Bài Tiểu Luận_ Con Đường Tơ Lụa Trên Bộ (Môn_ Lịch Sử Phương Đông) môn Quan hệ quốc tế   - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA ĐÔNG PHƯƠNG HỌC BÀI TIỂU LUẬN
MÔN HỌC: CÁC GIAI ĐOẠN LỚN CỦA LỊCH SỬ PHƯƠNG ĐÔNG
Đề tài: Con đường tơ lụa trên bộ
Giảng viên hướng dẫn: TS. Phan Văn Cả
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Gia Bảo – 2256110020
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4 2024 1 I. Mở đầu
Lý do chọn đề tài
Quả thật “Phi thương bất phú”, hoạt động giao lưu trao đổi mua bán vốn dĩ đã
được hình thành từ rất lâu. Cùng với sự phát triển không ngừng của sản xuất,
thương mại cũng dần phồn thịnh theo thời gian. Song, hoạt động này lại chỉ diễn ra
ở cục bộ trong một khu vực, một thành bang, trung tâm văn hóa chính trị hay chỉ
giới hạn trong phạm vi của một đất nước. Giữa lúc đó, sự hình thành con đường tơ
lụa là bước ngoặt vô cùng vĩ đại, góp phần đóng góp những giá trị to lớn trong lịch
sử thương mại quốc tế. Được đánh giá là hệ thống những con đường thương mại
lớn nhất thế giới cổ đại, là sợi dây liên kết giữa các quốc gia nhằm thúc đẩy quá
trình tiếp xúc, giao thoa văn hóa giữa các quốc gia, khu vực.
Trung Quốc thời cổ đại vốn là một trong những quốc gia sớm tìm ra phương pháp
trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Đây cũng được xem như cái nôi sản sinh ra tơ
lụa sớm nhất thế giới. Bấy giờ, mặt hàng hiếm hoi, xa xỉ này chỉ dành cho vua
chúa, quý tộc và tầng lớp thượng lưu. Theo dòng chảy của thời gian, do nhu cầu
tăng cao của con người tơ lụa mới bắt đầu được đưa đến các nơi trên thế giới. Đến
thời nhà Đường, vai trò quan trọng của con đường tơ lụa lại càng thể hiện rõ rệt.
Ngoài tơ lụa, gốm sứ cũng được xuất hiện ở những khu vực mới sang Tây Á, trải
qua nghìn dặm để tiếp cận nền văn minh phương Tây. Con đường tơ lụa không chỉ
là huyết mạch thông thương mà còn là hành trình giao lưu giao lưu văn hóa, tôn
giáo giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ. Với những ý nghĩa quan trọng như thế, việc
tìm hiểu đối tượng này là chủ đề hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên
cứu, những nhà văn hóa lịch sử. II. Nội dung
Sự hình thành, phát triển và suy vong của con đường tơ lụa trên bộ 2.1 Sự hình thành 2
Trải qua thời kỳ nguyên thủy, lịch sử phát triển nhân loại đã vươn đến tầm cao mới
nhờ sự ra đời của các nền văn minh đầu tiên.
Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc là bốn nền văn minh lớn của khu vực
phương Đông. Mặc dù xuất hiện ở những vùng lãnh thổ khác nhau nhưng bốn nền
văn minh này lại có một đặc điểm chung là đều hình thành ở lưu vực các con sông
lớn, thể hiện rõ nét đặc trưng nền kinh tế nông nghiệp thủy nông. Nhờ điều kiện tự
nhiên thuận lợi, văn minh phương Đông sớm hình thành và đạt được những thành
tựu rực rỡ. Song hành cùng sự phát triển của nền kinh tế nông nghiệp là sự đi lên của thủ công nghiệp .
Trung Quốc là một nước lớn ở Đông Bắc Á. Lãnh thổ có hai con sông lớn chảy
qua là Hoàng Hà (5464km) ở phía Bắc và Trường Giang (6300km) ở phía Nam.
Hai con sông này góp phần hình thành nên những đồng bằng màu mỡ phù sa, tạo
điều kiện để nông nghiệp thuận lợi phát triển trong bối cảnh công cụ lao động khá
thô sơ, đơn giản. Vì lẽ đó, đây là một trong những nơi được xem như cái nôi của
nền văn minh loài người. Thời bấy giờ, Trường An, Lạc Dương được xem như
những trung tâm kinh tế - chính trị lớn, là nơi giao lưu kinh tế - văn hóa hưng thịnh
bậc nhất của Trung Hoa. Nhưng, điểm hạn chế ở đây là việc trao đổi mua bán chỉ
giới hạn trong nội bộ trong trường thành hoặc rộng hơn chỉ giữa các trường thành trong nước.
Trong điều kiện tình hình đất nước đã ổn định, Trung Quốc và các nước lân cận
mong muốn thiết lập quan hệ ngoại giao, hòa hợp giữa các dân tộc. Theo đó,
những chuyến đi xứ của quan lại triều đình do các vị vua Trung Hoa cử đi các
nước cũng như những chuyến viếng thăm Trung Hoa của các nước lân cận diễn ra
ngày càng thường xuyên. Thông qua các chuyến đi, những vị sứ giả sẽ mang theo
quốc thư, các vật phẩm là đặc sản để dâng tặng, cống nạp cho các vị vua chúa
Trung Quốc. Đồng thời, các sứ giả Trung Quốc khi đi sứ cũng sẽ mang, theo
những đồ vật (tơ lụa, gốm sứ, hương liệu,... và những sản phẩm có giá trị khác 3
dâng tặng các nước. Do đó, ngoài mục đích gắn với chính trị, những chuyến đi xứ
này còn là cơ hội để giao lưu văn hóa, kinh tế giữa các nước với nhau. Dần dần,
các món đồ dâng tặng, cống nạp được tàng lớp quý tộc lựa chọn, sử dụng rộng rãi.
Trong số đó, tiêu biểu nhất là tơ lụa, gốm sứ và hương liệu trở thành những sản vật
quý giá, phục vụ cho đời sống của vua chúa, quý tộc các nước khi nhu cầu sử dụng
ngày càng tăng cao. Có thể nói, đây là một trong những nguyên nhân thúc đẩy để
việc trao đổi mua bán giữa các vùng lãnh thổ, các khu vực diễn ra nhanh hơn, mạnh mẽ hơn.
Thế kỉ VIII TCN, bắt đầu có sự xuất hiện của các quốc gia cổ đại phương Tây trên
bờ Bắc Địa Trung Hải, với những vùng đất khô cằn cỗi, khí hậu ôn hòa và đất đai
kém màu mỡ hơn rất nhiều khi so với khu vực các quốc gia cổ đại phương Đông.
Việc canh tác nông nghiệp đối với họ rất khó khăn và hiệu quả phát triển không
cao vì nguồn tài nguyên hạn chế. Do đó, trong suy nghĩ người phương Tây,
phương Đông hiện lên như một xứ sở của tơ lụa, hương liệu, vàng bạc,... Vua chúa
phương Tây luôn khao khát được sở hữu những sản phẩm này. Đây cũng là một
trong những nguyên nhân thúc đẩy sự phát triển của hoạt động mua bán, trao đổi.
Những thương nhân từ các nước đều lần lượt đổ xô đến Trung Quốc, Ấn Độ để
thực hiện hoạt động thương mại. Từ đó hình thành con đường thương mại đầu tiên
trên thế giới - con đường tơ lụa, nối liền phương Đông và phương Tây. Con đường
này được xem như đại diện tiêu biểu, quan trọng nhất trong số những tuyến đường
thương mại thời điểm đó.
Con đường giao lưu, trao đổi hàng hóa giữa các nước trong khu vực phương Đông
nói riêng cũng như giữa phương Đông và phương Tây nói chung đã hình thành,
phát triển từ lâu. Góp phần tạo nên những đóng góp to lớn cho sự phát triển của
thương nghiệp, kinh tế thế giới. Tuy nhiên, mãi đến cuối thế kỉ XIX, khái niệm
“con đường tơ lụa” mới xuất hiện, do Ferdinand von Richthofen, một nhà địa lý
học người Đức. Vốn dĩ có tên gọi như thế vì đây là con đường có ý nghĩa thương 4
mại to lớn. Hình ảnh từng đàn súc vật trên lưng chất đầy hàng hóa, vàng bạc,
hương liệu,...với những bước chân nhẫn nại hướng về những miền đất lạ đã phần
nào khắc sâu vào suy nghĩ của nhiều người. Và trong sự đa dạng về hàng hóa ấy,
tiêu biểu nhất là tơ lụa. Vì lẽ đó, ông đã quyết định gọi tuyến đường này là con đường tơ lụa.
Con đường tơ lụa là tuyến đường huyền thoại kết nối Trung Hoa rộng lớn với khu
vực Tây Á. Nó gắn với vô vàn câu chuyện truyền thuyết xa xưa, không chỉ dừng
lại ở việc là huyết mạch thông thương cho hoạt động mua bán mà còn là một hành
trình tôn giáo, văn hóa đa dạng. Ở thời cổ đại, khi công cụ còn thô sơ, chưa phát
triển nhưng con người lại có thể khai phá ra một tuyến đường qua vạn dặm sa mạc
mênh mông,những thảo nguyên bát ngát hay những ngọn núi sừng sững đầy hiểm
trở, hoàn toàn do dắt lạc đà hay cưỡi ngựa đi qua quả thật khiến cho người đời sau
phải trầm trồ thán phục.
Trương Khiên được xem là người đặt những viên gạch đầu tiên trong việc xây
dựng nên con đường tơ lụa huyền thoại. Ông quê quán ở Thiểm Tây, giai đoạn
thiếu thời không có quá nhiều ghi chép. Trương Khiên yêu thích Nho giáo, là
người văn võ song toàn. Thời Hán Vũ Đế (khoảng 140 TCN), ông giữ chức vị
quan lang. Với thân thể cường tráng, tính cách cứng cỏi, trung thực đáng tin, suy
nghĩ rộng rãi và khoáng đạt. Nhờ vào tài năng cũng như bản lĩnh của mình, Trương
Khiên được vua giao nhiệm vụ đi sứ thiết lập quan hệ với các nước Tây Vực. Vào
khoảng thời gian ấy, Hán Đế đang ra những kế sách nhằm đối phó với quân Hung
Nô. Thông qua lời khai của một từ binh Hung Nô, nhà Hán biết được tại Tây Vực
có một quốc gia, tên gọi Đại Nguyệt Thị đang là kẻ thù của Hung Nô. Hán Vũ Đế
rất hứng thú với thông tin khai thác được, đã chủ động liên kết với Nguyệt Thị, cùng chống Hung Nô.
Trương Khiên là người tự nguyện đứng ra thực hiện sứ mệnh này, không quản
đường xa, đầy những khó khăn gian khổ để đến Tây Vực. 5
Tây Vực ở đây có thể thể hiểu theo cả hai nghĩa rộng lẫn hẹp. Khi hiểu theo nghĩa
rộng, khu vực này bao gồm cả Trung Á, Tây Á và bán đảo Ấn Độ cho đến Đông Âu, Bắc Phi ngày nay.
Đối với nghĩa hẹp, bao gồm khu vực Tân Cương, Thanh Hải và Tây Tạng. Khu
vực Trương Khiên dự định đi sứ có nghĩa rộng bởi lẽ cả ông và Hán Vũ Đế đều
chưa xác định được vị trí chính xác của tộc Nguyệt Thị ấy, chỉ biết nơi này có
nhiều quốc gia sống bằng nghề du mục, một vài nước có nền kinh tế tương đối phát
triển. Trước thời Hán Đế, giữa hai khu vực chưa từng có mối quan hệ ngoại giao với nhau.
Trương Khiên đã khởi đầu cho công cuộc giao thông với Tây Vực, trải qua hai lần
đi sứ đầy gian lao, khó khăn, tìm ẩn những nguy hiểm. Mục đích của hai lần đi sứ
đều để phục vụ cho chính trị. Trên thực tế, hai lần đi sứ này đã khai thông tuyến
đường từ triều Hán qua Trung Á, Tây Á đến những vùng phương Tây xa xôi, mở
đầu cho quá trình giao lưu văn hóa Đông Tây.
2.2 Quá trình phát triển
Nối bước Trương Khiên, rất nhiều thương nhân Trung Quốc đã đến Tây Vực để
trao đổi, buôn bán. Song song đó, các thương nhân La Mã, Ba Tư cũng qua lại,
trao đổi với Trung Hoa. Con đường tơ lụa ngày qua ngày càng được mở rộng, phát
triển. Tuy nhiên, ngoài Trương Khiên không thể không kể đến hai nhân vật tiêu
biểu khác nổi tiếng trong lịch sử Trung Hoa là pháp sư Huyền Trang và Khưu Xứ Cơ.
Huyền Trang (602-664), mồ côi cả cha lẫn mẹ, cuộc đời xô đẩy, buộc ông và cả hai
người anh của mình phải nương nhờ cửa Phật, thời điểm nhà Đường trọng thị Phật
giáo, chú trọng xây dựng chùa chiền khắp nơi. Với tài năng cũng như căn duyên
của mình với Phật pháp, chỉ trong vài năm ngắn ngủi, Huyền Trang đã trở nên vô
cùng nổi tiếng trong giới phật tử. Ông bắt đầu hành trình đi đến nhiều nơi khác
nhau, gặp gỡ những vị pháp sư tài giỏi để có thể tầm sư học đạo. Khi ấy, Phật giáo 6
vô cùng thịnh hành ở Trung Quốc song lại phát triển theo hướng nhiều tông phái
khác nhau khiến người tu học đắn đo lựa chọn. Đúng lúc đó, Huyền Trang xuất
hiện, vốn là người ham học hỏi, mong muốn được tìm về nguyên bản của Phật
pháp, từ đó ông bắt đầu nuôi ước nguyện đến Tây phương cầu Phật pháp, thỉnh
chân kinh. Ước nguyện ấy ngày càng không ngừng nhen nhóm khi ông có cơ hội
nghe các vị cao tăng uy tín nói có con đường tơ lụa dẫn đến Ấn Độ để tu học. Dù
không có được sự chấp nhận của nhà Đường, ông vẫn lặng lẽ chuẩn bị mọi tư trang
lên đường, lặng lẽ rời khỏi Trường An. Huyền Trang đã bắt đầu cuộc hành trình
của mình khi đặt chân đến vùng Lương Châu, Tấn Châu, ở lại đây trong hơn một
tháng và giảng giải kinh cho các phật tử. Với tài năng thuyết phục của mình, ông
sớm chiếm được tình cảm của cả các phật tử ngoại quốc, họ không thể không khâm
phục, ca tụng ông. Rất nhiều phật tử thành tâm nguyện dâng tặng vàng bạc cũng
như nhiều sản vật quý hiếm.
Con đường thỉnh chân kinh của ông trải qua vô vàn những khó khăn vất vả và gian
lao. Lúc bấy giờ, với lý do xác đáng bảo vệ an ninh quốc gia, việc ra vào Tây Vực
được nhà Đường kiểm soát rất nghiêm ngặt, chặt chẽ. Để thực hiện điều này, nhà
Đường cho xây dựng phong hỏa đài, mỗi phong hỏa đài cách nhau 100 dặm, là
điểm tiếp tế nước ngọt duy nhất giữa sa mạc, giúp bảo vệ biên cương quốc gia. Để
có thể vượt qua phong hỏa đài, Huyền Trang quả thực đã trải qua một hành trình
rất khó khăn, mất nhiều thời gian, thậm chí có những lúc nguy hiểm đến cả tính
mạng. Nhưng với ý chí kiên định, sự quyết tâm hướng tới chân lý, dù một mình
vượt qua sa mạc cũng không khiến ong nản lòng. Khi đã đến được các quốc gia
Tây Vực, ông qua Y Ngô đến Cao Xương, Yên Xá, Quy Tư - những khu vực sùng bái Phật giáo.
Vì điều này, Huyền Trang rất được coi trọng, khi đến bất kì nơi đâu cũng đều được
giảng kinh Niết Bàn và Bát Nhã phổ độ chúng sinh. Quá trình ông đến với Phạn
ngữ như một lẽ thường tình, rất tự nhiên. Sau khi rời khỏi những tiểu quốc đó, ông 7
tìm đến Thiên trúc - đất Phật, xuyên suốt quá trình 10 năm tu học, ông đi qua rất
nhiều nơi, học hỏi được nhiều điều từ các phật gia bậc thầy. Huyền Trang tu học
dưới sự chỉ bảo của pháp sư Giới Hiền - người tinh thông tam tạng kinh điển. Sau
đó, tên tuổi của ông đã nổi tiếng khắp giới tăng ni phật tử Ấn Độ.
Khi bắt đầu tinh thông Phật pháp, ông hồi hương. Năm 39 tuổi, Huyền Trang bắt
tay vào dịch những kinh điển Phật giáo từ Phạn ngữ ra Hán tự, sau đó phổ biến
trong dân chúng. Bên cạnh đó, ghi chép lại những điều bản thân chứng kiến, tai
nghe mắt thấy trong suốt quá trình di chuyển trong 18 năm từ địa lý, lịch sử tôn
giáo đến văn hóa của Tây Vực với tên gọi “Đại Đường Tây Vực Ký”. Qua đó, ông
đã thể hiện tốt vai trò của một vị pháp sư sùng đạo, đồng thời là người một lần nữa
khẳng định sự hiện hữu của con đường tơ lụa.
Sau Huyền Trang phải nhắc đến Khưu Xứ Cơ (1148-1227), được sinh ra trong gia
đình có hoàn cảnh khó khăn nhưng ước mơ trở thành một vị đạo sĩ. Từ thuở ấu thơ,
ông đã xác định hướng đi riêng cho chính mình. Sau 13 năm đến và ẩn cư tại
Thiểm Tây, ông tiếp tục đến Yên Kinh. Tại đây được phong tước Cao Công pháp
sư. Trong khoảng thời gian này, nhà Nguyên đang lần lượt thôn tính các nước khu
vực Trung Nguyên, Khưu Xứ Cơ miễn cưỡng nhận lời hội kiến của Thành Cát Tư
Hãn. Một hành trình mới lại bắt đầu, ông từ Oa Nhĩ Đóa cho xây dựng Hòa An
nhằm giảng đạo lý toàn ân giáo, tại Trung Á cũng như những vùng đã đi qua cho
mở các đạo quán. Ông tận mắt chứng kiến khung cảnh nhộn nhịp của hoạt động
giao thương, buôn bán, những phong tục tập quán của dân cư Trung Á. “Trường
Xuân Chân Nhân Tây Du Ký” là tác phẩm thể hiện rõ những quan sát tỉ mỉ này.
Ông gặp Thành Cát Tư Hãn, kết thúc hành trình 3 năm viễn du Tây Á của mình.
Có thể thấy, sau khi Trương Khiên khởi đầu khai thông con đường tơ lụa, con
đường ấy lại tiếp tục được Huyền Trang, Khưu Xứ Cơ cũng như các thương nhân khác sau này phát triển.
2.3 Sự suy vong của con đường tơ lụa trên bộ 8
Sau khoảng thời gian phát triển phồn thịnh, thời Trung Đường con đường này bắt
đầu xuất hiện những dấu hiệu suy thoái, những hạn chế trở nên ngày càng nhiều và
không thể khắc phục được chúng.
Đầu tiên, con đường tơ lụa là tuyến đường cố định, nó chỉ đi qua một vài quốc gia
nhất định, Có thể hiểu con đường này sẽ phụ thuộc rất nhiều vào những quốc gia
mà nó đi qua. Nếu một trong những khu vực đi qua loạn lạc, không ổn định sẽ dẫn
đến việc ngừng trệ hệ thống giao thương. Thực tế, Trung và Tây Á là khu vực con
đường tơ lụa đi qua dài nhất, nơi đây cũng thường xuyên xảy ra biến loạn chiến
tranh gây ra điểm hạn chế của con đường tơ lụa trên bộ. Các nước có con đường tơ
lụa đi qua sẽ dùng cách đánh thuế nặng vào các mặt hàng với mục đích khống chế
các thương đoàn. Đây là yếu tố thôi thúc cho việc tìm kiếm một con đường tơ lụa khác.
Một nguyên nhân khác chính là con đường này nằm ở phía Tây Trung Quốc, cách
xa nội địa trong khi hàng hóa chủ yếu lại được xuất phát từ phía Đông. Vì thế, việc
vận chuyển trở thành vấn đề do bất tiện, hiệu quả kinh tế không cao và giá cả hàng
hóa trở nên đắt đỏ. Lộ trình đi qua con đường tơ lụa phải trải qua rất nhiều hiểm
nguy, tuy nhiên phương tiện vận chuyển lại chỉ có thể dùng lạc đà với khối lượng
hàng không nhiều, mất nhiều thời gian với lượng hàng ít ỏi như thế khiến hàng
hóa đến tay người dùng với một mức giá cao là điều không thể tránh khỏi.
Vì những lý do đó, lĩnh vực kinh tế thương nghiệp trung gian không thể phát triển
tương xứng trong khi nhu cầu tiêu thụ sản phẩm của con người ngày càng cao, sản
xuất ngày càng phát triển,
Cũng có thể thấy, sự suy thoái của con đường tơ lụa trên bộ lại là dấu gạch nối,
chuyển tiếp đưa con người ta đến với sự ra đời của con đường tơ lụa trên biển. Sự
khủng hoảng của nền chính trị Trung Quốc từ thế kỷ VIII, hay thậm chí kể cả trước
đó đã như một chướng ngại vật cản trở không nhỏ, làm gián đoạn sự phát triển của
con đường tơ lụa trên bộ. 9
Quá trình chuyển hướng từ đường bộ sang đường biển không phải là chuyện diễn
ra trong nhất thời mà nó là cả một hành trình lâu dài, Cuối và sau thời Đường, dù
trải qua nhiều trở ngại, khó khăn song con đường tơ lụa trên bộ vẫn tồn tại nhờ các
yếu tố khách quan. Cũng trong cùng thời điểm này đã đánh dấu sự ra đời và phát
triển của một con đường mới, con đường thương mại bằng đường biển mang
những ưu thế nổi bật, vượt trội. Con đường này có tên gọi “con đường tơ lụa trên
biển” đã thích ứng được những yêu cầu của lịch sử kinh tế thương mại thời bấy giờ.
Con đường tơ lụa dù được hình thành cách đây từ rất lâu trong lịch sử nhưng tiến
trình của nó lại không hề đơn giản. Trương Khiên đã dùng tuổi trẻ của mình, hy
sinh cho công cuộc khai thông con đường tơ lụa đầu tiên trong lịch sử. Tiếp bước
ông là những con người ở thế hệ sau, tiếp tục quá trình mở đường, phát triển con
đường tơ lụa trên bộ, khiến con đường này trở thành một trong những con đường
lớn nhất mang ý nghĩa thương mại quốc tế đầu tiên trên thế giới trong lịch sử.
Không chỉ dừng lại ở vai trò thương mại, con đường này còn là cầu nối giữa các
nền văn minh khác nhau, quá trình tiếp xúc trao đổi văn hóa khiến nền văn hóa
Đông - Tây được hòa trộn, tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại song song đó
là việc phát triển bản sắc văn hóa của chính dân tộc mình. Nguồn tham khảo:
Tài liệu Con đường tơ lụa và vai trò của nó đối với chính trị, kinh tế và văn hóa xã
hội thời đường (618 907) ở trung quốc | XEMTAILIEU. (n.d.). https://xemtailieu.net/.
https://xemtailieu.net/tai-lieu/con-duong-to-lua-va-vai-tro-cua-no-doi-voi-chinh-
tri-kinh-te-va-van-hoa-xa-hoi-thoi-duong-618-907-o-trung-quoc-739943.html 10 11