Đề cương Lịch Sử Kiến Trúc Lăng Tự Đức môn Lịch sử kiến trúc - trường đại học kiến trúc

Triều đi nh Nguyn đ tri qua 143 nm vi 13 đi vua. Tuy vậy, ch! c" 7 lng t%m
đ&'c x)y d+ng v bo t.n đ/n ngy nay. Trong s1 đ", lng T Đc, hay Khim Lng,
l cng trnh lng tm đp nht ca v !ng tri"u Nguy%n. Đ" l nơi an giấc ngn thu
của vị Hong đế th 4 ca nh Nguy%n – T Đc. Ông c" thi gian ti tr7 l)u nhất
trong triều đi phong ki/n ny. Khong 36 nm t< 1847 đ/n 1883
Chi/u theo quan ni@m tri/t hAc ph&ơng ĐBng “Sinh kE tF quy”. Bậc qu)n v&ơng sau khi
lIn ngBi đều sm nghJ đ/n vi@c x)y d+ng lng t%m cho mKnh. Ai cMng c" E ni@m rNng,
cuOc s1ng trPn gian l ch1n tm b'. Th/ gii bIn kia mi l cQi vJnh hNng. Vua T+ ĐSc
cMng khBng ngoi l@. Ông chAn cho mKnh m,nh đt th! m-ng trong m-t thung l.ng
hp. ThuOc lng D&ơng Xu)n Th&'ng, tVng C& ChWnh, nay l thBn Th&'ng Ba, x Thủy Xu)n, thnh ph1 Hu/.
Sơ đ. tVng thể Lng T+ ĐSc
NVi danh l Bng vua c" t)m h.n thi ca, nhiều mOng t&[ng, lng T+ ĐSc đ&'c mB t t+a
bSc tranh sơn thủy h\u tKnh. Ng&i th&[ng ngon d choWng ng'p vi đ7a hKnh bao
quanh b[i sBng n]i h^ng vJ. C^ng ngh@ thuật ki/n tr]c đ_c tr&ng của triều
Nguyn. Th/ng 12 nm 1993, lng T Đc đ 4c UNESCO cng nh:n l Di s,n Vn h>a Thế gi?i.
Lng T+ ĐSc tri qua nhiều tIn gAi g`n vi tx)y d+ng vo nm 1864 vi tIn gAi ban đPu l Vn NiIn Cơ. CWi tIn mang E nghJa về
mOt cBng trKnh mi tr&ng t.n. Thi gian &c đ7nh hon thnh lng l trong vang 6 nm.
NhNm r]t ng`n ti/n đO d+ đ7nh, hng trm nghKn th' thuyền, d)n phu v binh lbnh phi
quPn quật lao đOng trong điều ki@n kh`c nghi@t. Điều ny dcn đ/n cuOc kh[i nghJa Chy
VBi (nm 1866) do Đon H\u Tr&ng kh[i x&ng. Nh\ng d)n binh v^ng lIn bNng chbnh
cBng cf lao đOng thB sơ thi bấy gi – chy vBi.
Tuy cuOc nVi lon thất bi, song thanh danh vua T+ ĐSc b7 nh h&[ng n_ng nề. T< đ" m d)n gian ta c" c)u:
Vn Nin l Vn Nin no
Thnh xy xng lnh, ho đo mu dn
Để xoa d7u s+ phcn uất trong nh)n d)n, vua T+ ĐSc phi vi/t đi/u trPn tKnh. Đ.ng thi,
vua đVi tIn Vn NiIn Cơ thnh KhiIm Cung. Theo sF sWch, “KhiIm” [ đ)y c" nghJa l
cung kbnh/nh]n nh&ng. MAi cBng trKnh ln nhk trong lng đều mang ch\ “KhiIm”.
Nm 1873, KhiIm Cung mi chbnh thSc đ&'c hon thnh. Sau khi vua T Đc bng h
vo nm 1883, lng đ 4c gCi l Khim Lng.
Kin trc lng Tự Đức, cái nhìn toàn cảnh
Nh\ng c)y cPu dcn ta đ/n rM_t bNng ki/n tr]c lng T+ ĐSc l vang 12ha, g.m 50 cBng trKnh ln nhk dn tri. QuPn
thể lng đ&'c chia thnh hai phPn chbnh: t%m đi@n v lng mO. Lng l nơi an tWng thi hi
vua, t%m l hnh cung nơi vua lm vi@c v gii trb. Hai khu v+c ny đ&'c b1 trb song song nhau.
Điều đWng n"i, thuật phong thủy đ&'c xem nh& y/u t1 phi tu)n thủ tri@t để trong ki/n
tr]c lng t%m x&a. Th/ nIn, lng T+ ĐSc cMng hOi tf cWc y/u t1 đi cWt. G.m c": minh
đ&ng huyền thủy, tiền Wn hậu chấm, sơn triều thủy tf. Phba tr&c lng c" n]i GiWng
KhiIm lm tiền Wn. Phba sau l n]i D&ơng Xu)n lm hậu ch%m. Minh đ&ng chbnh l h. L&u KhiIm.
H. L&u KhiIm v1n l mOt con su1i nhk chy trong khu v+c lng, đ&'c đo rOng thnh
h.. H. vh. c" đo T7nh KhiIm r'p b"ng c)y xanh. TrIn đo, vua cho tr.ng hoa v to nh\ng
hang nhk để nuBi cWc loi th] hi/m. Đ.ng thi, bIn b h. L&u KhiIm can c" Xung
KhiIm T v DM KhiIm T. Đ)y l hai cBng trKnh nh t đ&'c d+ng trIn m_t n&c. Ba
c)y cPu b`t qua h. l TuPn KhiIm, Tin KhiIm v Do KhiIm. Ch]ng dcn ta đ/n đ.i
thBng xanh bt ngn, gi" vi vu.
DDXUNG KHIHM TJ VK DL KHIHM TJ: BIn b h. L&u KhiIm c" Xung KhiIm T v DM
KhiIm T – hai nh thủy t nơi vua th&ng lui ti để ng`m hoa, v7nh thơ hay đAc sWch.
Quang cnh nIn thơ của h. n&c chy Im đềm, rchim h"t. Tất c khi/n ton cnh lng T+ ĐSc t+a nh& ch1n thPn tiIn o mOng gi\a đi
th&ng. Vs đtp b.ng lai của lng T+ ĐSc đ]ng nh& Wng thơ sau:
T b ni ph my phong
M!nh tr$ng thin c&, b'ng t(ng Vn Nin
Yu tố phong thuỷ trong lng
Yếu tO đ 4c tn trCng triPt đQ trong lng T Đc l s hi hRa ca đ Sng nTt. KhBng c"
nh\ng con đ&ng thung t`p, đPy g"c cnh nh& cWc ki/n tr]c khWc. Con đ&ng lWt
gch BWt Trng b`t đPu t< cFa Vf KhiIm, đi qua tr&c KhiIm Cung MBn. R.i u1n
l&'n quanh co [ phba tr&c lng mO. Con đ&ng khuất vo nh\ng hng c)y sS đi thf [
gPn lng Hong hậu L@ ThiIn Anh.
HUNH TVWNG ‘CY HZA R]NG’ TRHN MYNG X_I ` XUNG KHIHM TJ: Trong ki/n tr]c triều
Nguyn th&ng xuất hi@n hKnh con cW đang hW mi@ng lm mWng x1i. Ngh@ nh)n x&a đ_t hai con cW trong
b1 cfc đ1i xSng nhau qua g"c mWi chPu, bNng chất li@u nề v\a đ`p nVi, khm snh sS bIn ngoi. CW
mang nh\ng đ_c điểm của đPu r.ng cWch đi@u nh& hai m`t xo`n 1c l.i lIn, mi@ng hW to, mMi tran nhwn.
Theo t& t&[ng Nho giWo, cW g`n vi biểu t&'ng của ngu.n n&c, mang s+ may m`n, bWo hi@u điềm lnh v s+ tr&ng thA.
HKnh t&'ng ch\ “thA” vi b1 cfc hKnh tran mang E nghJa ph]c thA, xuất hi@n kh`p nơi trong lng T+ ĐSc. Khu tẩm điện
Qua khki cFa Vf KhiIm v mi/u th Sơn ThPn l khu đi@n th. NhKn t< phba tay trWi l
Chb KhiIm Đ&ng, khu v+c th cWc b v' vua. Ti/p đ/n l ba dy tam cấp bNng đW nh
Thanh dcn vo KhiIm Cung MBn. Hay can gAi l cVng Tam Quan. CBng trKnh hai tPng
ny đ&'c x)y dng vAng l)u, c" th/ đ1i đPu vi h. L&u KhiIm [ đNng tr&c.
KHIHM CUNG MaN (CcNG TAM QUAN): CBng trKnh hai tPng ny đ&'c x)y dng vAng l)u. Ki/n
tr]c mWi ng"i của KhiIm Cung MBn mang dWng “mMi hi” (dng mWi hKnh thuyền), đ_c tr&ng của nh Nguyn.
TPng trIn của KhiIm Cung MBn l nơi vua th&ng vAng cnh đất tri mxi l]c c" thi
gian nhn rxi. Hai bIn t h\u l PhWp KhiIm Vu v L KhiIm Vu dnh cho bW quan vn
vQ theo hPu. Chbnh gi\a l đi@n Haa KhiIm – nơi vua lm vi@c. Nay đ&'c sF dfng lm
chx th bi v7 của vua v hong hậu. NNm sau đi@n Haa KhiIm l đi@n L&ơng KhiIm,
x&a l chx ngh! ngơi của vua. Về sau tr[ thnh ch1n th t+ b T< DM, mt vua T+ ĐSc.
Diềm mWi ng"i của KhiIm Cung MBn đ`p tWc hKnh hai con r.ng trong t& th/ “l&yng long chPu nguy@t”
(biểu t&'ng cho t)m linh thPn phfc thWnh thPn).
KhiIm Cung đ&'c xem nh& hnh cung thS hai của vua T+ ĐSc, b[i sinh thi nh vua [
đ)y can nhiều hơn c [ Đi NOi. Minh Khi"m Đ#$ng
Dấu ấn đ_c bi@t trong khu t%m đi@n ch`c ch`n phi kể đ/n Minh KhiIm Đ&ng. CBng
trKnh mang giW tr7 cao về ngh@ thuật ki/n tr]c ny nNm phba bIn trWi của đi@n L&ơng
KhiIm. KhBng ch! l nh hWt cV nhất Vi@t Nam. Minh KhiIm Đ&ng can l nh hWt duy
nhất đ&'c x)y trong lng t%m. Đ)y cMng l chi ti/t khi/n lng T+ ĐSc khWc bi@t so vi
cWc lng vua nh Nguyn khWc.
HPu h/t nh\ng vWch t&ng hay cOt tr1ng đy đều đ&'c chm kh`c cPu kz vi hoa vn nVi
bật. Khi nh hWt đ&'c đ"ng kbn, bIn trong ng&i ta s{ th`p n/n. |nh n/n t< bIn d&i h`t
lIn s{ to nIn khung cnh lung linh huyền o. Khu lng mộ
Ra khki khu v+c t%m đi@n, đi theo con đ&ng quanh co, khWch vn cnh s{ đ/n khu lng
mO. NguyIn vật li@u x)y d+ng [ khu t%m đi@n chủ y/u l gx. Can khu mO đ7a li đ&'c x)y bNng đW nh Thanh.
lBWi ĐKnh (s)n chPu) m[ ra khung cnh uy nghiIm b[i hai hng t&'ng quan viIn vn vQ đSng oai v@, h^ng dMng.l
B&c vo BWi ĐKnh (s)n chPu), khung cnh tr[ nIn uy nghiIm. B[i hai hng t&'ng quan
viIn vn vQ đSng oai v@, h^ng dMng. Cu1i s)n l Bi ĐKnh (nh bia). Trong đ" c" tm bia
bfng đ/ ngng 20 tn khic bi “Khim Cung Kk”, do chbnh vua son chi/u. Hai bIn tấm bia
l hai trf biểu sđ&'c tc hKnh hoa sen. MOt biểu t&'ng Phật GiWo rất th7nh hnh trong cWc cBng trKnh ki/n tr]c thi Nguyn.
Bi ĐKnh (nh bia), nơi c" tấm bia đW kh`c bi “KhiIm Cung KE”, do chbnh vua T+ ĐSc son chi/u.
Phba sau Bi ĐKnh l h. Tiểu KhiIm. H. c" hKnh bWn nguy@t ,đ+ng n&c m&a, mang hm
E rFa tOi cho linh h.n của bậc đ/ v&ơng. BFu Thnh – nơi chBn cất thi hi vua T+ ĐSc,
tAa lc ngay sau h.. Chbnh di@n của BFu Thnh c" cWnh cVng hai tPng mWi, đ&'c khm sS
cPu kz. MO vua đ&'c x)y bNng đW, c" hKnh dWng nh& mOt ngBi nh (thch thất). LĂNG GIA LONG
Lng Gia Long nNm cWch trung t)m Thnh Ph1 Hu/ 20km về phba T)y. Lng đ&'c x)y
d+ng trIn n]i ThiIn ThA Sơn hoang vu hso lWnh, [ thBn Đ7nh MBn, X H&ơng ThA,
huy@n H&ơng Tr, Thnh Ph1 Hu/.
Lng Gia Long l tIn gAi để ch! c mOt quPn thể lng t%m của nhiều ng&i trong hng
quy/n của nh vua, trAng đ7a Lng l khu lng mO của vua Gia Long v ThHong Hậu.
L7ch sF hKnh thnh của Lng Gia Long
Hong đ/ Gia Long l ng&i sWng lập ra nh Nguyn - triều đi cu1i c^ng trong l7ch sF
phong ki/n Vi@t Nam. Nm 1802, Bng lIn ngai vng, lấy niIn hi@u l Gia Long v tr7 vK
đất n&c đ/n nm 1820 thK qua đi.
Lng Gia Long đ&'c b`t đPu x)y d+ng t< nm 1814, t< thi điểm b ThHong Hậu (chbnh phi của vua Gia Long) qua đi. QuW trKnh x)y lng ny din ra 6 nm
v về sau phWt triển thnh khu lng mO rOng ln vi chu vi đ/n 11.234,4 mét, bao g.m nh\ng lng sau:
Lng Quang H&ng th b ThWi TBng Hi/u Tri/t Hong hậu, v' thS hai của ch]a
Hiền V&ơng Nguyn Ph]c TPn (1620-1687), th)n mcu của ch]a Nguyn Ph]c ThWi (Trn).
Lng VJnh Mậu th b Anh TBng Hi/u NghJa Hong hậu, v' ch]a NghJa V&ơng
Nguyn Ph]c ThWi (Trn) (1650-1725).
Lng Tr&ng Phong th T]c TBng Hi/u Ninh Hong đ/ Nguyn Ph]c Thf (Ch]) (1697-1738).
Lng Thoi ThWnh th b H&ng TV Hi/u Kh&ơng Hong hậu (1738-1811), v' thS
hai của Nguyn Ph]c CBn (Lu)n) v l th)n mcu của vua Gia Long.
Lng Hong CB của ThWi Tr&[ng CBng ch]a Long Thnh, đ)y l ch7 ruOt vua Gia Long.
Lng ThiIn ThA th vua Gia Long v ThLng ThiIn ThA H\u th Thuận ThiIn Cao Hong hậu, v' thS hai của vua Gia
Long v l mt của vua Minh Mng. Ki/n tr]c Lng Gia Long
Lng Gia Long s[ h\u ki/n tr]c c+c kz đ. sO l mOt quPn sơn vi 42 đ.i n]i ln nhk,
trong đ" c" Đi ThiIn ThA l ngAn n]i ln nhất. Lng đ&'c nNm trIn mOt qu đ.i bNng
phung rOng ln, tr&c l ngAn Đi ThiIn ThA, sau c" 7 ngAn n]i lm hậu ch%m, bIn trWi v phi c" 14 ngAn n]i.
Về tVng thể, lng đ&'c chia lm 3 khu v+c:
PhPn chbnh gi\a: khu lng mO của vua v b Thhng t&'ng đW uy nghiIm v 7 cấp s)n t/ BFu Thnh [ đ!nh đ.i.
BIn phi l khu v+c t%m đi@n Minh Thnh th Hong đ/ v Hong Hậu thS nhất
BIn trWi l Bi ĐKnh, đ/n nay can mOt tấm bia ln ghi bi vn bia ThWnh đSc thPn
cBng của vua Minh Mng đ&'c chm kh`c vB c^ng tinh xo.
Lng Gia Long gi1ng nh& mOt bSc tranh tuy@t tWc khi k/t h'p gi\a thiIn nhiIn v ki/n
tr]c, l nơi yIn ngh! vB c^ng tJnh l_ng v đPy chất thơ của v7 vua đPu tiIn nh Nguyn.
Nh\ng điểm tham quan nVi bật khi đ/n Lng Gia Long
Du khWch đ/n tham quan c" thể tham quan lng theo lO trKnh sau:
1. Khu lng m- - Bửu Thnh
NNm [ chbnh gi\a trung t)m quPn thể l 2 ngBi mO của vua Gia Long v ThHong Hậu đ&'c đ_t trIn đ.i Chbnh Trung. Hai ngBi mO nNm cWch nhau ch! mOt gang
tay, c" kbch th&c bNng nhau, khBng chm trV hoa vn, khBng sơn son th/p vng m vB
c^ng gin d7 tr&ng t.n vi thi gian.
Điểm đ_c bi@t của lng l t< phba sau nơi ti/p giWp phPn n"c 2 ngBi mO, ta s{ thấy đ!nh
Đi ThiIn ThA nNm [ chbnh gi\a, chbnh xWc đ/n tcho lng Gia Long tr[ thnh quPn thể ki/n tr]c phong thủy đOc đWo bậc nhất Vi@t Nam.
BIn ngoi song mO c" h@ th1ng t&ng thnh vB c^ng kiIn c1 tIn l BFu Thnh. BFu
thnh dcn l1i vo chx yIn ngh! của vua v hong hậu. CWnh cVng ny ch! m[ vo cWc d7p
l T/t, ngy gix, … để dAn dtp v sFa sang.
Phba d&i l 7 cấp s)n t/ lWt bNng gch BWt Trng, vi 2 hng t&'ng đW tc hKnh quan vn,
quan vQ, t&'ng đW voi chi/n, ng+a chi/n uy nghi.
2. Bi Đnh - Nh bia ghi cng trạng
Bi ĐKnh nNm [ phba bIn trWi của khu lng mO l nh bia kh`c ghi cBng trng. Đ)y l mOt
cBng trKnh quen thuOc xuất hi@n [ hPu h/t cWc lng t%m của vua ch]a nh Nguyn.
Trong Bi ĐKnh l tấm bia ThWnh ĐSc ThPn CBng đ&'c vua Minh Mng d+ng lIn để ca
ng'i v7 vua đPu tiIn triều Nguyn. Tấm bia ny đ&'c kh`c hoa vn tinh xo nIn d^ đ
tri qua gPn 200 nm vcn can rQ ch\.
3. ĐiPn Minh Thnh - N!i thS vua v Thừa Thin Cao Hong h:u
BIn phi khu lng mO l t%m đi@n chSa Đi@n Minh Thnh. Đi@n ny nNm [ khu v+c trung
t)m, tAa trIn Bch Sơn, c" t&ng thnh bao quanh. Đ)y l nơi để th c]ng, th`p h&ơng l
bWi Hong đ/ v Hong Hậu.
BIn trong đi@n c" chSa rất nhiều kỷ vật liIn quan đ/n cuOc đi chinh chi/n bBn ba của
vua Gia Long nh& mM đai, yIn ng+a,... Nh&ng tri qua nhiều bi/n đOng của thi cuOc,
cWc kỷ vật đ dPn bi/n mất v ch! can s"t li ch]t bt.
4. Lng Thin ThC Hữu v ĐiPn Gia Thnh - n!i thS Thân mẫu vua Minh Mạng
Lng ThiIn ThA H\u v Đi@n Gia Thnh l nơi đWng ch] E nhất trong quPn thể Lng Gia
Long. Lng ThiIn ThA H\u l đi@n th của Thuận ThiIn Cao Hong Hậu - b l ng&i
v' thS 2 của vua Gia Long v l mt của vua Minh Mng.