Đề cương môn Môi trường và phát triển  - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn- Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh.

ĐỀ CƯƠNG MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN
CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
>Các câu hỏi trọng tâm:
1. Môi trường là gì?
Môi trường là tập hợp các thành phần vật chất vô cơ, sinh vật và con người
cùng tồn tại và phát triển trong một không gian và thời gian nhất định. Giữa chúng
có sự tương tác với nhau theo nhiều chiều, tổng hoà các mối tương tác này sẽ quyết
định lên chiều hướng tồn tại và phát triển của toàn bộ hệ thống môi trường.
2. Thành phần mt: yếu tố vật chất ( đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật,. )
3. Phát triển bền vững là gì?
Đáp ứng nhu cầu hiện tại và không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó trong tương lai.
Chỉ số phát triển bền vững ( GDP,GNP, GDP/cap, GDP growth, cơ cấu GDP)
4. Qui chuẩn và Tiêu chuẩn
Cả 2 đều là giới hạn của thông số chất lượng môi trường, hàm lượng chất gây ô nhiễm
*Qui chuẩn: VB BẮT BUỘC ÁP DỤNG.
*Tiêu chuẩn: VB TỰ NGUYỆN ÁP DỤNG.
5. Chức năng chủ yếu?
- Là không gian sinh sống: Con người cần không gian sống ổn định và thay
đổi theo trình độ khoa học và công nghệ. Trong việc sử dụng KG sống cần
lưu ý TÍNH CHẤT TỰ CÂN BẰNG = khả năng của các hệ sinh thái gánh
chịu trong điều kiện khó khăn nhất.
- Là nơi chứa đựng và tạo ra nguồn tài nguyên
- Là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra:
➢ Khả năng tiếp nhận và phân huỷ chất thải = khả năng đệm
➢ Khi chất thải > khả năng đệm => môi trường sẽ giảm, ô nhiễm
➢ MT có chức năng biến đổi lý-hoá học
➢ MT có chức năng biến đổi sinh-hoá
➢ MT có chức năng biến đổi sinh học
➢ MT có chức năng giảm nhẹ tác động có hại của TN tới con ng, svat
6. Một quốc gia phát triển bền vững phải:
- Có tăng trưởng GDP và GDP bình quân đầu người cao
- Có mực GDP, GDP bình quân đầu người bằng hoặc cao hơn mức trung bình
- Cơ cấu GDP lành mạnh, đảm bảo ổn định lâu dài
CHƯƠNG 2: DÂN SỐ VÀ MÔI TRƯỜ NG
1. Tác động của dân số đến môi trường?
- Gia tăng dân số gây sức ép nặng nề tới môi trường, vì không gian sống là
giới hạn do đó sẽ gây quá tải khi dân số tăng nhiều lần.
- Con người muốn tồn tại phải phá rừng để mở rộng canh tác nông nghiệp =>
dẫn đến tai biến về mt
- Hội nghị Cairo năm 1994 “ Áp lực lên mt có thể nảy sinh từ sự tăng trưởng
dân số quá nhanh, sự phân bố và di cư, đặc biệt ở các hệ sinh thái dễ bị tổn thương”
- Dân số là nguyên nhân hàng đầu, quan trọng nhất dẫn đến suy thoái môi trường
- ở các nước đang phát triển ưu tiên nuôi dưỡng bộ phận dân số chứ ko đủ sức chăm lo đến mt
- Ngoài nguyên do là đông dân và nghèo đói thì tiêu dùng quá mức cũng tác động xấu đến mt
2. Khái niệm các chỉ số?
>Tỉ lệ sinh ( CBR ) : tỉ lệ sinh thô hoặc tỷ suất sinh thô, là số trẻ mới sinh còn
sống trong 1 năm trên 1.000 dân.
Tỉ lệ sinh = sinh còn sống / tổng dso CBR > 30% : CAO < 20. : THẤP
< 15% : các nước có giảm dso
Giữa 20% đến 30% : TRUNG BÌNH
>Tỉ lệ chết ( CDR ) : tỉ lệ chết thô hoặc tỉ suất chết thô, tính theo phần ngàn, là số
người chết hàng năm trên 1.000 dân
Tỉ lệ chết = số ng chết / tổng dso
>Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh ( IMR ): Tỷ lệ trẻ dưới 1t chết trong 1.000 ca đẻ, đơn vị phần ngàn
Tỉ lệ tử vong trẻ sơ sinh = sổ trẻ chết dưới 1t / số ca đẻ
>Độ mắn tổng số ( TFR ): Số con còn sống trung bình có thể được sinh ra bởi
một ng mẹ. Có thể hiểu là “số con trung bình còn sống trong đời một người phụ nữ” TFR >= 4,2 : CAO = 3,2 – 4,1 : TB CAO = 2,2 – 3,1 : TB THẤP <= 2,1 : THẤP
CHƯƠNG 3: TÀI NGUYÊN RỪNG VÀ ĐA DẠNG SINH HỌC.
1. Vai trò rừng đối với môi trường?
- Là thảm xanh che phủ bề mặt trái đất
- Môi trường sống cho rất nhiều loài
- Có độ đa dạng sh nhất trên cạn, là một yếu tố địa lý không thể thiếu
- Đóng vai trò quan tọng trong việc tạo cảnh quan, tác động mạnh mẽ đến
yếu tố khí hậu, đất, nước
>Khí hậu: Chức năng quang hợp, rừng hấp thụ CO2, cung cấp khí quyển và lượng oxi tương ứng.
>Đất: Rừng tham gia vào sự hình thành và phát triển đất, đất duy trì và bảo vệ rừng
>Nước: điều tiết chế độ thuỷ văn, mất rừng thì nguồn nước sẽ cạn khi mùa
khô, mưa lớn gây ra lũ lụt
>Rừng bảo vệ nông nghiệp
2. Tai hoạ do mất rừng? - Thoái hoá đất đai
- Gia tăng tác hại do hiệu ứng nhà kính
- Sự giảm độ ẩm của đất và mực nước ngầm tụt sâu - Mất đi đa dạng SH - Khí hậu bất thường
- Gây ra lũ lụt và xói mòn
3. Nguyên nhân suy thoái rừng?
a. Trên thế giới:
- Mở rộng diện tích đất NN - Nhu cầu lấy củi
- Chăn thả gia súc : mở rộng đồng cỏ
- Khai thác gỗ và các sản phẩm rừng
- Phá rừng để trồng cây CN và cây đặc sản - Cháy rừng
b. Ở Việt Nam
- Đốt nương làm rẫy, sống du canh du cư
- Chuyển đổi đất có rừng sang đất sx các cây kinh doanh, phá rừng trồng cây CN - Khai thác quá mức
- ảnh hưởng bom đạn, chất độc hoá học
- Kỹ thuật khai thác lạc hậu - Cháy rừng
4. Nguyên nhân giảm đa dạng sinh học?
a. Nguyên nhân trực tiếp :
- Sử mở rộng đất canh tác NN - Khai thác ko hợp lý - Suy giảm dtich rừng - Đô thị hoá và CNH - Chiến tranh
- Khai thác và buôn. Bán động thực vật hoang dã - Ô nhiễm mt - Ô nhiễm SH b. Nguyên nhân sâu xa - Tăng dân số - Sự di dân - Sự nghèo đói
5. Ảnh hưởng của suy giảm đa dạng sinh học? -
6. Khái niệm rừng, hệ sinh thái, đa dạng sinh học?
a. Rừng? : Có độ đa dạng sh nhất trên cạn, là một yếu tố địa lý ko thể thiếu
Đóng vai trò quan tọng trong việc tạo cảnh quan, tác động mạnh mẽ đến
yếu tố khí hậu, đất, nước b. Hệ sinh thái? :
c. Đa dạng sinh học? : Đa dạng di truyền và đa dạng sinh thái. Theo tổ chức
FAO : “là tính đa dạng của sự sống dưới mọi hình thức, mức độ và mọi tổ
hợp, bao gồm đa dạng gen, loài, hệ sinh thái.”
CHƯƠNG 4: TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT
1. Đặc điểm mt đất?
- Khái niệm: theo Dacutraev “Là một hợp phần tự nhiên được hình thành
dưới tác động của 5 yếu tố: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian” - Chức năng cơ bản:
+Môi trường (địa bàn) để con người và sinh vật trên cạn sinh trưởng và phát triển.
+Môi trường để cho các quá trình biến đổi, phân huỷ các phế thải
khoáng và hữu cơ diễn ra.
+Nơi cư trú và môi trường sống cho các loài động thực vật, vi sinh vật đất.
+Đất là địa bàn cho các công trình xây dựng của con người;
+Đất còn là địa bàn lọc và cung cấp nguồn nước cho con người và các loài sinh vật khác.
2. Nguyên nhân suy thoái mt đất? hậu quả?
- Nguyên nhân suy thoái trên thế giới:
>Thảm phủ thực vật bị phá hoại
>Khí hậu thời tiết thay đổi ( hiệu ứng nhà kính làm nước biển dâng, thiên tai)
>Ô nhiễm do hoạt động công nghiệp ( nước thải, khí thải,. )
>Canh tác không bền vững (sd phân bón, thuốc trừ sâu,. ) >Sa mạc hoá
3. Nguyên nhân ô nhiễm mt đất?
- Do chất thải sinh hoạt - Do chất thải CN ạ ộ g
- Do tác nhân sinh, lý, hoá
➔ Hậu quả: Giảm năng suất cây trồng, vật nuôi, làm nghèo thảm TV, giảm đa
dạng SH ; Xói mòn, thoái hoá đất ; tăng khả năng hấp thụ nguyên tố có hại
trong cây trồng và vật nuôi gián tiếp ảnh hưởng sức khoẻ con người; ngộ độc thực phẩm
➔ Biện pháp: Đề ra tiêu chuẩn chất lượng đất, ngăn chặn rò rỉ chất thải, hạn
chế tối đa sử dụng phân bón hoá học, thuốc trừ sâu,.
4. Biện pháp sử dụng đất phát triển bền vững?
- Bảo vệ những vùng đất tốt nhất cho nông nghiệp
- Cải thiện việc bảo vệ đất và nước
- Giảm nhẹ tác động trồng trọt lên đất đã bạc màu
- Khuyến khích sản xuất kết hợp chăn nuôi
- Hạn chế sử dụng hoá chất NN
- Đẩy mạnh biện pháp phòng trừ sâu bệnh tổng hợp (IPM)