 20 của thế kỷ XIX

Những năm 30 của thế kỷ XIX

Những năm 50 của thế kỷ XIX

Mỗi cá nhân ra đời, tồn tại trong những mối quan hệ xã hội nhất định 

Xã hội là môi trường, điều kiện, phương tiện để phát triển cá nhân 

Xã hội quy định nhu cầu, phương hướng phát triển của cá nhân 

Cá nhân là một con người trong xã hội 

Sức mạnh của luật pháp 

Hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị

Sự điều hành và quản lý xã hội của Nhà nước 

1818 - 1883, ở Béc-linh

1818 - 1884, ở thành phố Tơ-re-vơ tỉnh Ranh

1817 - 1883, ở thành phố Tơ-re-vơ, tỉnh Ranh

Quan điểm siêu hình phủ nhận sự vận động

Quan điểm duy tâm phủ nhận sự vận động là khách quan

Sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên không phụ thuộc chủ quan của con người 

Sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội tuân theo quy luật khách quan của xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội ngoài tuân theo các quy luật chung còn bị chi phối bởi điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia dân tộc 

Sự phát triển của các hình thái kinh tế– xã hội tuân theo các quy luật chung

Đổi mới kinh tế trước, đổi mới chính trị sau

Đổi mới chính trị trước, đổi mới kinh tế sau

Chiến tranh 

Trao đổi hàng hoá 

Trao đổi văn hoá, khoa học