Bài tập Triết học Mác - Lênin | Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội

Câu 1

Mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là:

Mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau.

1. Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.

a. Cơ sở hạ tầng là cơ sở cho sự hình thành và phát triển của kiến trúc thượng tầng.

Tính chất của cơ sở hạ tầng quyết định tính chất của kiến trúc thượng tầng.

- Cơ sở hạ tầng không chỉ quyết định nguồn gốc của kiến trúc thượng tầng mà còn quyết định đến cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng.

- Nếu cơ sở hạ tầng có tính đối kháng giai cấp thì kiến trúc thượng tầng cũng có tính chất như vậy. khi đó giai cấp nào thống trị về kinh tế thì giai cấp đó nắm quyền lực về chính trị

VD: trong cuộc cách mạng tư sản, do cơ sở hạ tầng có tính đối kháng về lợi ích

kinh tế thì quyền lực về chính trị thuộc về giai cấp nắm về kinh tế hệ quả là chế

độ xã hội mới ra đời : tư bản chủ nghĩa.

b. Khi cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo kiến trúc thượng tầng thay đổi:

- Nguyên nhân của sự biến đổi là do lực lượng sản xuất=> cơ sở hạ tầng=> kiến trúc thượng tầng

VD: mô hình kinh tế tập trung, bao cấp tương ứng với nó là Nhà nước mệnh lệnh, quan liêu; Mô hình kinh tế thị trường tương ứng với đó là Nhà nước năng động, hoạt động có hiệu quả.

- Sự thay đổi kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp:

· Bộ phận thay đổi nhanh chóng: chính trị, pháp luật ...

· Bộ phận thay đổi chậm: tôn giáo, nghệ thuật ...

· 1 số yếu tố, bộ phận được giữ lại.

VD: ở cơ sở hạ tầng tư bản chủ nghĩa thì giai cấp thống trị là tư sản, còn cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa là giai cấp vô sản thống trị; Nghệ thuật trung cổ(500-1400) bị thay thế bởi nghệ thuật phục hưng(1400-1600) do các biến đổi ở xã hội.

2. Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng.

- Vai trò của kiến trúc thượng tầng:

· Phản ánh cơ sở hạ tầng

· Củng cố, hoàn thiện cơ sở hạ tầng sinh ra nos

· Ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới và xóa bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ.

- Kiến trúc thượng tầng đảm bảo sự thống trị về chính trị và tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh tế.

VD: Kiến trúc thượng tầng nhà nước phong kiến sẽ đảm bảo sự thống trị của vua .

Tác động của kiến trúc thượng tầng lên cơ sở hạ tầng theo 2 chiều hướng:

· Cùng chiều với sự phát triển của cơ sở hạ tầng( phản ánh đúng) thì sẽ thúc đẩy cơ

sở hạ tầng phát triển

· Ngược chiều với sự phát triển của cơ sở hạ tầng (phản ánh không đúng): kìm hãm

- Kiến trúc thượng tầng về chính trị là quan trọng nhất, và Nhà nước là bộ phận nắm quyền lực về chính trị tác động trực tiếp và to lớn đến cơ sở hạ tầng.

- Các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng như tôn giáo, đạo đức, triết học, nghệ

thuật ... cũng có sự tác động đáng kể đến cơ sở hạ tầng nhưng phải thông qua Nhà nước, các thể chế tương ứng mới phát huy được hiệu lực.

Yếu tố của kiến trúc thượng tầng có vai trò tác động mạnh mẽ nhất tới cơ sở hạ tầng là chính trị và pháp quyền thông qua quyền lực của nhà nước và hệ thống luật

pháp.

Câu 2

Xã hội loài người đã phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau. Trên cơ sở phát hiện ra các quy luật vận động phát triển khách quan của xã hội, C.Mác đã đi đến kết luận rằng: "Sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên."

Theo đó, tính chất lịch sử, tự nhiên của quá trình phát triển các hình thái kinh tế - xã hội được thể hiện ở các nội dung chủ yếu sau đây:

Một là, sự vận động và phát triển của xã hội không tuân theo ý chí chủ quan của con người mà tuân theo các quy luật khách quan, đó là các quy luật của chính bản thân cấu trúc hình thái kinh tế - xã hội, là hệ thống các quy luật xã hội thuộc các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học,... Trong đó quan trọng và cơ bản nhất là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và quy luật kiến trúc thượng tầng phù hợp với cơ sở hạ tầng.

Hai là, nguồn gốc của mọi sự vận động, phát triển của xã hội, của lịch sử nhân loại, của mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa,... của xã hội suy đến cùng, xét đến cùng đều có nguyên nhân trực tiếp hay gián gián tiếp từ sự phát triển của lực lượng sản xuất của xã hội.

Ba là, quá trình phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội, tức là quá trình thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử nhân loại và đó là sự phát triển của lịch sử xã hội loài người, có thể do sự tác động của nhiều nhân tố chủ quan, những nhân tố giữ vai trò quyết định chính là sự tác động của các quy luật khách quan.

Dưới sự tác động của các quy luật khách quan mà lịch sử nhân loại, xét trong tính chất toàn bộ của nó, là quá trình thay thế tuần tự của các hình thái kinh tế - xã hội: hình thái kinh tế - xã hội nguyên thủy đến hình thái kinh tế - xã hội nô lệ, phong kiến, hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa và tương lai nhất thuộc về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Có thể nói, sự tác động của các quy luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế - xã hội phát triển thay thế nhau từ thấp đến cao - đó là con đường phát triển chung nhất của nhân loại.

Song tuy nhiên, con đường phát triển của mỗi dân tộc không chỉ bị chi phối bởi các quy luật chung, mà còn bị tác động bởi các điều kiện về tự nhiên, về chính trị, về truyền thống văn hóa, về điều kiện quốc tế,... Chính vì vậy, lịch sử phát triển của nhân loại hết sức phong phú, đa dạng. Mỗi dân tộc đều có nét độc đáo riêng trong lịch sử phát triển của mình. Có những dân tộc lần lượt trải qua các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao; nhưng cũng có những dân tộc bỏ qua một hay một số hình thái kinh tế - xã hội nào đó. Tuy nhiên, việc bỏ qua đó cũng diễn ra theo một quá trình lịch sử - tự nhiên chứ không phải theo ý muốn chủ quan.

Như vậy, quá trình lịch sử - tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diễn ra bằng con đường phát triển tuần tự, mà còn bao hàm cả sự bỏ qua, trong những điều kiện nhất định, một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội nhất định.