Bài 2: Khái niệm môn Logic học | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Bài 2: Khái niệm môn Logic học | Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Tài liệu được sưu tầm giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời bạn đọc đón xem.
Môn: Logic học (HV) 4 tài liệu
Trường: Học viện Báo chí và Tuyên truyền 2.8 K tài liệu
Tác giả:
Preview text:
Bµi 2 Kh¸i niÖm
Môc tiªu: sinh viªn ph¶i n¾m ®îc ®Þnh nghÜa vµ c¸c ®Æc ®iÓm cña kh¸i
niÖm, cÊu t¹o, ph©n lo¹i kh¸i niÖm, quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm, c¸c thao t¸c
l«gÝc víi kh¸i niÖm. Gi¶i ®îc c¸c bµi tËp.
1. Quan niÖm chung vÒ kh¸i niÖm
1.1. §Þnh nghÜa vÒ kh¸i niÖm
Sù xuÊt hiÖn cña c¸c kh¸i niÖm mang tÝnh quy luËt kh¸ch quan cña sù
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn t duy con ngêi. Sù xuÊt hiÖn Êy ®ßi hái ph¶i cã tÝnh
tÊt yÕu kh¸ch quan vµ kh¶ n¨ng nh lµ nh÷ng tiÒn ®Ò vµ ®iÒu kiÖn.
TÝnh tÊt yÕu cña kh¸i niÖm g¾n chÆt chÏ víi ho¹t ®éng s¶n xuÊt vËt chÊt
cña con ngêi. Trong qu¸ tr×nh nµy con ngêi thêng xuyªn ®ông ph¶i m©u
thuÉn kh«ng tr¸nh khái - gi÷a sù ®a d¹ng ®Õn v« h¹n c¸c ®èi tîng hiÖn thùc
víi nhu cÇu n¾m b¾t ®îc chóng nh»m môc ®Ých t¸c ®éng cã hiÖu qu¶ lªn giíi
tù nhiªn vµ ®êi sèng x· héi. Muèn vËy th× ph¶i nhËn thøc vµ kh©u ®Çu tiªn cña
nhËn thøc, còng nh ph¬ng tiÖn gi¶i quyÕt m©u thuÉn trªn lµ kh¸i niÖm.
Kh¶ n¨ng kh¸ch quan cña sù xuÊt hiÖn vµ tån t¹i c¸c kh¸i niÖm trong t
duy lµ tÝnh chÊt vËt thÓ cña thÕ giíi xung quanh, tøc lµ sù hiÖn tån trong thÕ
giíi nh÷ng ®èi tîng cã tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt.
TÊt c¶ c¸c ®èi tîng ®Òu cÊu thµnh tõ c¸c bé phËn liªn hÖ víi nhau theo
c¸c c¸ch kh¸c nhau, vµ cã nh÷ng thuéc tÝnh kh¸c nhau. C¸c thuéc tÝnh l¹i cã
nhiÒu lo¹i: cã nh÷ng thuéc tÝnh chØ cã ë mét sù vËt, chóng ®îc gäi lµ thuéc
tÝnh ®¬n nhÊt vµ do ®ã lµ thuéc tÝnh kh¸c biÖt. Nhê chóng mµ nhËn thøc con
ngêi cã thÓ ph©n biÖt sù kh¸c nhau gi÷a c¸c ®èi tîng (§èi tîng ë ®©y vµ
trong suèt gi¸o tr×nh nµy ®îc hiÓu kh«ng chØ lµ ngêi, sù vËt, hiÖn tîng, qu¸
tr×nh cô thÓ, mµ cßn c¶ nh÷ng tÝnh chÊt, mèi liªn hÖ vµ quan hÖ...) VÝ dô: “cã
sù sèng” lµ thuéc tÝnh kh¸c biÖt cña tr¸i §Êt, nhê nã mµ ta cã thÓ ph©n biÖt sù
kh¸c nhau cña tr¸i §Êt víi c¸c hµnh tinh kh¸c cïng trong hÖ mÆt trêi. Cã nh÷ng 1
thuéc tÝnh cïng tån t¹i ë nhiÒu ®èi tîng, chóng ®îc gäi lµ nh÷ng thuéc tÝnh
chung. VÝ dô: “trao ®æi chÊt” lµ thuéc tÝnh cña mäi c¬ thÓ sèng. ChÝnh nhê
chóng mµ ngêi ta biÕt ®îc nh÷ng ®èi tîng ®ang xÐt ë cïng mét líp hay
kh¸c líp, lµm h×nh thµnh nªn kh¸i niÖm vÒ líp ®èi tîng ®ã. Cã nh÷ng thuéc
tÝnh lµ b¶n chÊt, thÓ hiÖn b¶n chÊt cña ®èi tîng mµ nÕu thiÕu chóng th× ®èi
tîng kh«ng cßn nh nã vèn cã. VÝ dô: “cã ba c¹nh b»ng nhau” lµ thuéc tÝnh
b¶n chÊt cña mäi tam gi¸c ®Òu, thiÕu nã th× tam gi¸c kh«ng thÓ ®îc coi lµ ®Òu.
Thuéc tÝnh chung cña líp ®èi tîng cã thÓ còng lµ thuéc tÝnh b¶n chÊt cña nã.
Nhng cã nh÷ng thuéc tÝnh chung kh«ng ph¶i lµ b¶n chÊt, v× cã hay kh«ng cã
chóng th× ®èi tîng vÉn tån t¹i víi t c¸ch lµ nã. VÝ dô:“chiÒu dµi c¸c c¹nh
b»ng 5 cm” kh«ng ph¶i lµ thuéc tÝnh b¶n chÊt cña tam gi¸c ®Òu, v× nã kh«ng
quyÕt ®Þnh ®èi tîng ®ã cã ph¶i lµ tam gi¸c ®Òu hay kh«ng. Thuéc tÝnh b¶n
chÊt cña ®èi tîng cã thÓ tån t¹i trong mét ®èi tîng, hay mét líp ®èi tîng, nã
lµm ®èi tîng hay líp ®èi tîng nµy kh¸c víi nh÷ng ®èi tîng hay líp ®èi
tîng kh¸c. Thuéc tÝnh nh thÕ ®îc gäi lµ thuéc tÝnh b¶n chÊt kh¸c biÖt. Cßn
c¸c thuéc tÝnh b¶n chÊt mµ thuéc vÒ nhiÒu ®èi tîng kh«ng trong cïng mét líp
®îc gäi lµ nh÷ng thuéc tÝnh b¶n chÊt kh«ng kh¸c biÖt. Ch¼ng h¹n, ®èi víi líp
“h×nh ch÷ nhËt” thuéc tÝnh “®îc t¹o thµnh bëi 4 ®o¹n th¼ng” lµ chung, b¶n
chÊt, nhng kh«ng ph¶i lµ thuéc tÝnh kh¸c biÖt, v× thuéc tÝnh nµy kh«ng chØ tån
t¹i ë líp “h×nh ch÷ nhËt”, mµ cßn ë mäi tø gi¸c kh¸c. Cßn thuéc tÝnh “cã bèn
gãc vu«ng” võa lµ thuéc tÝnh chung b¶n chÊt cña líp “h×nh ch÷ nhËt”, võa lµ
thuéc tÝnh kh¸c biÖt cña líp nµy. Nhê cã thuéc tÝnh chung b¶n chÊt kh¸c biÖt
nµy mµ ngêi ta cã thÓ ph©n biÖt sù kh¸c nhau gi÷a h×nh ch÷ nhËt víi c¸c tø
gi¸c kh¸c. Do c¸c ®èi tîng lu«n n»m trong mèi liªn hÖ víi nhau, nªn nh÷ng
thuéc tÝnh cña chóng còng kh«ng c« lËp, t¸ch rêi nhau, mµ liªn hÖ víi nhau,
nhê thÕ con ngêi míi cã thÓ so s¸nh, ®èi chiÕu chóng víi nhau trong qu¸ tr×nh
x©y dùng kh¸i niÖm. B¶n th©n c¸c lo¹i thuéc tÝnh nªu trªn tån t¹i kh¸ch quan,
kh«ng phô thuéc vµo ý thøc con ngêi, nh chÝnh c¸c ®èi tîng vËy. Nhng
chóng ®· lé ra trong qu¸ tr×nh nhËn thøc vµ ®îc con ngêi ghi nhËn, trë thµnh
c¸c dÊu hiÖu cña ®èi tîng. Nh vËy, dÊu hiÖu chÝnh lµ ý nghÜ cña con ngêi vÒ 2
thuéc tÝnh. C¸c dÊu hiÖu nµy còng ®îc chia thµnh ®¬n nhÊt vµ chung; b¶n chÊt
vµ kh«ng b¶n chÊt; kh¸c biÖt vµ kh«ng kh¸c biÖt t¬ng øng víi sù ph©n chia c¸c
thuéc tÝnh cña ®èi tîng nh ë trªn.
Nh vËy, viÖc lµm râ nguån gèc kh¸i niÖm cho phÐp v¹ch ra b¶n chÊt
thùc sù cña nã. Kh¸i niÖm - lµ h×nh thøc c¬ b¶n cña t duy ph¶n ¸nh gi¸n tiÕp
vµ kh¸i qu¸t ®èi tîng th«ng qua nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt kh¸c biÖt cña chóng.
Sù ph¸t triÓn kh¶ n¨ng nhËn thøc cña con ngêi trïng víi viÖc, t tëng
vËn ®éng tõ nh÷ng kh¸i niÖm ®Çu tiªn ®¬n gi¶n nhÊt ®Õn nh÷ng kh¸i niÖm cµng
réng vµ s©u s¾c h¬n ®Ó ph¶n ¸nh ngµy cµng ®Çy ®ñ hiÖn thùc h¬n.
1.2. C¸c chøc n¨ng c¬ b¶n cña kh¸i niÖm
Kh¸i niÖm thùc hiÖn hai chøc n¨ng c¬ b¶n. Thø nhÊt, lµ chøc n¨ng nhËn
thøc. C¸c thµnh tùu cña ho¹t ®éng nhËn thøc, ho¹t ®éng trõu tîng ho¸ cña con
ngêi ®Òu tËp trung c« ®äng trong c¸c kh¸i niÖm. Vèn lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh
nhËn thøc tríc, th× sau ®ã chóng l¹i lµm ph¬ng tiÖn cña hµnh tr×nh nhËn thøc
tiÕp theo. §iÒu ®ã ®îc thùc hiÖn trªn c¬ së thao t¸c l«gÝc phæ biÕn nh, quy
®èi tîng míi vÒ kh¸i niÖm ®· biÕt.
Nh÷ng tri thøc kinh nghiÖm ®· tÝch luü ®îc hÖ thèng ho¸ l¹i, ®îc lµm
s©u s¾c vµ chÝnh x¸c ho¸ thªm, råi sau ®ã chuyÓn thµnh kh¸i niÖm khoa häc.
Kh«ng cã c¸c kh¸i niÖm th× còng kh«ng cã khoa häc.
Ngµy nay chóng ta sèng trong thÕ giíi réng lín kh«ng chØ cña c¸c sù vËt,
mµ cßn cña c¸c kh¸i niÖm t¬ng øng. Chóng ®îc sö dông réng r·i trong t duy
hµng ngµy. Mçi ngµnh khoa häc ®Òu x©y dùng hÖ kh¸i niÖm cña m×nh ®Ó t¹o
nªn bé m¸y kh¸i niÖm cña nã.
Thø hai, lµ chøc n¨ng giao tiÕp. Con ngêi cñng cè nh÷ng tri thøc cña
m×nh díi d¹ng c¸c kh¸i niÖm, råi trao ®æi chóng víi nh÷ng ngêi kh¸c trong
qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cïng nhau, chuyÓn giao chóng cho c¸c thÕ hÖ sau. Nh vËy
lµ thùc hiÖn sù di truyÒn x· héi cña kiÕn thøc, ®¶m b¶o tÝnh kÕ thõa tinh thÇn gi÷a c¸c thÕ hÖ. 2. Kh¸i niÖm vµ tõ 3
Lµ sù ph¶n ¸nh cña hiÖn thùc kh¸ch quan, kh¸i niÖm cã mèi quan hÖ víi
tõ. NÕu kh¸i niÖm lµ mét h×nh thøc cña t duy, mét ph¹m trï l«gÝc häc, th× tõ lµ
ph¹m trï ng«n ng÷ häc, nã lµ sù quy íc cã tÝnh chÊt riªng biÖt cña mçi céng
®ång, mçi d©n téc, lµ ph¬ng tiÖn ng«n ng÷ ®Ó g¾n kÕt t tëng, lu gi÷, còng
nh truyÒn l¹i cho nh÷ng ngêi kh¸c. Nãi c¸ch kh¸c, tõ lµ c¬ së vËt chÊt cña kh¸i niÖm.
Kh«ng thÓ cã kh¸i niÖm ngoµi tõ. Kh¸i niÖm ®îc h×nh thµnh trªn c¬ së
nh÷ng tõ x¸c ®Þnh cã nghÜa. NghÜa cña tõ thêng ®îc dïng ®Ó chuyÓn t¶i néi
dung cña kh¸i niÖm. Mäi kh¸i niÖm ®Òu ®îc thÓ hiÖn b»ng mét tõ hay côm tõ;
vÝ dô: sinh viªn, hoa hång, giai cÊp, c«ng nh©n, níc CHXHCN ViÖt nam...
Tuy c¬ b¶n thèng nhÊt víi nhau vÒ néi dung vµ nghÜa, nhng kh¸i niÖm
vµ tõ kh«ng tuyÖt ®èi ®ång nhÊt víi nhau, kh¸i niÖm bao giê còng ®îc diÔn
®¹t qua tõ, nhng kh«ng ph¶i tõ nµo còng thÓ hiÖn kh¸i niÖm. V× thÕ kh«ng thÓ
thay ®æi néi dung cña kh¸i niÖm b»ng ©m vµ nghÜa cña c¸c tõ kh¸c nhau. Mét
tõ cã thÓ diÔn ®¹t néi dung cña mét sè kh¸i niÖm kh¸c nhau. §©y lµ hiÖn tîng
®ång ©m kh¸c nghÜa kh«ng tr¸nh khái trong ng«n ng÷. CÇn ph¶i sö dông chóng
mét c¸ch thËn träng, nÕu kh«ng t duy rÊt dÔ m¾c sai lÇm l«gÝc nh ®¸nh tr¸o
kh¸i niÖm. Ngîc l¹i, mét kh¸i niÖm cã thÓ ®îc diÔn ®¹t b»ng nhiÒu tõ - gäi lµ
hiÖn tîng ®ång nghÜa kh¸c ©m. Sù phong phó cña tõ vùng lµm cho ng«n ng÷
thÓ hiÖn kh¸i niÖm mang tÝnh linh ho¹t, nã cã thÓ lét t¶ nh÷ng s¾c th¸i kh¸c t
duy kh¸c nhau ë cïng mét néi dung ph¶n ¸nh, song ®ång thêi nã còng chøa
kh¶ n¨ng t duy m¾c lçi l«gÝc: lÉn lén kh¸i niÖm.
L«gÝc häc hiÖn ®¹i ®ang híng tíi x©y dùng mét hÖ thèng ng«n ng÷
nh©n t¹o hoµn chØnh ®Ó cã thÓ diÔn ®¹t chÝnh x¸c vµ ®¬n nghÜa hÖ thèng kh¸i niÖm trong t duy.
3. C¸c ph¬ng ph¸p c¬ b¶n thµnh lËp kh¸i niÖm
ViÖc h×nh thµnh nªn kh¸i niÖm lµ qu¸ tr×nh thÓ hiÖn tÝnh tÝch cùc vµ s¸ng
t¹o cña chñ thÓ nhËn thøc. §ã kh«ng ph¶i lµ mét qu¸ tr×nh gi¶n ®¬n, trùc tiÕp,
mµ lµ kÕt qu¶ cña ho¹t ®éng nhËn thøc vµ ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ngêi, 4
th«ng qua c¸c ph¬ng ph¸p l«gÝc nh: so s¸nh, ph©n tÝch, tæng hîp, trõu tîng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸.
So s¸nh lµ ®èi chiÕu trong t tëng sù gièng nhau vµ kh¸c nhau cña c¸c
®èi tîng tõ ®ã t×m ra nh÷ng dÊu hiÖu chung, b¶n chÊt cña líp ®èi tîng lµm
tiÒn ®Ò cho sù h×nh thµnh nh÷ng kh¸i niÖm chung vÒ líp ®ã.
Ph©n tÝch lµ ph©n chia trong t tëng ®èi tîng nhËn thøc thµnh nh÷ng
bé phËn vµ nghiªn cøu tõng bé phËn ®ã. Ph¬ng ph¸p nµy gióp cho t duy cã
®îc c¸i nh×n cô thÓ, chÝnh x¸c vÒ c¸c bé phËn cña ®èi tîng nhËn thøc.
Tæng hîp lµ liªn kÕt trong t tëng nh÷ng bé phËn ®èi tîng vµo mét
chØnh thÓ. Tæng hîp vµ ph©n tÝch lµ hai ph¬ng ph¸p ngîc nhau, nhng l¹i hîp
nhÊt víi nhau trong mét thÓ thèng nhÊt, bæ sung cho nhau. Ph¬ng ph¸p tæng
hîp gióp cho t duy cã c¸i nh×n tæng thÓ vÒ ®èi tîng.
Trõu tîng ho¸ lµ qu¸ tr×nh t tëng t¸ch c¸c dÊu hiÖu vÒ ®èi tîng nhËn
thøc thµnh c¸c dÊu hiÖu b¶n chÊt vµ kh«ng b¶n chÊt, ®Ó chØ tËp trung nghiªn
cøu dÊu hiÖu b¶n chÊt mµ t¹m thêi kh«ng tÝnh ®Õn c¸c dÊu hiÖu kh¸c.
Kh¸i qu¸t ho¸ lµ liªn kÕt trong t tëng nh÷ng ®èi tîng gièng nhau,
nhãm chóng l¹i trªn c¬ së nh÷ng dÊu hiÖu chung b¶n chÊt thµnh mét líp.
TÊt c¶ c¸c ph¬ng ph¸p l«gÝc trªn ®Òu liªn hÖ chÆt chÏ víi nhau, mçi
ph¬ng ph¸p t¹o thµnh mét kh©u trong qu¸ tr×nh thèng nhÊt. KÕt qu¶ cña qu¸
tr×nh ®ã lµ ta thu ®îc nh÷ng t tëng cã néi dung phong phó, ®a d¹ng, thÓ hiÖn
díi mét h×nh thøc chung thèng nhÊt lµ kh¸i niÖm. Tãm l¹i, qu¸ tr×nh h×nh
thµnh kh¸i niÖm chÝnh lµ qu¸ tr×nh t duy sµng läc nh÷ng tri thøc vÒ ®èi tîng
nhËn thøc, bá qua nh÷ng tri thøc bÒ ngoµi, kh«ng b¶n chÊt, ngÉu nhiªn ®Ó ®i
vµo nh÷ng tri thøc cã tÝnh b¶n chÊt, chung, quan träng nhÊt cña ®èi tîng.
4. KÕt cÊu l«gÝc cña kh¸i niÖm
Mäi kh¸i niÖm ®Òu ®îc t¹o thµnh tõ 2 bé phËn: néi hµm vµ ngo¹i diªn.
4.1. Néi hµm cña kh¸i niÖm chÝnh lµ néi dung cña kh¸i niÖm ®îc xÐt
díi d¹ng chia nhá thµnh nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt kh¸c biÖt, gióp ph©n biÖt ®èi
tîng mµ nã ph¶n ¸nh víi nh÷ng ®èi tîng kh¸c. Nh vËy, néi hµm ®Æc trng
cho kh¸i niÖm vÒ mÆt chÊt. Cã thÓ biÓu diÔn néi hµm cña kh¸i niÖm nh sau: 5
A(b, c, d,...), trong ®ã A - lµ kh¸i niÖm nãi chung, cßn b, c, d,... - lµ nh÷ng
thuéc tÝnh cña ®èi tîng ®îc kh¸i niÖm ph¶n ¸nh.
CÇn chó ý r»ng, sù kh¸c nhau gi÷a kh¸i niÖm vµ dÊu hiÖu chØ lµ t¬ng
®èi: c¸i ë trong kh¸i niÖm nµy lµ dÊu hiÖu, th× khi ®øng riªng cã thÓ lµ kh¸i
niÖm ®éc lËp cã nh÷ng dÊu hiÖu cña m×nh. Theo nghÜa nµy cã thÓ nãi, néi hµm
cña kh¸i niÖm tù nã l¹i ®îc céng hîp tõ... c¸c kh¸i niÖm! Nhng ®ã kh«ng lµ
nghÞch lý, mµ lµ sù thÓ hiÖn mèi liªn hÖ qua l¹i s©u s¾c vµ sù thèng nhÊt cña c¸c
kh¸i niÖm ph¶n ¸nh mèi liªn hÖ kh¸ch quan vµ sù thèng nhÊt cña thÕ giíi.
Chóng chØ kh¸c nhau ë ®é phøc t¹p cÊu tróc cña chóng mµ th«i.
Còng cÇn ph¶i lu ý r»ng, nh÷ng dÊu hiÖu ®îc kh¸i niÖm ghi nhËn
kh«ng tån t¹i t¸ch biÖt nhau, mµ liªn hÖ g¾n bã víi nhau ®Ó t¹o thµnh hÖ thèng
chØnh thÓ. Vµ tÝnh hÖ thèng cña hiÖn thùc còng ®îc ph¶n ¸nh ë ®Æc ®iÓm nµy.
VÝ dô: kh¸i niÖm ph¸p luËt: “Ph¸p luËt lµ hÖ thèng c¸c quy t¾c xö xù
chung do nhµ níc ban hµnh hoÆc thõa nhËn, thÓ hiÖn ý chÝ cña giai cÊp thèng
trÞ vµ ®îc b¶o ®¶m thùc hiÖn b»ng søc m¹nh cìng chÕ cña nhµ níc”.
Trong kh¸i niÖm luËt ph¸p nªu trªn, néi hµm cña nã gåm nh÷ng dÊu hiÖu c¬ b¶n sau:
- Quy t¾c øng xö chung thÓ hiÖn ý chÝ cña giai cÊp thèng trÞ.
- Do c¬ quan nhµ níc cã thÈm quyÒn ban hµnh hoÆc thõa nhËn.
- §îc ®¶m b¶o thùc hiÖn bëi nhµ níc.
Nh vËy, néi hµm cña kh¸i niÖm lµ chç chøa nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt
kh¸c biÖt cña ®èi tîng, nã cho ta biÕt ®èi tîng cÇn nhËn thøc lµ g× vµ kh¸c
c¸c ®èi tîng kh¸c ë chç nµo?
C¸c dÊu hiÖu cña néi hµm kh¸i niÖm cã hai lo¹i: dÊu hiÖu lo¹i, tøc lµ dÊu
hiÖu chung b¶n chÊt cho toµn bé líp c¸c ®èi tîng, vµ c¸c dÊu hiÖu chñng – lµ
dÊu hiÖu chung, b¶n chÊt chØ cho mét ®èi tîng hoÆc líp nhá h¬n c¸c ®èi tîng
vµ lµm cho nã kh¸c víi c¸c ®èi tîng kh¸c cña cïng líp. Th«ng thêng, khi
nªu c¸c dÊu hiÖu b¶n chÊt cña ®èi tîng, ta thêng nªu tríc nh÷ng dÊu hiÖu
chung, b¶n chÊt ®¹i diÖn cho toµn bé líp ®èi tîng, råi míi ®Õn nh÷ng dÊu hiÖu 6
ngµy cµng kh¸c biÖt, ®Æc thï h¬n chØ thuéc vÒ ®èi tîng mµ kh¸i niÖm ®ang
ph¶n ¸nh. Sè lîng c¸c dÊu hiÖu cµng nhiÒu th× néi hµm cµng phong phó.
4.2. Ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lµ tËp hîp ®èi tîng hiÖn thùc mang c¸c
dÊu hiÖu chung, b¶n chÊt ®· ®îc nªu trong néi hµm. VËy ngo¹i diªn cña kh¸i
niÖm chÝnh lµ ph¹m vi ®èi tîng mµ kh¸i niÖm ph¶n ¸nh vµ ®Æc trng cho kh¸i
niÖm vÒ mÆt lîng, do vËy cã thÓ liÖt kª chÝnh x¸c c¸c ®èi tîng thuéc ngo¹i
diªn, nÕu sè lîng ®ã lµ h÷u h¹n vµ t¬ng ®èi kh«ng nhiÒu, cßn kh«ng th× cã
thÓ m« t¶ ngo¹i diªn dùa vµo c¸c dÊu hiÖu néi hµm. Quan hÖ gi÷a ®èi tîng víi
ngo¹i diªn lµ quan hÖ gi÷a phÇn tö víi tËp hîp, trong ®ã mçi mét ®èi tîng lµ
mét phÇn tö cña tËp hîp.
VÝ dô: Kh¸i niÖm “sinh viªn ViÖt nam” cã ngo¹i diªn lµ toµn bé nh÷ng
ngêi ViÖt nam ®ang häc ë c¸c trêng ®¹i häc, cao ®¼ng. ViÖc x¸c ®Þnh ngo¹i
diªn cña kh¸i niÖm cho ta biÕt ®©u lµ nh÷ng ®èi tîng mµ kh¸i niÖm ph¶n ¸nh.
Sè lîng c¸c ®èi tîng nµy cµng nhiÒu th× ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cµng réng.
4.3. Quan hÖ gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm
ViÖc ph©n tÝch néi hµm vµ ngo¹i diªn nh trªn cho thÊy chóng quan hÖ
mËt thiÕt víi nhau. T¬ng øng víi néi hµm x¸c ®Þnh cña mét kh¸i niÖm lµ mét
ngo¹i diªn x¸c ®Þnh. §ã lµ quan hÖ ngîc (nghÞch biÕn): néi hµm cµng phong
phó, cµng nhiÒu dÊu hiÖu b¶n chÊt bao nhiªu th× ngo¹i diªn cµng hÑp, cµng Ýt
®èi tîng ®îc ph¶n ¸nh bÊy nhiªu. Ngîc l¹i, ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cµng
réng, cµng cã nhiÒu ®èi tîng ph¶n ¸nh th× néi hµm cña kh¸i niÖm cµng nghÌo
nµn, cµng Ýt c¸c dÊu hiÖu b¶n chÊt bÊy nhiªu.
Nh÷ng kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn réng nhÊt ®îc gäi lµ c¸c ph¹m trï, cßn
c¸c kh¸i niÖm cã néi hµm phong phó nhÊt thêng ph¶n ¸nh mét ®èi tîng cô
thÓ, x¸c ®Þnh. Tuy nhiªn, còng cÇn lu ý r»ng quy luËt quan hÖ nghÞch biÕn
gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm chØ t¸c ®éng khi t duy ph¶n ¸nh
nh÷ng ®èi tîng tån t¹i ë mét phÈm chÊt x¸c ®Þnh, trong tr¹ng th¸i tÜnh t¹i
t¬ng ®èi. Sù t¸c ®éng cña nã ®óng víi nh÷ng kh¸i niÖm bao hµm c¸c kh¸i
niÖm kh¸c vµ thÓ hiÖn trong thao t¸c l«gÝc më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm (xem thªm môc 7). 7 5. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm
Cã thÓ ph©n lo¹i kh¸i niÖm c¨n cø vµo néi hµm vµ ngo¹i diªn cña nã:
5.1. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm theo néi hµm
a) Kh¸i niÖm cô thÓ vµ trõu tîng. Kh¸i niÖm cô thÓ lµ kh¸i niÖm ph¶n
¸nh ®èi tîng hay líp ®èi tîng hiÖn thùc, tån t¹i mét c¸ch ®éc lËp t¬ng ®èi
trong tÝnh chØnh thÓ c¸c mÆt, c¸c thuéc tÝnh, tÝnh chÊt cña nã . VÝ dô: líp häc, toµ nhµ, hoa hång...
Kh¸i niÖm trõu tîng lµ kh¸i niÖm ph¶n ¸nh tÝnh chÊt, quan hÖ cña c¸c
®èi tîng, mµ kh«ng tån t¹i ®éc lËp nÕu thiÕu c¸c ®èi tîng Êy: lÔ ®é, khiªm
tèn, b»ng nhau... Thêng kh«ng cã kh¸i niÖm trõu tîng thuÇn tuý díi d¹ng
sè nhiÒu. Tuy nhiªn, tuú thuéc vµo c¸ch sö dông, vµo v¨n c¶nh mµ kh¸i niÖm cô
thÓ vµ trõu tîng cã thÓ chuyÓn ho¸ lÉn nhau.
b) Kh¸i niÖm kh¼ng ®Þnh vµ kh¸i niÖm phñ ®Þnh. Kh¸i niÖm kh¼ng ®Þnh
lµ kh¸i niÖm nhÊn m¹nh sù hiÖn diÖn cña c¸c ®èi tîng, c¸c thuéc tÝnh hay c¸c
quan hÖ cña chóng. VÝ dô: cã v¨n ho¸, cã d©n chñ, v¨n minh...
Kh¸i niÖm phñ ®Þnh nhÊn m¹nh sù kh«ng tån t¹i cña ®èi tîng, thuéc
tÝnh hay quan hÖ cña chóng ë phÈm chÊt ®ang xÐt. VÝ dô: v« v¨n ho¸, mÊt d©n chñ, v« kû luËt...
c) Kh¸i niÖm t¬ng quan vµ kh«ng t¬ng quan. Kh¸i niÖm t¬ng quan lµ
kh¸i niÖm chØ mang ®Çy ®ñ néi dung khi ®øng trong quan hÖ víi kh¸i niÖm
kh¸c cïng cÆp. VÝ dô: mÑ - con, thÇy gi¸o - häc sinh, «ng - ch¸u v. v..
Kh¸i niÖm kh«ng t¬ng quan lµ nh÷ng kh¸i niÖm ph¶n ¸nh c¸c ®èi tîng
cã thÓ tån t¹i ®éc lËp t¬ng ®èi, kh«ng phô thuéc vµo sù tån t¹i cña ®èi tîng
kh¸c, vµ do vËy cã ®Çy ®ñ néi dung khi ®øng ®éc lËp. VÝ dô: con ngêi, x· héi.
5.2. Ph©n lo¹i kh¸i niÖm theo ngo¹i diªn
a) Kh¸i niÖm tËp hîp vµ kh«ng tËp hîp.
Kh¸i niÖm tËp hîp lµ nh÷ng kh¸i niÖm ph¶n ¸nh vÒ mét líp ®èi tîng
®ång nhÊt ®îc coi nh mét chØnh thÓ thèng nhÊt. VÝ dô: rõng, ®éi bãng ®¸,
h¹m ®éi... Tuy nhiªn, néi hµm cña nã kh«ng ph¶i lµ tæng sè néi hµm cña c¸c
kh¸i niÖm ph¶n ¸nh vÒ tõng ®èi tîng t¹o thµnh líp. Néi hµm ®ã chØ thÓ hiÖn 8
nh÷ng dÊu hiÖu cña c¶ líp ®èi tîng. VÝ dô: néi hµm cña kh¸i niÖm h¹m ®éi
kh«ng thÓ hiÖn ë tõng con tµu vµ tõng con tµu còng cha ph¶i lµ h¹m ®éi, mÆc
dï h¹m ®éi ®îc t¹o thµnh tõ líp ®èi tîng lµ nh÷ng con tµu.
Kh¸i niÖm kh«ng tËp hîp lµ kh¸i niÖm trong ®ã mçi ®èi tîng riªng rÏ
®îc ®Ò cËp tíi mét c¸ch ®éc lËp. Nã chÝnh lµ tõng phÇn tö cña kh¸i niÖm tËp
hîp. VÝ dô: kh¸i niÖm “c©y”, “con tµu”, "tõng cÇu thñ cña ®éi bãng"...
§Æc trng cña kh¸i niÖm kh«ng tËp hîp lµ néi hµm cña nã cã thÓ quy vÒ
cho mçi ®èi tîng n»m trong ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®ã. VÝ dô: kh¸i niÖm
“c©y” cã néi hµm lµ nh÷ng dÊu hiÖu cña líp c©y nãi chung, ®ång thêi nã còng
®îc thÓ hiÖn ë tõng lo¹i c©y cô thÓ trong líp ®èi tîng ®ã.
Tuy nhiªn, sù ph©n lo¹i nªu trªn còng chØ lµ t¬ng ®èi vµ b¶n th©n mçi
kh¸i niÖm kh«ng tËp hîp ®· tiÒm tµng lµ kh¸i niÖm tËp hîp vµ ngîc l¹i.
b) Kh¸i niÖm ¶o (rçng) vµ kh¸i niÖm thùc.
Kh¸i niÖm ¶o (rçng) lµ nh÷ng kh¸i niÖm kh«ng x¸c ®Þnh ®îc ngo¹i diªn
hoÆc lµ nh÷ng kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn b»ng kh«ng. VÝ dô: “®éng c¬ vÜnh cöu”, “quû”, “rång”...
Kh¸i niÖm thùc lµ nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i diªn cã Ýt nhÊt mét ®èi
tîng. §Õn lît m×nh, kh¸i niÖm thùc l¹i ®îc chia ra thµnh: Kh¸i niÖm chung vµ kh¸i niÖm ®¬n nhÊt.
- Kh¸i niÖm chung lµ nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i diªn cã tõ hai ®èi tîng
trë lªn. §ã cã thÓ lµ kh¸i niÖm chung h÷u h¹n, nÕu x¸c ®Þnh ®îc sè lîng ®èi
tîng trong ngo¹i diªn. VÝ dô: “Gi¸o viªn d¹y giái ngo¹i ng÷”, “Ngêi ViÖt
nam”, “Sinh viªn ViÖt nam”... §ã cã thÓ lµ kh¸i niÖm chung v« h¹n, nÕu khã
hoÆc kh«ng x¸c ®Þnh ®îc chÝnh x¸c sè lîng ®èi tîng trong ngo¹i diªn. VÝ
dô: “hµnh tinh”, “tÕ bµo”, "sè ch½n"...
- Kh¸i niÖm ®¬n nhÊt lµ kh¸i niÖm mµ ngo¹i diªn chØ cã mét ®èi tîng.
VÝ dô: tr¸i §Êt, Hå ChÝ Minh, Hµ néi.
Còng cã khi kh¸i niÖm ®¬n nhÊt ®îc hiÓu nh mét líp ®èi tîng ®îc
ph¶n ¸nh nh lµ mét chØnh thÓ thèng nhÊt (chÝnh lµ kh¸i niÖm tËp hîp). VÝ dô:
“Liªn hîp quèc”, “hÖ mÆt trêi”. 9
ViÖc chia c¸c kh¸i niÖm ra thµnh c¸c lo¹i theo néi hµm vµ ngo¹i diªn cã
ý nghÜa quan träng ®èi víi t duy. Nã cho phÐp trong hÖ thèng rÊt nhiÒu kh¸i
niÖm ®· ®îc c¸c khoa häc vµ cuéc sèng tÝch luü, ta cã thÓ t¸ch ra nh÷ng nhãm
lín, h÷u h¹n vµ phæ biÕn nhÊt, gióp t duy thªm chÝnh x¸c vµ têng minh.
6. Quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm
Trong ho¹t ®éng nhËn thøc, c¸c kh¸i niÖm ®îc h×nh thµnh rÊt ®a d¹ng
víi néi hµm vµ ngo¹i diªn kh¸c nhau, nhng gi÷a chóng l¹i lu«n cã quan hÖ
mËt thiÕt víi nhau. Sù ®a d¹ng cña c¸c quan hÖ Êy còng cã thÓ ®îc ph©n lo¹i
dùa trªn néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm. C¨n cø vµo néi hµm cña kh¸i
niÖm cã hai lo¹i quan hÖ c¬ b¶n gi÷a c¸c kh¸i niÖm - so s¸nh ®îc vµ kh«ng so
s¸nh ®îc. T¬ng øng sÏ cã c¸c kh¸i niÖm lµ so s¸nh ®îc vµ kh«ng so s¸nh
®îc. Nh÷ng kh¸i niÖm so s¸nh lµ nh÷ng kh¸i niÖm mµ trong néi hµm cña
chóng c¸ch nµy hay kh¸c cã nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt chung. L«gÝc h×nh thøc
chñ yÕu nghiªn cøu quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm so s¸nh theo ngo¹i diªn. NÕu
c¨n cø vµo ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm th× quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm ®îc chia
lµm hai lo¹i: quan hÖ ®iÒu hoµ vµ kh«ng ®iÒu hoµ.
6.1. Quan hÖ ®iÒu hoµ lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i diªn
cña chóng cã Ýt nhÊt mét ®èi tîng chung nhau. Nh vËy, quan hÖ ®iÒu hoµ l¹i gåm cã c¸c quan hÖ sau:
a) Quan hÖ ®ång nhÊt (trïng nhau). Lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm
mµ ngo¹i diªn cña chóng hoµn toµn trïng nhau, nhng néi hµm cña chóng vÉn
ph©n biÖt. NÕu dïng h×nh trßn ¥-ler ®Ó biÓu diÔn quan hÖ ®ång nhÊt cña hai
kh¸i niÖm A vµ B, th× h×nh vÏ lµ nh sau (H×nh 1):
VÝ dô: Kh¸i niÖm “Hå ChÝ Minh” vµ “kh¸i niÖm “Ngêi ®äc
b¶n tuyªn ng«n ®éc lËp khai sinh ra níc ViÖt nam d©n chñ A, B
Céng hoµ”. Hai kh¸i niÖm nµy ®îc coi lµ ®ång nhÊt víi
nhau, v× ngo¹i diªn cña chóng hoµn toµn trïng nhau, cïng chØ H×nh 1
vÒ mét ®èi tîng x¸c ®Þnh lµ B¸c Hå. Nhng néi hµm cña hai
kh¸i niÖm nµy kh«ng ph¶i lµ mét, chóng cã nh÷ng s¾c th¸i kh¸c nhau. 10
Nh vËy, trong quan hÖ ®ång nhÊt, nÕu mét ®èi tîng bÊt kú nµo ®·
thuéc vÒ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm nµy th× còng ®ång thêi nã ph¶i thuéc vÒ
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm kia vµ ngîc l¹i.
b) Quan hÖ bao hµm (lÖ thuéc). Lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm nµy lµ toµn bé ngo¹i diªn cña nh÷ng kh¸i niÖm kia,
nhng kh«ng ngîc l¹i. Kh¸i niÖm thø nhÊt gäi lµ kh¸i niÖm bÞ bao hµm, cßn
kh¸i niÖm thø hai gäi lµ kh¸i niÖm bao hµm.
VÝ dô: Kh¸i niÖm “sinh viªn” (A) vµ kh¸i niÖm “sinh viªn §HQG” (B).
§©y lµ hai kh¸i niÖm n»m trong quan hÖ bao hµm v× mét kh¸i A
niÖm cã ngo¹i diªn réng h¬n (kh¸i niÖm "sinh viªn") vµ mét B
kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn nhá h¬n, bÞ bao hµm trong ngo¹i
diªn cña kh¸i niÖm kia (kh¸i niÖm sinh viªn §HQG) (H×nh H×nh 2 2).
Quan hÖ nµy cßn ®îc gäi lµ quan hÖ lo¹i - chñng. Trong ®ã, kh¸i niÖm
cã ngo¹i diªn réng h¬n gäi lµ kh¸i niÖm “lo¹i”, cßn kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn
hÑp h¬n gäi lµ kh¸i niÖm “chñng”.
Tuy nhiªn, sù ph©n chia nµy còng rÊt t¬ng ®èi. Mét kh¸i niÖm trong
quan hÖ víi nhiÒu kh¸i niÖm kh¸c nhau cã thÓ lµ kh¸i niÖm lo¹i trong quan hÖ
nµy, nhng lµ kh¸i niÖm chñng trong quan hÖ kh¸c vµ ngîc l¹i. Trõ nh÷ng
kh¸i niÖm ®Æc biÖt nh kh¸i niÖm ®¬n nhÊt vµ ph¹m trï.
c) Quan hÖ giao nhau. Lµ quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm mµ mét phÇn
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm nµy lµ mét phÇn ngo¹i diªn cña nh÷ng kh¸i niÖm kh¸c.
VÝ dô: Kh¸i niÖm “sinh viªn” (A) vµ kh¸i niÖm “®¶ng viªn” (B). Hai kh¸i
niÖm nµy n»m trong quan hÖ giao nhau, v× ngo¹i diªn A B
cña chóng cã mét phÇn trïng nhau, phÇn trïng nhau
trong ngo¹i diªn cña hai kh¸i niÖm nµy lµ nh÷ng ngêi
lµ ®¶ng viªn ®ång thêi lµ sinh viªn. (H×nh 3) H×nh 3 11
Trong quan hÖ giao nhau, ®Ó x¸c ®Þnh phÇn trïng nhau, ta ph¶i x¸c ®Þnh
nh÷ng ®èi tîng võa mang dÊu hiÖu ®îc ph¶n ¸nh trong néi hµm cña kh¸i
niÖm nµy võa mang dÊu hiÖu ®îc ph¶n ¸nh trong néi hµm cña kh¸i niÖm kia.
6.2. Quan hÖ kh«ng ®iÒu hoµ lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngo¹i
diªn cña chóng kh«ng cã phÇn nµo trïng nhau. Quan hÖ nµy gåm c¸c lo¹i sau:
a) Quan hÖ ngang hµng (cïng bÞ bao hµm): Lµ quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i
niÖm chñng mµ ngo¹i diªn cña chóng t¸ch rêi nhau vµ cïng lÖ thuéc ngo¹i diªn
cña kh¸i niÖm lo¹i. (H×nh 4)
VÝ dô: Kh¸i niÖm "§éng vËt" (A) vµ kh¸i niÖm "Thùc vËt" C
(B). §©y lµ hai kh¸i niÖm chñng mµ ngo¹i diªn cña chóng A B
t¸ch rêi nhau vµ cïng lÖ thuéc ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lo¹i "Sinh vËt" (C). H×nh 4
b) Quan hÖ ®èi lËp: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm mµ néi hµm cña
chóng cã nh÷ng dÊu hiÖu tr¸i ngîc nhau, nhng tæng ngo¹i diªn cña chóng
bao giê còng nhá h¬n ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm lo¹i chung cña chóng. (H×nh 5)
VÝ dô: Kh¸i niÖm "mµu tr¾ng" (A) vµ kh¸i niÖm "mµu ®en" A
(C) trong kh¸i niÖm "mµu s¾c". Hay kh¸i niÖm "v« s¶n" (A) B C
vµ kh¸i niÖm "t s¶n" (C) trong kh¸i niÖm "giai cÊp". Trong
®ã, A vµ C lµ c¸c kh¸i niÖm ®èi lËp chØ chiÕm c¸c cùc trong H×nh 5
ph¹m vi cña kh¸i niÖm lo¹i chung cña chóng vµ kh«ng lo¹i
trõ c¸c kh¸i niÖm trung gian kiÓu nh B.
c) Quan hÖ m©u thuÉn: lµ quan hÖ gi÷a nh÷ng kh¸i niÖm cã néi hµm
kh«ng chØ tr¸i ngîc mµ cßn lo¹i trõ nhau vµ tæng ngo¹i diªn cña chóng bao giê
còng ®óng b»ng ngo¹i diªn cña mét kh¸i niÖm lo¹i chung. (H×nh 6):
VÝ dô: Kh¸i niÖm "mµu tr¾ng" (A) vµ "mµu kh«ng tr¾ng" A
(B), kh¸i niÖm "chiÕn tranh chÝnh nghÜa" (A) vµ kh¸i niÖm -------- B
"chiÕn tranh phi nghÜa" (B). H×nh 6 12
Thùc chÊt nh÷ng kh¸i niÖm n»m trong quan hÖ m©u thuÉn lµ nh÷ng kh¸i
niÖm phñ ®Þnh lÉn nhau (chÝnh x¸c h¬n, th× ®ã lµ quan hÖ gi÷a mét kh¸i niÖm lµ
kh¼ng ®Þnh vµ mét kh¸i niÖm lµ phñ ®Þnh nã). Quan hÖ gi÷a c¸c kh¸i niÖm ®îc
ph©n lo¹i nh trªn còng chØ lµ t¬ng ®èi. Trong thùc tÕ th× ®©y míi chØ lµ nh÷ng
quan hÖ phæ biÕn vµ ®iÓn h×nh nhÊt.
7. C¸c thao t¸c l«gÝc ®èi víi kh¸i niÖm
7.1. Më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm
Trong sè c¸c thao t¸c l«gÝc xö lý néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm
®îc l«gÝc h×nh thøc xem xÐt cã hai thao t¸c thêng dïng liªn hÖ chÆt chÏ víi
nhau, lµ më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm. Quan hÖ bao hµm lo¹i – chñng lµ c¬ së
cña c¸c thao t¸c nµy. Sù t¸c ®éng cña quy luËt quan hÖ ngîc (nghÞch biÕn)
gi÷a néi hµm vµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®îc thÓ hiÖn trùc tiÕp ë c¸c thao t¸c nµy.
a) Më réng kh¸i niÖm lµ thao t¸c l«gÝc, trong ®ã tõ kh¸i niÖm cã ngo¹i
diªn nhá h¬n (chñng) chuyÓn sang kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn lín h¬n (lo¹i). Nãi
c¸ch kh¸c, ®ã chÝnh lµ thao t¸c gióp thu ®îc mét kh¸i niÖm míi b»ng c¸ch më
réng ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cho tríc. Nh÷ng kh¸i niÖm ®øng sau bao giê
còng ph¶i bao hµm nh÷ng kh¸i niÖm ®øng tríc ®ã.
VÝ dô: më réng kh¸i niÖm “ ®éng vËt” ta thu ®îc kh¸i niÖm “ sinh vËt”v.v..
Trong khoa häc, ph¹m trï chÝnh lµ kh¸i niÖm ®îc më réng nhÊt, mµ
trªn nã kh«ng cßn kh¸i niÖm nµo réng h¬n. Vµ theo nghÜa nµy th× ph¹m trï
chÝnh lµ giíi h¹n cña më réng kh¸i niÖm. Khi më réng kh¸i niÖm cÇn lu ý
r»ng viÖc nµy chØ ®óng khi t tëng vËn ®éng tõ kh¸i niÖm chñng sang kh¸i niÖm lo¹i.
b) Thu hÑp kh¸i niÖm lµ thao t¸c l«gÝc ngîc víi më réng kh¸i niÖm,
trong ®ã tõ kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn lín h¬n (lo¹i) ta chuyÓn ®Õn kh¸i niÖm cã
ngo¹i diªn nhá h¬n (chñng) t¬ng øng. §ã chÝnh lµ thao t¸c gióp nhËn ®îc
kh¸i niÖm míi b»ng c¸ch thu hÑp ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cho tríc. 13
VÝ dô: thu hÑp kh¸i niÖm “tø gi¸c” ta thu ®îc kh¸i
niÖm “h×nh b×nh hµnh” v. v. A B
Giíi h¹n cña viÖc thu hÑp kh¸i niÖm lµ kh¸i niÖm ®¬n C
nhÊt, ®ã lµ nh÷ng kh¸i niÖm chñng nhá nhÊt. VÝ dô:
thu hÑp kh¸i niÖm “sinh viªn” ta ®îc kh¸i niÖm
“sinh viªn NguyÔn” nµo ®ã. H×nh 7
Cã thÓ diÔn ®¹t thao t¸c më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm theo (h×nh 7).
Trong s¬ ®å nµy, nÕu ®i tõ kh¸i niÖm A ®Õn kh¸i niÖm C th× ®ã lµ thao t¸c thu
hÑp kh¸i niÖm, cßn nÕu ®i tõ C ®Õn A th× ®ã lµ thao t¸c më réng kh¸i niÖm.
ViÖc thùc hiÖn thao t¸c më réng vµ thu hÑp kh¸i niÖm cã ý nghÜa gióp t
duy cñng cè nh÷ng kiÕn thøc chung vµ riªng ®· thu ®îc vÒ ®èi tîng, ®ång
thêi lµ ph¬ng thøc lµm cho t duy x¸c ®Þnh khi ph¶n ¸nh hiÖn thùc.
7.2. PhÐp ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm
Nh ®· ph©n tÝch ë trªn, cÊu t¹o c¨n b¶n nhÊt cña kh¸i niÖm lµ néi hµm
vµ ngo¹i diªn. Nhng chóng thêng bÞ che dÊu sau vá bäc ng«n tõ cña kh¸i
niÖm. V× thÕ trong thùc tiÔn t duy kh«ng Ýt khi chóng ta buéc ph¶i v¹ch râ c¶
néi hµm lÉn ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm. Thao t¸c thø nhÊt gäi lµ ®Þnh nghÜa kh¸i
niÖm, cßn thao t¸c thø hai - ph©n chia kh¸i niÖm.
a) B¶n chÊt cña ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm: lµ thao t¸c l«gÝc nh»m v¹ch ra
nh÷ng dÊu hiÖu c¬ b¶n nhÊt cña néi hµm kh¸i niÖm.
VÝ dô: ta muèn ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm “h×nh vu«ng” - néi hµm cña kh¸i
niÖm nµy gåm rÊt nhiÒu dÊu hiÖu nh: lµ mét h×nh h×nh häc ph¼ng; lµ mét h×nh
®îc t¹o thµnh bëi 4 ®o¹n th¼ng; cã c¸c gãc vu«ng, cã c¸c c¹nh b»ng nhau...
trong sè chóng cã nh÷ng dÊu hiÖu kh«ng chØ thuéc vÒ h×nh vu«ng nh, dÊu hiÖu
“®îc t¹o thµnh bëi 4 ®o¹n th¼ng”; cã nh÷ng dÊu hiÖu chØ thuéc vÒ h×nh vu«ng
mµ kh«ng cã ë bÊt kú h×nh nµo kh¸c nh “cã c¸c c¹nh b»ng nhau vµ c¸c gãc
vu«ng”; “cã c¸c ®êng chÐo b»ng nhau, vu«ng gãc víi nhau vµ chia ®«i mçi
®êng t¹i giao ®iÓm cña chóng”. ChÝnh chóng lµ nh÷ng dÊu hiÖu c¬ b¶n nhÊt ®Ó
ph©n biÖt h×nh vu«ng kh«ng chØ víi c¸c h×nh kh¸c, mµ trªn thùc tÕ cßn chØ râ
ph¹m vi ®èi tîng tiÕp cËn tõ ®ã t¸ch ra ®èi tîng cÇn ®Þnh nghÜa. 14
Nh vËy, dÊu hiÖu c¬ b¶n nhÊt lµ nh÷ng dÊu hiÖu quy ®Þnh b¶n chÊt cña
®èi tîng nhËn thøc, lµm c¨n cø ®Ó suy ra c¸c dÊu hiÖu kh¸c cña ®èi tîng,
®ång thêi gióp ta ph©n biÖt ®îc ®èi tîng cÇn ®Þnh nghÜa víi ®èi tîng kh¸c.
Còng cÇn lu ý r»ng nÕu mét kh¸i niÖm bao giê còng ph¶i thÓ hiÖn th«ng
qua ng«n ng÷ th× nhiÖm vô kh¸c cña ®Þnh nghÜa chÝnh lµ lµm râ nghÜa cña tõ, cña thuËt ng÷.
Nh vËy, t duy dïng ®Õn thao t¸c ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm trong hai trêng
hîp: hoÆc khi cÇn tæng kÕt nh÷ng mÆt b¶n chÊt cña ®èi tîng nhËn thøc, vÝ dô
khi C. M¸c ®Þnh nghÜa “x· héi lµ s¶n phÈm cña sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a con
ngêi” th× ®ã chÝnh lµ sù tæng kÕt nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu c¸c mÆt b¶n chÊt,
phæ biÕn nhÊt cña x· héi; hoÆc khi cÇn lµm râ nghÜa cña thuËt ng÷ ®Ó sö dông.
VÝ dô: "Danh tõ lµ tõ dïng ®Ó chØ tªn ngêi vµ vËt".
Tãm l¹i, c¬ së kh¸ch quan cña ®Þnh nghÜa chÝnh lµ sù x¸c ®Þnh vÒ chÊt
cña c¸c ®èi tîng hiÖn thùc. XÐt ®Õn cïng ®Þnh nghÜa ph¶i gi¶i ®¸p: ®èi tîng
cÇn ®Þnh nghÜa lµ g×? Kh¸i niÖm cÇn ph¶i ®îc ®Þnh nghÜa ë mét trong ba
trêng hîp c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, tæng kÕt ®iÓm chñ yÕu sau sù nhËn thøc b¶n
chÊt ®èi tîng; thø hai, cÇn ®Þnh nghÜa khi sö dông nh÷ng kh¸i niÖm mµ ngêi
kh¸c cßn cha biÕt néi hµm; thø ba, ®Þnh nghÜa còng cÇn khi sö dông c¸c tõ ®·
biÕt nhng l¹i ®îc dïng ë nghÜa míi.
b) CÊu t¹o vµ c¸c chøc n¨ng cña phÐp ®Þnh nghÜa
- Mäi ®Þnh nghÜa khoa häc ®Òu gåm 2 bé phËn: kh¸i niÖm ®îc ®Þnh
nghÜa vµ kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa.
Kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa (definiendum = Dfd) lµ kh¸i niÖm mµ ta ph¶i
v¹ch râ néi hµm c¬ b¶n cña nã ra.
VÝ dô: trong ®Þnh nghÜa: “h×nh ch÷ nhËt lµ h×nh b×nh hµnh cã 1 gãc
vu«ng” th× kh¸i niÖm “h×nh ch÷ nhËt” lµ kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa.
Kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa (definiens = Dfn) lµ kh¸i niÖm cã nh÷ng
dÊu hiÖu chung vµ c¬ b¶n cÊu thµnh néi hµm cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa.
VÝ dô: trong ®Þnh nghÜa “h×nh ch÷ nhËt” trªn th× kh¸i niÖm “h×nh b×nh
hµnh cã 1 gãc vu«ng” chÝnh lµ kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa. 15
Mèi liªn hÖ l«gÝc gi÷a kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa vµ kh¸i niÖm dïng ®Ó
®Þnh nghÜa ®îc thÓ hiÖn nhê tõ “lµ” hay dÊu g¹ch ngang "-".
- Chøc n¨ng cña ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm lµ v¹ch râ néi hµm cña kh¸i niÖm
®îc ®Þnh nghÜa; ph©n biÖt ®èi tîng cÇn ®Þnh nghÜa víi nh÷ng ®èi tîng kh¸c. c) C¸c kiÓu ®Þnh nghÜa
- C¨n cø vµo ®èi tîng ®îc ®Þnh nghÜa, th× ®Þnh nghÜa ®îc chia thµnh:
®Þnh nghÜa thùc vµ ®Þnh nghÜa duy danh.
* §Þnh nghÜa thùc lµ ®Þnh nghÜa vÒ chÝnh ®èi tîng ®ã b»ng c¸ch chØ ra
nh÷ng dÊu hiÖu c¬ b¶n nhÊt trong néi hµm cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa.
VÝ dô: Con ngêi lµ ®éng vËt bËc cao cã n¨ng lùc t duy.
* §Þnh nghÜa duy danh lµ ®Þnh nghÜa v¹ch ra nghÜa cña tõ biÓu thÞ ®èi
tîng. VÝ dô: HiÕn ph¸p ®îc gäi lµ ®¹o luËt c¬ b¶n cña mét quèc gia.
Nh vËy, ®Þnh nghÜa duy danh chÝnh lµ thao t¸c ®Æt tªn cho ®èi tîng.
- C¨n cø vµo tÝnh chÊt cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa th× ®Þnh nghÜa gåm c¸c kiÓu:
* §Þnh nghÜa qua lo¹i gÇn nhÊt vµ kh¸c biÖt chñng - lµ kiÓu ®Þnh nghÜa
trong ®ã ph¶i chØ ra kh¸i niÖm lo¹i gÇn nhÊt chøa kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa, råi
sau ®ã v¹ch ra nh÷ng dÊu hiÖu kh¸c biÖt cña kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa so víi kh¸i niÖm ®ã.
VÝ dô: H×nh ch÷ nhËt lµ h×nh b×nh hµnh cã mét gãc vu«ng.
Con ngêi lµ ®éng vËt bËc cao cã n¨ng lùc t duy.
§©y lµ kiÓu ®Þnh nghÜa ®îc dïng t¬ng ®èi phæ biÕn trong khoa häc v×
nã ng¾n gän. Nhng cã nh÷ng kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa ®· lµ réng nhÊt khiÕn
ta kh«ng t×m ®îc kh¸i niÖm lo¹i cña nã; hoÆc kh«ng t×m ®îc thuéc tÝnh kh¸c
biÖt ®Æc thï cña ®èi tîng mµ kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa ph¶n ¸nh. Trong c¸c
trêng hîp ®ã cÇn ph¶i cã nh÷ng kiÓu ®Þnh nghÜa kh¸c phï hîp h¬n.
* §Þnh nghÜa theo quan hÖ: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa trong ®ã ngêi ta chØ ra
mét kh¸i niÖm ®èi lËp víi kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa vµ nªu râ mèi quan hÖ
gi÷a c¸c ®èi tîng mµ hai kh¸i niÖm ®ã ph¶n ¸nh. KiÓu ®Þnh nghÜa nµy thêng 16
®îc dïng khi cÇn ®Þnh nghÜa nh÷ng kh¸i niÖm cã ngo¹i diªn réng nhÊt - nhÊt lµ c¸c ph¹m trï.
VÝ dô: HiÖn tîng lµ b¶n chÊt ®îc thÓ hiÖn ra.
* §Þnh nghÜa theo nguån gèc: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa mµ trong ®ã ngêi ta
v¹ch ra nguån gèc hoÆc ph¬ng thøc t¹o ra ®èi tîng mµ kh¸i niÖm cÇn ®Þnh
nghÜa ph¶n ¸nh. VÝ dô: "Tam gi¸c lµ mét h×nh ®îc t¹o thµnh bëi ba ®o¹n th¼ng gÊp khóc khÐp kÝn".
KiÓu ®Þnh nghÜa nµy cã t¸c dông lµm râ nguån gèc ph¸t sinh cña ®èi
tîng. Tuy nhiªn, trong thùc tÕ th× kh«ng ph¶i bÊt cø ®èi tîng nµo còng cã thÓ
chØ râ ®îc xuÊt xø, nguån gèc vµ c¸ch thøc sinh thµnh, v× thÕ kiÓu ®Þnh nghÜa
nµy chñ yÕu hay gÆp trong c¸c ngµnh khoa häc tù nhiªn.
Ngoµi c¸c kiÓu ®Þnh nghÜa c¬ b¶n nªu trªn, cßn cã c¸c kiÓu kh¸c nh:
+ M« t¶ lµ kiÓu ®Þnh nghÜa b»ng c¸ch liÖt kª c¸c dÊu hiÖu kh¸c biÖt bªn
ngoµi cña ®èi tîng nh»m ph©n biÖt nã víi c¸c ®èi tîng kh¸c.
VÝ dô: §éng vËt sèng díi níc lµ loµi thë b»ng mang vµ cã bé phËn dïng ®Ó b¬i.
D¹ng ®Æc biÖt cña kiÓu ®Þnh nghÜa m« t¶ nµy lµ ®Þnh nghÜa nªu ra mét vµi
®Æc trng quan träng cña ®èi tîng qua ®ã gióp ph©n biÖt ®îc sù kh¸c nhau
cña ®èi tîng nµy víi ®èi tîng kh¸c.
VÝ dô: Níc nguyªn chÊt lµ chÊt láng kh«ng mµu, kh«ng mïi, kh«ng vÞ vµ trong suèt.
+ So s¸nh: lµ kiÓu ®Þnh nghÜa trong ®ã dÊu hiÖu cña kh¸i niÖm ®îc nªu
ra b»ng c¸ch so s¸nh nã víi c¸c dÊu hiÖu t¬ng tù ë kh¸i niÖm kh¸c ®· biÕt.
VÝ dô: Tèi nh ®ªm ba m¬i (so s¸nh thuËn).
“§µn «ng n«ng næi giÕng kh¬i
§µn bµ s©u s¾c nh c¬i ®ùng trÇu” (so s¸nh ngîc).
d) C¸c quy t¾c ®Þnh nghÜa
- §Þnh nghÜa ph¶i c©n ®èi: Ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa
(Dfn) ph¶i trïng víi ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa (Dfd): ngd Dfn ngd Dfd. 17
VÝ dô: khi ®Þnh nghÜa: “tam gi¸c ®Òu lµ tam gi¸c cã ba c¹nh b»ng nhau”
th× ë ®©y kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa “tam gi¸c ®Òu” cã ngo¹i diªn ®óng b»ng
ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm “tam gi¸c cã ba c¹nh b»ng nhau”.
§Þnh nghÜa c©n ®èi thÓ hiÖn mèi quan hÖ ®ång nhÊt gi÷a kh¸i niÖm ®îc
®Þnh nghÜa víi kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa.
Sù vi ph¹m quy t¾c trªn sÏ dÉn ®Õn c¸c lçi sau:
+ §Þnh nghÜa qu¸ réng: Khi ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh
nghÜa lín h¬n ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa. (ngd Dfn > ngd Dfd),
tøc lµ ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa bÞ bao hµm trong ngo¹i diªn cña
kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa.
VÝ dô: tam gi¸c ®Òu lµ tam gi¸c.
+ §Þnh nghÜa qu¸ hÑp: khi ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa
nhá h¬n ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa, (ngd Dfn < ngd Dfd). Hai
kh¸i niÖm nµy vÉn n»m trong quan hÖ bao hµm, nhng lóc nµy kh¸i niÖm dïng
®Ó ®Þnh nghÜa lµ kh¸i niÖm bÞ bao hµm.
VÝ dô: Sinh viªn lµ nh÷ng ngêi ®ang häc ë trêng §¹i häc Quèc gia.
+ §Þnh nghÜa võa qu¸ réng, võa qu¸ hÑp: mang l¹i kh¸i niÖm võa kh«ng
bao qu¸t ®îc hÕt c¸c ®èi tîng tho¶ m·n néi hµm cña nã võa bao gåm c¶
nh÷ng ®èi tîng kh«ng tho¶ m·n néi hµm ®ã. (VÝ dô: Sinh viªn lµ nh÷ng ngêi ®ang häc ë Hµ Néi).
- Kh«ng ®îc ®Þnh nghÜa vßng quanh. §©y lµ kiÓu ®Þnh nghÜa, trong ®ã
kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa l¹i ®îc x¸c ®Þnh néi hµm th«ng qua kh¸i niÖm
cÇn ®Þnh nghÜa, hoÆc néi hµm cña kh¸i niÖm cÇn ®Þnh nghÜa l¹i ®îc gi¶i thÝch
th«ng qua nh÷ng kh¸i niÖm kh¸c mµ néi hµm cßn cha râ rµng.
VÝ dô: T duy l«gÝc lµ t duy mét c¸ch l«gÝc.
Chê lµ ®îi; ®îi lµ chê.
- Kh«ng dïng mÖnh ®Ò phñ ®Þnh trong ®Þnh nghÜa. Quy t¾c nµy yªu cÇu
trong mét ®Þnh nghÜa khoa häc nªn h¹n chÕ viÖc dïng ®Þnh nghÜa b»ng phñ
®Þnh ( Dfd kh«ng lµ Dfn hoÆc Dfd lµ kh«ng ph¶i Dfn). Bëi viÖc dïng nã rÊt dÔ
dÉn ®Õn viÖc kh«ng lµm râ néi hµm cña kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa. Trong khoa 18
häc chØ cã thÓ dïng ®Þnh nghÜa lµ mét mÖnh ®Ò phñ ®Þnh khi ph¶i ®ång thêi tho¶ m·n hai ®iÒu kiÖn:
Thø nhÊt, kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa vµ kh¸i niÖm ®îc ®Þnh nghÜa
ph¶i n»m trong quan hÖ m©u thuÉn.
Thø hai, néi hµm cña kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa ®· ®îc lµm râ b»ng ®Þnh nghÜa kh¼ng ®Þnh.
VÝ dô: trong luËt häc, cã ®Þnh nghÜa vÒ tµi s¶n víi hai lo¹i lµ “®éng s¶n”
vµ “bÊt ®éng s¶n”, khi ®Þnh nghÜa “bÊt ®éng s¶n lµ nh÷ng tµi s¶n kh«ng thÓ di
chuyÓn, dêi ®i ®îc”, th× ®Ó rót ng¾n thao t¸c trong t duy khi ph¶i ®Þnh nghÜa
kh¸i niÖm “®éng s¶n” ta hoµn toµn cã thÓ ®Þnh nghÜa: “®éng s¶n lµ kh«ng ph¶i bÊt ®éng s¶n”.
- §Þnh nghÜa ph¶i têng minh: tøc lµ ®Þnh nghÜa râ rµng, chÝnh x¸c, ng¾n
gän. Quy t¾c nµy yªu cÇu nh÷ng thuËt ng÷ ®îc sö dông trong ®Þnh nghÜa ph¶i
ng¾n gän, râ vµ ®¬n nghÜa, tr¸nh dïng nh÷ng tõ ng÷ mËp mê, ®a nghÜa, hoÆc lµ
nh÷ng tõ vÝ von so s¸nh dÔ t¹o ra hiÓu lÇm vÒ ®èi tîng ®îc ®Þnh nghÜa.
VÝ dô: Chñ nghÜa céng s¶n lµ thiªn ®êng cña nh©n lo¹i.
TrÎ em lµ mÇm non cña ®Êt níc.
ViÖc vËn dông tèt c¸c quy t¾c ®Þnh nghÜa lµ ®iÒu kiÖn cÇn, nhng cha lµ
®ñ ®Ó x©y dùng c¸c ®Þnh nghÜa khoa häc chÆt chÏ phï hîp víi hiÖn thùc. C¸c
quy t¾c Êy ®îc rót ra trªn c¬ së ph©n tÝch c¸c ®Þnh nghÜa “cã s½n”, ®· tån t¹i.
Tuy nhiªn, nh lÞch sö khoa häc chøng tá, ®Þnh nghÜa kh«ng chØ lµ kÕt qu¶ ho¹t
®éng nhËn thøc, mµ cßn lµ qu¸ tr×nh phøc t¹p, rÊt l©u dµi, v× b¶n chÊt ®èi tîng
kh«ng n»m trªn bÒ mÆt, mµ Èn dÊu sau v« lîng c¸c hiÖn tîng vµ t¹o nªn c¬ së
s©u s¾c cña chóng. V× vËy ®Ó cã mét ®Þnh nghÜa tèt rÊt cÇn ph¶i am hiÓu tinh
têng vÒ ®èi tîng quan t©m.
7.3. PhÐp ph©n chia kh¸i niÖm
a) Nguån gèc vµ b¶n chÊt cña ph©n chia kh¸i niÖm
NÕu ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm lµ thao t¸c nh»m vµo néi hµm cña kh¸i niÖm,
th× ph©n chia kh¸i niÖm l¹i lµ thao t¸c nh»m vµo ngo¹i diªn cña kh¸i niÖm ®Ó 19
v¹ch ra ngo¹i diªn cña c¸c kh¸i niÖm chñng trong kh¸i niÖm lo¹i theo mét c¨n cø x¸c ®Þnh.
Ph©n chia kh¸i niÖm víi t c¸ch lµ thao t¸c l«gÝc còng g¾n bã chÆt chÏ
víi ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ngêi. Trong qu¸ tr×nh lao ®éng con ngêi ®Çu
tiªn ph©n xÎ c¸c ®èi tîng ra thµnh c¸c bé phËn, chia nhau nh÷ng thø khai th¸c
®îc, ph©n phèi chóng gi÷a c¸c thµnh viªn cña bé téc, bé l¹c. Vµ sù lÆp l¹i rÊt
nhiÒu lÇn nh÷ng thao t¸c thùc tiÔn Êy, ®îc cñng cè vµo trong ý thøc, ®· sinh ra
vµ dÇn ®Þnh h×nh kh¶ n¨ng chia xÎ trong t tëng nhãm c¸c ®èi tîng thµnh
nh÷ng nhãm nhá h¬n. T¬ng tù víi ho¹t ®éng thùc tiÔn thao t¸c l«gÝc nµy còng
lÊy “ph©n chia” lµm tªn gäi (nguyªn tõ latinh “Davisio”) cã nghÜa lµ ph©n chia,
ph©n phèi, ph©n ph¸t. §ång thêi cßn cã c¶ nghÜa lµ ph©n chia t tëng, ph©n chia l«gÝc.
VÝ dô: khi chia kh¸i niÖm “luËt” theo tiªu chÝ vÒ lÜnh vùc t¸c ®éng sÏ thu
®îc c¸c kh¸i niÖm thµnh phÇn nh: luËt kinh tÕ, luËt lao ®éng, luËt ®Êt ®ai...
Së dÜ cã thÓ ph©n chia kh¸i niÖm ®îc lµ v×, mét tÝnh x¸c ®Þnh vÒ chÊt (lµ
c¬ së cña phÐp ®Þnh nghÜa) cña c¸c ®èi tîng hiÖn thùc cã thÓ thÓ hiÖn ë nh÷ng
h×nh thøc kh¸c nhau. §iÒu ®ã phô thuéc vµo quan hÖ qua l¹i cña ®èi tîng víi
c¸c ®èi tîng kh¸c, vµo møc ®é biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn cña nã. Sù hiÖn h÷u cña
c¸c h×nh thøc thÓ hiÖn nh thÕ lµ c¬ së kh¸ch quan cña ph©n chia. NÕu ®Þnh
nghÜa tr¶ lêi c©u hái: “®èi tîng lµ g×?”, th× ph©n chia tr¶ lêi cho c©u hái: “®èi
tîng Êy cã nh÷ng h×nh thøc nµo?”
Nh×n chung, ph©n chia kh¸i niÖm cÇn trong 3 trêng hîp. Thø nhÊt, khi
ph¶i v¹ch ra kh«ng chØ b¶n chÊt cña t duy, mµ cßn c¶ c¸c h×nh thøc thÓ hiÖn vµ ph¸t triÓn cña nã n÷a.
Thø hai, khi ngêi ®èi tho¹i kh«ng râ lÜnh vùc øng dông cña kh¸i niÖm.
Thø ba, ®«i khi do tÝnh ®a nghÜa cña tõ nµo ®ã (trêng hîp c¸c tõ ®ång
©m kh¸c nghÜa). ChØ ra c¸c nghÜa cña nã vÒ thùc chÊt ®· lµ ph©n chia kh¸i niÖm.
Trong ph©n chia, cÇn ph©n biÖt viÖc ph©n chia kh¸i niÖm nh lµ v¹ch ra
c¸c kh¸i niÖm chñng trong kh¸i niÖm lo¹i víi viÖc chØ ra c¸c bé phËn trong mét 20
