34 trang 8 lượt tải

Đề cương ôn tập cuối kỳ học viện Ngoại giao

Môn: Lịch sử ngoại giao Việt Nam (IR.001.02) 67 tài liệu

Trường: Học viện Ngoại giao 1 K tài liệu

Tác giả:

linh trần

1 tuần trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

HỌC PHẦN LỊCH SỬ QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI 2

Câu 1: Chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc đã làm thay đổi tương quan lực lượng

như thế nào? Mối quan tâm chính của các cường quốc (Mỹ, Liên Xô, Anh, Pháp)

là gì? Vì sao?

● Chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc đã làm thay đổi tương quan lực lượng

như sau:

- Các cường quốc châu Âu suy yếu: Chiến tranh làm châu Âu kiệt quệ (thành

phố đổ nát, sản xuất đình trệ, ngân khố cạn, phải dựa nhiều vào nguồn lực bên

ngoài để tái thiết lập). Một ví dụ điển hình là việc Mỹ triển khai một số chương

trình viện trợ phục hồi châu Âu (Marshall Plan/ European Recovery Program)

nhằm khôi phục hạ tầng kinh tế và ổn định chính trị khu vực => Anh và Pháp

suy yếu đã khiến vị thế của họ trong quan hệ quốc tế giảm, quyền lực dịch

chuyển sang chủ thể khác

- Mỹ và Liên Xô nổi lên thành hai siêu cường:

+ Liên Xô: Với chiến thắng quyết định trên mặt trận phía Đông, trở thành

một cường quốc quân sự hàng đầu trên thế giới. Liên Xô kiểm soát một

khu vực rộng lớn ở Đông Âu, hình thành một hệ thống các nước xã hội

chủ nghĩa, tạo nên một cực đối trọng với phương Tây

+ Mỹ: Mỹ lợi dụng chiến tranh để làm giàu nhanh chóng với 114 tỷ USD

lợi nhuận. Trở thành nước mạnh nhất về kinh tế (chiếm 52% tổng sản

phẩm xã hội (GNP) của thế giới), đồng thời Mỹ cũng là chủ nợ lớn nhất

khi riêng về vũ khí thì các nước đồng minh châu Âu đã nợ Mỹ đến

41,751 tỷ USD và nắm trong tay một lợi thế khiến các nước khác phải

kiêng nể, e dè: độc quyền về vũ khí hạt nhân. Từ đây, Mỹ trở thành một

cực đối trọng với Liên Xô

- Hình thành trật tự thế giới 2 cực (Mỹ - Liên Xô): Thế giới chia thành 2 phe rõ

rệt do Mỹ và Liên Xô đứng đầu. Mối quan hệ giữa hai siêu cường này nhanh

chóng chuyển từ đồng minh chống phát xít sang đối đầu căng thẳng => dẫn đến

Chiến tranh Lạnh

● Mối quan tâm chính của cường quốc Mỹ, Liên Xô, Anh, Pháp và vì sao

- Mỹ: Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc nắm ưu thế vượt trội về tiềm

lực kinh tế, khoa học, kỹ thuật và độc quyền hạt nhân. Vì vậy, mối quan tâm

chính của Mỹ là thiết lập và duy trì một trật tự thế giới mới có lợi cho mình,

đồng thời ngăn chặn sự mở rộng của CNXH. Mỹ đã lôi kéo, tập hợp các nước

tư bản Tây Âu và Nhật Bản đi theo mình để củng cố vai trò lãnh đạo của mình

trong hệ thống quốc tế và xây dựng các liên minh quân sự - chính trị

+ Vì: Vì sau Chiến tranh Thế giới 2 Mỹ có đủ điều kiện nguồn lực để mở

rộng ảnh hưởng của mình ra toàn cầu nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế - chính

trị của mình. Đồng thời sự lớn mạnh của Liên Xô cũng là mối đe dọa

trực tiếp đối với vị thế và lợi ích của CNTB, điều đó buộc Mỹ phải chủ

trương kiềm chế và đối đầu với Liên Xô trong trật tự thế giới mới sau

chiến tranh thế giới 2

- Liên Xô: Liên Xô đặc biệt quan tâm đến vấn đề bảo đảm an ninh quốc gia,

ngăn chặn nguy cơ chiến tranh mới và xây dựng một vành đai an ninh ở châu

Âu. Đồng thời, Liên Xô mong muốn mở rộng và củng cố hệ thống XHCN, ủng

hộ phong trào cách mạng và giải phóng dân tộc, qua đó tạo thế cân bằng với

Mỹ trong trật tự mới

+ Vì: Liên Xô là nước chịu nhiều tổn thất nặng nề sau chiến tranh thế giới

2, và từng nhiều lần bị xâm lược từ phía Tây nên Liên Xô đặc biệt coi

trọng vấn đề an ninh. Đồng thời, thắng lợi trong chiến tranh 2 đã tạo

điều kiện để Liên Xô nâng cao vị thế quốc tế và tạo điều kiện thúc đẩy

sự ra đời của các nước XHCN ở Đông Âu

- Anh và Pháp: Mối quan tâm hàng đầu của 2 quốc gia này là khôi phục kinh tế,

ổn định xã hội và duy trì vị thế cường quốc của mình. Anh và Pháp tìm cách

dựa vào Mỹ để tái thiết đất nước, đồng thời cố gắng giữ lại hoặc khôi phục ảnh

hưởng của mình ở các nước thuộc địa.

+ Vì: Chiến tranh thế giới 2 đã làm Anh và Pháp suy kiệt nghiêm trọng về

kinh tế, tài chính và sức ảnh hưởng toàn cầu. Cùng với đó là hệ thống

thuộc địa của 2 nước này nhanh chóng tan rã và không còn đủ tiềm lực

để tự mình duy trì vị thế cường quốc nên phải dựa vào sự viện trợ và

hậu thuẫn của Mỹ

Câu 2: Ba hội nghị Yalta (2/1945), San Francisco (4/1945) và Potsdam (8/1945) đã

thoả thuận về những vấn đề chủ chốt gì? Những toan tính của các cường quốc thể

hiện như thế nào thông qua ba Hội nghị đó?

Ngay từ giai đoạn cuối của cuộc chiến, các hội nghị ngoại giao giữa các

nguyên thủ quốc gia Liên Xô, Anh, Mỹ và sau đó có thêm Pháp liên tiếp được tổ thức.

Ba hội nghị quan trọng nhất là Yalta (tháng 2/1945), San Francisco (tháng 4/1945), và

Potsdam (8/1945) đều được diễn ra trong năm 1945, trong đó hội nghị Yalta được coi

là quan trọng nhất vì tính biểu tượng, bởi các vấn đề được bàn tới trong hội nghị này

tạo ra cơ sở cho các hội nghị tiếp theo.

● Khái quát về 3 hội nghị (không trình bày)

- Hội nghị Yalta (4/11/2/1945) được tổ chức với đại diện ba nước Liên Xô, Anh,

Mỹ tham dự trong bối cảnh Liên Xô đã tràn qua các nước Đông Âu và trên

đường tiến về Berlin, Mặt trận Châu Á – Thái Bình Dương đã mở; Cục diện

thắng lợi thuộc về phe Đồng Minh trên chiến trường châu Âu. Mục tiêu của hội

nghị là các vấn đề cơ bản để kết thúc chiến tranh; Tổ chức lại thế giới sau chiến

tranh mà trọng tâm là vấn đề Đức.

- Hội nghị San Francisco (25/4/1945) với Liên Xô, Mỹ, Anh và 47 nước đồng

minh chống phát xít tham gia, trong bối cảnh chiến tranh ở châu Âu sắp bước

vào hồi kết, quân đội Liên Xô đã bao vây hoàn toàn Berlin và liên quân Anh –

Mỹ đã tiến tới bờ sông Elbe (Đức), nước Đức sắp sửa đầu hàng. Mục tiêu của

hội nghị nhằm dự thảo và thông qua hiến chương Liên Hợp Quốc.

- Hội nghị Potsdam (17/7 - 2/8/1945) với Liên Xô, Mỹ, Anh và sau có Pháp

tham gia, trong bối cảnh Đức đầu hàng, chiến tranh ở châu Âu kết thúc, Liên

Xô, Anh - Mỹ đều có mặt ở châu Âu, mặt trận Châu Á - Thái Bình dương còn

khoảng 5 triệu quân Nhật, Mỹ vừa cho thử thành công quả bom nguyên tử đầu

tiên, trở thành cường quốc duy nhất có khả năng sản xuất bom nguyên tử. Mục

tiêu của hội nghị nhằm tổ chức lại thế giới sau chiến tranh.

Ý 1: Nội dung của các hội nghị này xoay quanh việc bàn về các vấn đề chủ chốt:

- Kết thúc chiến tranh: các nước tham dự với toan tính nhằm đạt được lợi ích tối

đa, thiệt hại tối thiểu.

- Tổ chức lại thế giới sau chiến tranh.

- Quyết định số phận của các nước phát xít, mà một trong những nội dung chủ

yếu của Hội nghị này là bàn về số phận của nước Đức.

Những vấn đề chính này được hiện hữu trong nội dung của từng hội nghị:

- Hội nghị Yalta:

+ Bàn về vấn đề Đức: phân chia lãnh thổ Đức, việc giải giáp vũ khí và tiêu

diệt Chủ nghĩa phát xít, việc trừng phạt và bồi thường chiến tranh.

+ Bàn về vấn đề Ba Lan: vấn đề lãnh thổ và nền độc lập của Ba Lan.

+ Bàn về Nhật Bản: thỏa thuận về việc Liên Xô sẽ tham gia chống Nhật

sau khi chiến tranh ở châu Âu chấm dứt từ 2 - 3 tháng với một vài điều

kiện có lợi cho Liên Xô.

+ Vấn đề Liên Hợp Quốc: Thống nhất về việc thành lập Liên Hợp quốc và

thỏa thuận về nguyên tắc nhất trí trong Hội đồng Bảo an và những vấn

đề khác.

- Hội nghị San Francisco: Dự thảo và thông qua Hiến chương Liên Hợp quốc.

- Hội nghị Potsdam: Bàn về vấn đề Đức, Ba Lan và kết thúc chiến tranh với

Nhật.

Ý 2 : Toan tính của các cường quốc thông qua ba Hội nghị.

● Hội nghị Yalta (4-11/2/1945).

- Mỹ: Đây là thời điểm nước này vươn lên vị trí cường quốc mạnh nhất thế giới

cả về kinh tế lẫn quân sự, đặc biệt là ở châu Âu, nơi quân đội Mỹ hiện diện với

lực lượng đông đảo. Mỹ muốn xây dựng một trật tự thế giới mới do mình dẫn

dắt, khác với trật tự cũ vốn do Anh và Pháp chi phối trước chiến tranh. Để thực

hiện điều đó, Mỹ chủ trương sử dụng các tổ chức quốc tế, tiêu biểu là việc đề

xuất thành lập Liên Hợp Quốc, nhằm vừa tranh giành lợi ích vừa kiểm soát ảnh

hưởng của Liên Xô. Đồng thời, Mỹ đưa ra ý tưởng về chế độ thác quản đối với

các thuộc địa cũ, qua đó từng bước làm suy yếu hệ thống thuộc địa truyền

thống của Anh và Pháp.

- Liên Xô: Liên Xô tham dự hội nghị trong tư thế của một nước đã chịu tổn thất

nặng nề trong chiến tranh nhưng lại có sức mạnh quân sự và tinh thần rất lớn.

Lục quân Liên Xô khi đó là lực lượng lớn nhất thế giới và đang tiến nhanh tới

thắng lợi trước phát xít Đức.

+ Liên Xô đặc biệt quan tâm đến vấn đề Đức, với mục tiêu làm suy yếu

hoàn toàn quốc gia này để ngăn chặn nguy cơ Đức phục hồi và đe dọa

an ninh trong tương lai. Vì vậy, Liên Xô yêu cầu phá hủy công nghiệp

chiến tranh của Đức, hạn chế sản xuất công nghiệp trong nhiều năm và

chuyển phần lớn máy móc, thiết bị công nghiệp nặng cho mình để phục

vụ công cuộc tái thiết sau chiến tranh.

+ Bên cạnh đó, Liên Xô cũng muốn mở rộng phạm vi ảnh hưởng tại Đông

Âu, Ba Lan, Viễn Đông và giành lại các quyền lợi đã mất sau chiến

tranh Nga – Nhật năm 1905.

+ Trong vấn đề Liên Hợp Quốc, Liên Xô lo ngại tổ chức này sẽ trở thành

công cụ của phương Tây, nên yêu cầu đưa Ukraine và Belarus – hai

nước cộng hòa trong Liên bang Xô viết – trở thành thành viên sáng lập

nhằm gia tăng tiếng nói của mình.

- Anh: Anh bước vào hội nghị Yalta với vị thế suy yếu rõ rệt do chiến tranh tàn

phá nặng nề. Vì vậy, Anh phần lớn đi theo Mỹ và cố gắng bảo vệ những lợi ích

còn lại, đặc biệt là hệ thống thuộc địa. Anh phản đối mạnh mẽ đề xuất thác

quản của Mỹ vì lo ngại điều này sẽ làm suy yếu trật tự quốc tế mà Anh từng

xây dựng và duy trì trước đó.

● Hội nghị San Francisco (25/4/1945).

Hội nghị San Francisco được triệu tập với mục tiêu chính là thành lập Liên Hợp Quốc

và thông qua Hiến chương của tổ chức này. Mặc dù bề ngoài các nước đều thống nhất

về sự cần thiết của một tổ chức quốc tế nhằm duy trì hòa bình và an ninh thế giới,

nhưng trên thực tế, mỗi cường quốc đều có toan tính riêng nhằm biến Liên Hợp Quốc

thành công cụ phục vụ lợi ích của mình.

- Liên Xô: Ủng hộ việc thành lập một tổ chức quốc tế với những phương tiện

thực chất và đấu tranh chống xâm lược, một tổ chức quốc tế trong đó các thành

viên hoạt động với tinh thần tôn trọng lẫn nhau, thỏa thuận và hợp tác với nhau

trên tinh thần bình đẳng.

+ Đặc biệt chú trọng vào việc đấu tranh để đạt được những điều lệ có lợi

khi thông qua các nghị quyết của Liên hợp quốc, giành được một số đặc

quyền trong Hội đồng Bảo an (trở thành 5 ủy viên thường trực của Hội

đồng Bảo an; sử dụng nguyên tắc đồng thuận, quyền phủ quyết) thay vì

đa số phiếu).

+ Tập trung vào việc giữ gìn ảnh hưởng ở Liên Hợp quốc.

- Các nước phương Tây, trước hết là Mỹ, Anh: mong muốn xây dựng một tổ

chức quốc tế nằm trong tầm kiểm soát của họ, qua đó duy trì vai trò lãnh đạo

thế giới sau chiến tranh. Mỹ không chỉ muốn thể hiện sức mạnh quân sự mà

còn muốn dẫn dắt trật tự quốc tế thông qua các thể chế và luật chơi do mình

định hình.

- Anh, Pháp, Trung Quốc: toan tính giữ gìn / khôi phục / khẳng định vị thế của

mình: trở thành 1 trong 5 ủy viên thường trực của Hội đồng Bảo an – cơ quan

quyền lực cao nhất, có quyền quyết về áp dụng lệnh trừng phạt với một quốc

gia nào đó.

● Hội nghị Potsdam (17/7 - 2/8/1945).

Toan tính chung: Tổ chức lại thế giới sau chiến tranh.

- Mỹ:

+ Gây áp lực với Liên Xô trước khi hội nghị bắt đầu và tạo ra nhiều lợi thế

cho mình trên bàn đàm phán: Thử thành công quả bom nguyên tử đầu

tiên, trở thành cường quốc duy nhất có khả năng sản xuất vũ khí hạt

nhân; triển khai 2 quả bom nguyên tử chống Nhật Bản trong chiến tranh

Thái Bình Dương.

+ Hạn chế ảnh hưởng của Liên Xô tại châu Âu, đặc biệt là ở Đức: Phản

đối và cho rằng khoản bồi thường chiến phí mà Liên Xô nhận được là

quá mức (bởi bồi thường chiến phí là ràng buộc các nước nợ tiền dưới

vai trò chủ nợ); ủng hộ Đức không bị phá hủy hoàn toàn, để tái thiết, ổn

định châu Âu.

+ Suy giảm sức mạnh của Liên Xô: Yêu cầu Liên Xô tham chiến chống

Nhật ở mặt trận Thái Bình Dương.

+ Áp đặt trật tự hậu chiến theo hướng có lợi cho Mỹ.

- Liên Xô:

+ Thu khoản bồi thường chiến phí tối đa từ Đức để tái thiết cũng như

nhằm suy giảm sức mạnh của Đức: Liên Xô nhận được 50% khoản bồi

thường chiến phí, và 25% số thiết bị được tháo gỡ ở các lãnh thổ được

giải phóng. Lãnh thổ phía Đông Đức bị cắt một phần cho Liên Xô.

+ Tiêu diệt phát xít Nhật ở Viễn Đông: Bí mật ký cam kết sẽ tham gia

chiến tranh chống Nhật.

+ Mở rộng ảnh hưởng và lãnh thổ, đảm bảo vành đai an ninh quốc gia:

Xác định đường biên giới mới giữa Ba Lan và Đức, khu vực Konigsberg

được chuyển giao cho Liên Xô.

- Anh: Toan tính cân bằng quyền lực ở khu vực châu Âu, thể hiện bằng việc:

+ Phản đối và cho rằng khoản bồi thường chiến phí mà Liên Xô nhận

được là quá mức.

+ Ủng hộ Mỹ trong việc kiềm chế Liên Xô.

+ Đồng ý với chương trình 4 điểm, kiểm soát và phi quân sự hóa Đức.

Câu 3: Cục diện thế giới mới (1945 - 1947) được hình thành như thế nào? Vì sao

hình thành cấu trúc trật tự Hai cực?

Ý 1: Cục diện thế giới mới (1945 - 1947).

- Sự hình thành nền chính trị siêu cường: Trong giai đoạn này đã xuất hiện 2

siêu cường trong tương quan với các cường quốc khác sau Thế chiến II là Liên

Xô và Mỹ.

- Sự thay đổi tương quan lực lượng trong Quan hệ quốc tế:

+ Các cường quốc châu Âu suy yếu: Chiến tranh làm châu Âu kiệt quệ

(thành phố đổ nát, sản xuất đình trệ, ngân khố cạn, phải dựa nhiều vào

nguồn lực bên ngoài để tái thiết lập). Một ví dụ điển hình là việc Mỹ

triển khai một số chương trình viện trợ phục hồi châu Âu (Marshall

Plan/ European Recovery Program) nhằm khôi phục hạ tầng kinh tế và

ổn định chính trị khu vực => Anh và Pháp suy yếu đã khiến vị thế của

họ trong quan hệ quốc tế giảm, quyền lực dịch chuyển sang chủ thể khác

+ Mỹ và Liên Xô nổi lên thành hai siêu cường:

+ Liên Xô: Với chiến thắng quyết định trên mặt trận phía Đông, trở thành

một cường quốc quân sự hàng đầu trên thế giới. Liên Xô kiểm soát một

khu vực rộng lớn ở Đông Âu, hình thành một hệ thống các nước xã hội

chủ nghĩa, tạo nên một cực đối trọng với phương Tây

+ Mỹ: Mỹ lợi dụng chiến tranh để làm giàu nhanh chóng với 114 tỷ USD

lợi nhuận. Trở thành nước mạnh nhất về kinh tế (chiếm 52% tổng sản

phẩm xã hội (GNP) của thế giới), đồng thời Mỹ cũng là chủ nợ lớn nhất

khi riêng về vũ khí thì các nước đồng minh châu Âu đã nợ Mỹ đến

41,751 tỷ USD và nắm trong tay một lợi thế khiến các nước khác phải

kiêng nể, e dè: độc quyền về vũ khí hạt nhân. Từ đây, Mỹ trở thành một

cực đối trọng với Liên Xô

+ Hình thành trật tự thế giới 2 cực (Mỹ - Liên Xô): Thế giới chia thành 2

phe rõ rệt do Mỹ và Liên Xô đứng đầu. Mối quan hệ giữa hai siêu cường

này nhanh chóng chuyển từ đồng minh chống phát xít sang đối đầu căng

thẳng => dẫn đến Chiến tranh Lạnh

Ý 2: Nguyên nhân hình thành cấu trúc trật tự Hai cực.

- Chiến tranh thế giới thứ hai với sự sụp đổ của trật tự thế giới cũ:

+ Trước khi chiến tranh nổ ra, thế giới được điều chỉnh bởi trật tự

Versailles – Washington, được thiết lập sau Chiến tranh thế giới thứ

nhất. Tuy nhiên, trật tự này tồn tại nhiều bất cập, không giải quyết triệt

để các mâu thuẫn giữa các cường quốc, đặc biệt là những bất mãn của

các nước bại trận và các quốc gia muốn mở rộng ảnh hưởng. Vì vậy, nó

không đủ khả năng ngăn chặn xung đột và duy trì hòa bình lâu dài

+ Khi chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, những điểm yếu của trật tự

Versailles – Washington bộc lộ rõ ràng và nhanh chóng dẫn tới sự tan rã

hoàn toàn của trật tự thế giới cũ. Sự sụp đổ này đã đặt ra yêu cầu tất yếu

sau chiến tranh: thế giới cần phải xây dựng một trật tự quốc tế mới, phù

hợp hơn với tương quan lực lượng và bối cảnh lịch sử mới.

- Thay đổi tương quan lực lượng với sự trỗi dậy của 2 cường quốc Liên Xô và

Mỹ:

+ Mỹ bước ra khỏi chiến tranh với tư cách là phe thắng lợi, không bị chiến

tranh tàn phá mà còn giàu lên nhanh chóng, vừa có sức mạnh tiềm lực

về kinh tế lớn, vừa có các lực lượng hải, lục, không quân lớn mạnh. Mỹ

là nước đứng đầu, nắm quyền lãnh đạo trong thế giới tư bản chủ nghĩa

+ Liên Xô cũng là một nước thắng trận, dù bị chiến tranh tàn phá nặng nề

nên tiềm lực kinh tế không lớn bằng Mỹ, song Liên Xô có bộ máy quân

sự lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Quốc gia này sau chiến tranh đã trở

thành một cường quốc có uy tín và ảnh hưởng rất lớn, ngày càng trở

thành một nhân tố không thể thiếu trong việc giải quyết các vấn đề quốc

tế.

+ Các cường quốc phương Tây bao gồm cả nước bại trận và nước thắng

trận lúc này đang trong tình trạng bị tàn phá nặng nề sau chiến tranh và

kiệt quệ về mặt kinh tế.

- Các hội nghị quốc tế nhằm thiết lập một trật tự thế giới mới: Ngay từ giai

đoạn cuối của cuộc chiến, các hội nghị ngoại giao giữa các nguyên thủ quốc gia

Liên Xô, Anh, Mỹ và sau đó có thêm Pháp liên tiếp được tổ thức. Ba hội nghị

quan trọng nhất là Yalta (tháng 2/1945), San Francisco (tháng 4/1945), và

Potsdam (8/1945) đều được diễn ra trong năm 1945, trong đó hội nghị Yalta

được coi là quan trọng nhất vì tính biểu tượng, bởi các vấn đề được bàn tới

trong hội nghị này tạo ra cơ sở cho các hội nghị tiếp theo. Nội dung các hội

nghị tập trung bàn về các vấn đề cốt lõi như: Kết thúc chiến tranh, tổ chức lại

thế giới sau chiến tranh, quyết định số phận của các nước phát xít, mà một

trong những nội dung chủ yếu của Hội nghị này là bàn về số phận của nước

Đức.

+ Những nội dung được thỏa thuận tại đây, từ việc phân chia ảnh hưởng

sau chiến tranh, số phận Đức, Ba Lan, Đông Âu tới cuộc chiến chống

Nhật và việc thành lập Liên Hợp Quốc, đã tạo nên khung cơ bản cho

việc tổ chức lại thế giới sau chiến tranh, đồng thời chứa đựng những

mầm mống đầu tiên của trật tự hai cực Xô – Mỹ trong giai đoạn Chiến

tranh Lạnh.

Câu 4: Những đặc điểm của Trật tự Hai cực Yalta? Vũ khí hạt nhân đóng vai trò

như thế nào trong trật tự này?

Ý 1: Đặc điểm của trật tự hai cực yalta

- Trật tự Hai cực Yalta hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dựa trên sự

vượt trội toàn diện của Mỹ và Liên Xô cùng sự đối kháng sâu sắc về chính trị –

tư tưởng giữa hai mô hình: “TBCN” và “XHCN”. Đây là trật tự lưỡng cực,

trong đó hai siêu cường giữ vai trò trung tâm chi phối quan hệ quốc tế.

- Khác với các trật tự trước đó (Westphalia hay Versailles – Washington), trật tự

Yalta không được xây dựng trên nền tảng hiệp định – pháp lý quốc tế bền vững.

Những thỏa thuận làm cơ sở chủ yếu là thỏa thuận miệng, bí mật hoặc các

tuyên bố chính trị; Hội nghị Yalta và Potsdam đều không dẫn tới các hiệp ước

quốc tế chính thức.

- Đặc trưng nổi bật của trật tự này là đối đầu là chủ đạo, xen kẽ hòa hoãn, hay

được gọi là Chiến tranh Lạnh”. Dù căng thẳng, trật tự vẫn được duy trì ở mức

độ kiểm soát cao nhờ sự đồng thuận ngầm giữa hai siêu cường, đặc biệt trong

việc không để quyền lực rơi vào tay một “bên thứ ba”.

- Trật tự hai cực Yalta là cuộc cạnh tranh chiến lược toàn cầu mang tính đối

kháng, dựa trên tư duy “thắng – thua”, “bạn – thù”, trong đó an ninh và quốc

phòng được đặt lên hàng đầu. Hầu hết các quốc gia đều bị cuốn vào thế đối đầu

Xô – Mỹ và buộc phải lựa chọn lập trường, ít nhất trong giai đoạn đầu.

- Một đặc điểm quan trọng khác là “cân bằng quyền lực dựa trên nỗi sợ hãi”,

xuất hiện trong bối cảnh kỷ nguyên vũ khí hạt nhân. Lần đầu tiên trong lịch sử

tồn tại hai dạng cân bằng gần như độc lập: cân bằng hạt nhân Xô – Mỹ và cân

bằng nội bộ NATO. Trật tự này chủ yếu dựa vào sức mạnh quân sự, đặc biệt là

ưu thế hạt nhân của Mỹ trong giai đoạn đầu.

- Bên cạnh đó, trật tự Yalta chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và các

lực lượng “thứ ba”: phong trào giải phóng dân tộc ở Á, Phi, Mỹ Latinh; sự ra

đời của Phong trào Không liên kết; nỗ lực theo đuổi chính sách đối ngoại độc

lập của Pháp và Trung Quốc, làm xói mòn dần tính tuyệt đối của trật tự hai cực.

Đây cũng là giai đoạn sức mạnh mềm và chiến tranh truyền thông ngày càng

đóng vai trò quan trọng, bên cạnh sức mạnh quân sự.

Ý 2: Vai trò của vũ khí hạt nhân trong Trật tự Hai cực Yalta

- Vũ khí hạt nhân giữ vai trò nền tảng chiến lược của trật tự hai cực Yalta. Trước

hết, chúng quy định cơ chế “cân bằng quyền lực dựa trên nỗi sợ hãi”, khi khả

năng hủy diệt lẫn nhau khiến các siêu cường không thể tiến hành chiến tranh

trực tiếp, thay vào đó là răn đe và kiềm chế.

- Sự xuất hiện và phổ biến của vũ khí hạt nhân làm thay đổi căn bản tương quan

quyền lực quốc tế, trở thành tiêu chí then chốt để xác lập vị thế cường quốc.

Việc Mỹ độc quyền hạt nhân năm 1945 giúp nước này chiếm ưu thế ban đầu;

đến năm 1949, Liên Xô sở hữu vũ khí hạt nhân đã tái lập thế cân bằng hạt

nhân, củng cố mô hình lưỡng cực. Sau đó, Anh, Pháp và Trung Quốc gia nhập

“câu lạc bộ hạt nhân”, qua đó gia tăng tiếng nói quốc tế.

- Vũ khí hạt nhân đồng thời tạo nên trạng thái “chiến tranh không thể, hòa bình

không trọn vẹn”, làm thay đổi tư duy chiến tranh truyền thống và kéo dài Chiến

tranh Lạnh. Nỗi sợ chiến tranh hủy diệt ngăn chặn xung đột trực tiếp, nhưng lại

duy trì đối đầu lâu dài thông qua chiến tranh ủy nhiệm và chạy đua vũ trang.

- Tuy nhiên, vũ khí hạt nhân cũng là nguồn gốc của nhiều bất ổn: nguy cơ tính

toán sai lầm, khủng hoảng hạt nhân, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và bất

bình đẳng chiến lược giữa các quốc gia. Do đó, hòa bình trong trật tự Yalta là

hòa bình mong manh, dựa trên sợ hãi hơn là lòng tin, khiến quan hệ quốc tế

thường xuyên rơi vào căng thẳng và khủng hoảng

Câu 5: “Chiến tranh Lạnh” là gì? Vì sao có sự ra đời của Chiến tranh Lạnh? Theo

em, với cục diện thế giới 1945 - 1947 thì có thể tránh được cuộc Chiến tranh Lạnh

hay không?

- Khái niệm “Chiến tranh Lạnh”: Chiến tranh Lạnh là trạng thái đối đầu căng

thẳng, lâu dài giữa hai khối đối lập do Mỹ đứng đầu khối TBCN và Liên Xô

đứng đầu khối XHCN. Cuộc đối đầu này không dẫn đến chiến tranh quân sự

trực tiếp giữa 2 siêu cường, nhưng thể hiện qua sự cạnh tranh gay gắt trên mọi

lĩnh vực như chính trị, quân sự, kinh tế, tư tưởng, khoa học - kĩ thuật… Hai bên

thiết lập các liên minh quân sự - chính trị, chạy đua vũ trang và tiến hành nhiều

cuộc chiến tranh cục bộ, chiến tranh uỷ nhiệm ở nhiều khu vực trên thế giới.

- Vì sao có sự ra đời của Chiến tranh Lạnh:

+ Thứ nhất, do sự đối lập về mục tiêu và hệ tư tưởng giữa hai hệ thống xã

hội: Sau chiến tranh thế giới 2, Mỹ và Liên Xô trở thành hai cường quốc

hàng đầu, nhưng đại diện cho hai con đường phát triển hoàn toàn khác

nhau là CNTB và CNXH. Chính sự khác biệt về lợi ích, mục tiêu chiến

lược và ý thức hệ đã khiến quan hệ giữa hai nước nhanh chóng chuyển

từ đồng minh chống phát xít thời chiến chuyển sang đối đầu

+ Thứ hai, do tham vọng thiết lập trật tự thế giới theo lợi ích của mỗi bên:

Mỹ muốn vươn lên xác lập vai trò lãnh đạo thế giới tư bản, mở rộng sự

ảnh hưởng của mình ra toàn cầu và ngăn chặn sự phát triển của CNXH.

Thì Liên Xô mong muốn bảo vệ CNXH, mở rộng và củng cố hệ thống

XHCN, đảm bảo sự an ninh trước các nước tư bản. Sự khác biệt trong

cách nhìn nhận và tổ chức trật tự thế giới khiến hai bên bước vào thế đối

đầu lâu dài.

+ Thứ ba, do sự tác động của cục diện quốc tế sau chiến tranh thế giới 2:

Sau chiến tranh thế giới 2, các nước tư bản châu Âu và Nhật Bản bị suy

yếu nặng nề, trong khi Mỹ và Liên Xô vươn lên mạnh mẽ, hình thành

cục diện hai cực chi phối quan hệ quốc tế lúc bấy giờ. Trong bối cảnh đó

quan hệ quốc tế bị phân hoá sâu sắc, quyền lực nằm hoàn toàn trong tay

hai cường quốc Mỹ và Liên Xô. Vì thế khi mâu thuẫn giữa hai cường

quốc này xảy ra thì sẽ không có bên thứ 3 có đủ khả năng, quyền lực

điều hoà hay ngăn chặn sự xung đột.

+ Thứ tư, Chiến tranh Lạnh bùng nổ trực tiếp do Mỹ phát động. Từ năm

1947, Mỹ công khai thực hiện chính sách chống Liên Xô và các nước

XHCN, tiêu biểu là việc Mỹ đưa ra “Học thuyết Truman” và “kế hoạch

Marshall”, thành lập khối quân sự NATO, triển khai chiến lược bao vây,

ngăn chặn và chống phá phong trào cách mạng trên thế giới. Những

hành động này đã chính thức mở đầu thời kì Chiến tranh Lạnh

- Theo em, với cục diện thế giới 1945 - 1947 thì có thể tránh được cuộc

Chiến tranh Lạnh hay không

=> Theo em cục diện thế giới 1945 - 1947 không thể tránh khỏi được cuộc Chiến

tranh Lạnh, vì:

+ Thế giới giai đoạn 1945 - 1937 đã có sự đối lập về mục tiêu, hệ tư tưởng

giữa CNTB và CNXH do Mỹ và Liên Xô đứng đầu.

+ Cục diện thế giới sau chiến tranh thế giới 2 là điều kiện khách quan

khiến sự đối đầu là không thể tránh khỏi. Quyền lực tập trung vào hai

cường quốc này mà các cơ chế hợp tác quốc tế hay các quốc gia khác

như Anh, Pháp lại không đủ mạnh để hoá giải mâu thuẫn hay cân bằng

quyền lực

+ Tham vọng của Mỹ quá lớn khi theo đuổi mục tiêu thiết lập trật tự thế

giới do mình chi phối. Do đó, sự phát triển của CNXH đã trở thành “cái

gai” trong mắt CNTB.

Câu 6: Phân tích những đặc điểm chính của các giai đoạn Chiến tranh Lạnh?

Những nhân tố nào tác động làm thay đổi các giai đoạn của Chiến tranh Lạnh?

● Những đặc điểm chính của các giai đoạn Chiến tranh Lạnh

- Giai đoạn 1947 - 1962

+ Đặc điểm: Chiến tranh Lạnh trong trạng thái đối đầu căng thẳng và gay

gắt

+ Phân tích: Chiến tranh Lạnh giai đoạn này mang đặc trưng nổi bật là sự

đối đầu toàn diện và quyết liệt giữa hai khối CNTB - Mỹ và CNXH -

Liên Xô. Hai bên thiết lập các liên minh quân sự - chính trị đối lập, tiến

hành chạy đua vũ trang, đặc biệt là vũ khí hạt nhân, làm cho thế giới

luôn trong trạng thái căng thẳng. Mỹ và Liên Xô không trực tiếp tiến

hành chiến tranh với nhau mà đối đầu thông qua các cuộc chiến tranh

cục bộ và chiến tranh uỷ nhiệm ở nhiều khu vực như châu Á, châu Phi…

Đồng thời, Chiến tranh Lạnh diễn ra trên mọi lĩnh vực: chính trị, quân

sự, kinh tế, ngoại giao và tư tưởng

- Giai đoạn 1962 - 1969

+ Đặc điểm: Mâu thuẫn giữa hai khối Mỹ và Liên Xô có sự giảm

+ Phân tích: Giai đoạn này hai bên bắt đầu điều chỉnh chính sách, chuyển

từ đối đầu gay gắt sang đối thoại và thỏa hiệp trong một số vấn đề quan

trọng. Sự hoà hoãn này thể hiện qua việc ký kết các hiệp định hạn chế

vũ khí chiến lược, mở rộng quan hệ ngoại giao và kinh tế giữa các nước

thuộc hai khối => Chiến tranh Lạnh vẫn chưa kết thúc mà chỉ tạm thời

lắng dịu, do mâu thuẫn cơ bản giữa hai bên vẫn còn tồn tại.

- Giai đoạn cuối 1969 - 1985

+ Đặc điểm: Tái diễn đối đầu và căng thẳng

+ Phân tích: Các thỏa thuận hòa hoãn trước đó ký kết bị suy yếu, hai bên

lại tiếp tục chạy đua vũ trang và can thiệp vào nhiều khu vực chiến lược.

Mỹ giai đoạn này theo đuổi chính sách đối ngoại cứng rắn, đẩy mạnh

đối đầu quân sự, khiến nguy cơ xung đột (đặc biệt - xung đột hạt nhân)

lại gia tăng.

- Giai đoạn giữa 1980 - 1991

+ Đặc điểm: Chiến tranh Lạnh suy yếu và đi đến kết thúc

+ Phân tích: Xu thế hoà hoãn, đối thoại và chấm dứt đối đầu là đặc điểm

nổi bật trong giai đoạn này. Mỹ và Liên Xô từng bước giảm căng thẳng,

tăng cường hợp tác và giải trừ quân bị. Sự suy yếu này gắn liền với việc

Liên Xô tiến hành cải tổ, thay đổi tư duy đối ngoại, chấm dứt đối đầu

với phương Tây. Chiến tranh Lạnh chính thức chấm dứt, đánh dấu sự

sụp đổ của thế giới hai cực.

● Những nhân tố nào tác động làm thay đổi các giai đoạn của Chiến tranh

Lạnh

- Thứ nhất, sự thay đổi tương quan lực lượng đã khiến hai cường quốc Mỹ và

Liên Xô bị suy giảm. Bởi vì các nước Tây Âu và Nhật Bản phục hồi và vươn

lên mạnh mẽ. Quan hệ quốc tế không còn bị chi phối hoàn toàn bởi hai cực Mỹ

- Liên Xô, vì thế hai bên buộc phải thay đổi chính sách đối ngoại từ gay gắt

sang hòa hoãn or hợp tác trong từng giai đoạn nhất định

- Thứ hai, các cuộc chạy đua vũ trang (đặc biệt - vũ khí hạt nhân) đã tiêu tốn

nguồn kinh tế khổng lồ, gây sức ép kinh tế lên đời sống xã hội. Từ đó Mỹ và

Liên Xô đã nỗ lực hạn chế vũ khí và giảm căng thẳng

- Thứ ba, sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của hai cường quốc Mỹ và Liên

Xô đã tác động trực tiếp đến mức độ căng thẳng của Chiến tranh Lạnh: chính

sách đối ngoại cứng rắn - căng thẳng, chính sách đối ngoại thỏa hiệp và hợp tác

- giảm căng thẳng or suy yếu

- Thứ tư, sự phát triển của các phong trào hòa bình, xu hướng hợp tác, hội nhập

quốc tế đã tạo sức ép nhằm kiềm chế hành động cực đoan của các cường quốc.

Cùng với đó là thúc đẩy giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình.

Câu 7: Phân tích các vấn đề nổi bật trong giai đoạn 1 của Chiến tranh Lạnh (1947

- 1962)? Đâu là các sự kiện vượt ngoài “tầm kiểm soát” của hai siêu cường Mỹ và

Liên Xô? Vì sao?

Ý 1: Các vấn đề nổi bật trong giai đoạn 1 của Chiến tranh Lạnh (1947 - 1962).

- Trước hết, Chiến tranh Lạnh bùng nổ từ mâu thuẫn ý thức hệ, được biểu tượng

hóa bằng khái niệm “Bức màn sắt”. Thuật ngữ này phản ánh sự chia cắt châu

Âu thành hai khối Đông – Tây, trong đó các nước Trung và Đông Âu ngày

càng chịu ảnh hưởng và kiểm soát của Liên Xô. Cùng với đó thì sự ra đời của

Học thuyết Truman (1947) – chính sách “ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản” của

Mỹ – đã đánh dấu Chiến tranh Lạnh chính thức bắt đầu.

- Thứ hai, hai siêu cường đối đầu gay gắt về chính trị, ngoại giao và kinh tế,

thông qua việc thiết lập các khối liên minh đối lập. Phía Mỹ đứng đầu khối tư

bản với Kế hoạch Marshall, OEEC và NATO; phía Liên Xô tổ chức khối xã hội

chủ nghĩa với SEV và Hiệp ước Vác-xa-va. Điều này hình thành một địa –

chính trị toàn cầu mới, chia thế giới thành hai phe đối đầu rõ rệt.

- Thứ ba, giai đoạn này chứng kiến chạy đua vũ trang, đặc biệt là vũ khí hạt

nhân, với hàng nghìn vụ thử nghiệm, đạt đỉnh cao vào đầu thập niên 1960. Vũ

khí hạt nhân trở thành công cụ răn đe chiến lược, làm xuất hiện chiến lược “đu

đưa bên miệng hố chiến tranh”, vừa ngăn chiến tranh trực tiếp, vừa đẩy thế giới

vào trạng thái bất ổn thường trực.

+ Mỹ thử nghiệm thành công bom nguyên tử năm 1945, trong khi Liên Xô

phá thế độc quyền hạt nhân của Mỹ vào năm 1949, mở ra kỷ nguyên cân

bằng hạt nhân.

- Thứ tư, Chiến tranh Lạnh còn được thể hiện rõ qua các xung đột trên thực địa,

nơi hai siêu cường tránh đối đầu trực tiếp nhưng can dự gián tiếp.

+ Tiêu biểu là phong tỏa Berlin (1948–1949) khi Liên Xô tìm cách buộc

phương Tây rút khỏi Tây Berlin nhưng thất bại trước chiến dịch không

vận của Mỹ và đồng minh.

+ Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) là cuộc xung đột quân sự lớn đầu

tiên giữa hai phe, suýt leo thang thành chiến tranh hạt nhân.

+ Chiến tranh Đông Dương cho thấy sự đối đầu thông qua các cuộc chiến

ủy nhiệm.

+ Căng thẳng tiếp tục gia tăng với khủng hoảng Berlin và việc xây dựng

Bức tường Berlin năm 1961, trước khi lên tới đỉnh điểm trong Khủng

hoảng tên lửa

+ Cuba năm 1962, khi Mỹ và Liên Xô đối đầu trực tiếp, đẩy thế giới tới

sát bờ vực chiến tranh hạt nhân.

- Bên cạnh đó, hai siêu cường còn cạnh tranh gay gắt trong khoa học – kỹ thuật,

nhất là lĩnh vực không gian, mở đầu bằng sự kiện Liên Xô phóng vệ tinh

Sputnik (1957) và đưa con người vào vũ trụ (1961).

● Ý 2: Các sự kiện vượt ngoài “tầm kiểm soát” của Mỹ và Liên Xô và nguyên

nhân

- Trong giai đoạn này, hai sự kiện lớn tại châu Á được xem là vượt ngoài tầm

kiểm soát của cả Mỹ và Liên Xô: sự thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung

Hoa (1949) và Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953).

+ Thứ nhất, sự ra đời của CHND Trung Hoa (1949) không nằm trong toan

tính ban đầu của hai siêu cường. Cả Mỹ và Liên Xô đều mong muốn

một Trung Quốc “vùng đệm”, để bảo đảm lợi ích chiến lược của mình.

Tuy nhiên, cuộc nội chiến Trung Quốc kết thúc bằng thắng lợi hoàn toàn

của Đảng Cộng sản đã phá vỡ phương án này. Sự kiện này làm thay đổi

sâu sắc cục diện địa – chính trị châu Á, buộc Mỹ phải điều chỉnh chiến

lược khu vực, đồng thời đặt nền móng cho những bất đồng Xô – Trung

sau này.

+ Thứ hai, Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) vượt ngoài kiểm soát vì cả

Mỹ và Liên Xô đều chủ trương duy trì trạng thái chia cắt bán đảo Triều

Tiên như một “vùng đệm”, trong khi Bắc và Nam Triều Tiên đều theo

đuổi mục tiêu thống nhất bằng vũ lực, mang đậm tính dân tộc chủ nghĩa.

Cuộc chiến nhanh chóng quốc tế hóa, có nguy cơ leo thang thành chiến

tranh hạt nhân.

Câu 8: Phân tích những nhân tố tác động đến giai đoạn “hoà hoãn tạm thời”

(1962-1969) của Chiến tranh Lạnh? Những biểu hiện cụ thể của giai đoạn này?

Ý 1: Nhân tố đưa tới giai đoạn 2 “hòa hoãn tạm thời” của Chiến tranh Lạnh

(1962–1969)

Giai đoạn 2 của Chiến tranh Lạnh mang đặc trưng “ổn định trong thế đối đầu”: Mỹ –

Liên Xô vẫn cạnh tranh toàn diện nhưng chuyển từ đối đầu dễ bùng nổ sang kiểm soát

xung đột, đồng thời trật tự hai cực Yalta bắt đầu xói mòn do sự xuất hiện của các lực

lượng “cực thứ ba”, đặc biệt là mâu thuẫn Trung – Xô.

● Khủng hoảng tên lửa Cuba (1962) tạo “cú sốc” buộc hai siêu cường phải

kiềm chế

- Cuba 1962 là đỉnh điểm của chiến lược “đu đưa bên miệng hố chiến tranh”, khi

nguy cơ chiến tranh hạt nhân trở nên hiện hữu.

- Khủng hoảng cho thấy cấu trúc lưỡng cực dựa trên răn đe hạt nhân có thể đẩy

thế giới tới bờ vực “chiến tranh thế giới thứ ba”.

- Vì vậy, sau 1962 hai bên chuyển sang tạm thời hòa hoãn và xây dựng cơ

chế“nguyên tắc cùng tồn tại”, hạn chế những hành động có thể làm xung đột

vượt khỏi kiểm soát.

● Nhận thức lại về “an ninh thế giới” trong bối cảnh cân bằng hạt nhân và

phổ biến hạt nhân

- Khi tương quan hạt nhân tiến tới thế cân bằng, khả năng “đánh phủ đầu” trở

nên kém khả thi vì rủi ro hủy diệt lẫn nhau.

- Đồng thời, nhiều nước khác đã/đang sở hữu hạt nhân (Mỹ 1945, Liên Xô 1949,

Anh 1952, Pháp 1960, Trung Quốc 1964) khiến môi trường an ninh phức tạp

hơn, buộc Mỹ – Xô phải thận trọng hơn

- Mỹ:

+ Điều chỉnh từ tư duy dựa chủ yếu vào ưu thế hạt nhân/đe dọa phủ đầu

sang hướng “phản ứng linh hoạt”: dùng nhiều công cụ (quân sự thường,

kinh tế, ngoại giao…), không phụ thuộc tuyệt đối vào hạt nhân.

- Liên Xô:

+ Có xu hướng chuyển từ “ganh đua đối đầu” sang thừa nhận nguyên

trạng toàn cầu (đặc biệt ở châu Âu) và quan tâm hơn tới các thỏa thuận

hạn chế vũ khí.

+ Lý do thực tiễn: gánh nặng kinh tế và nghĩa vụ “anh cả” với Đông Âu

khiến Liên Xô có động lực giảm căng thẳng.

● Sức ép nội bộ và mâu thuẫn trong hệ thống đồng minh của mỗi bên

- Ở Mỹ và khối Tây:

+ Tây Âu phục hồi mạnh, xuất hiện xu hướng ly tâm với Mỹ, nổi bật là

Pháp của De Gaulle theo đuổi “tự chủ chiến lược”, phản đối một số

chính sách của Mỹ; Pháp rút khỏi bộ chỉ huy quân sự NATO (1966).

+ Chiến tranh Việt Nam làm Mỹ sa lầy, gây tổn thất lớn và kích hoạt

phong trào phản chiến, thúc Mỹ cần giảm căng thẳng với Liên Xô và

điều chỉnh tiếp cận với Trung Quốc.

- Ở Liên Xô và khối Đông:

+ Dấu hiệu trì trệ kinh tế và bất ổn xã hội gia tăng.

+ Cải cách và phong trào đòi tự do ở Đông Âu lên cao, đỉnh điểm là “Mùa

xuân Praha” (1968); Liên Xô can thiệp quân sự, làm lộ mâu thuẫn nội bộ

khối Warsaw và tạo thêm áp lực chính trị – hình ảnh.

● Sự xói mòn hai cực do “cực thứ ba”: mâu thuẫn Trung – Xô lên đỉnh cao

- Trung Quốc ngày càng bất đồng với Liên Xô về lợi ích, đường lối và cả vấn đề

hạt nhân (TQ thử hạt nhân 1964).

- Căng thẳng biên giới và đối đầu Xô–Trung làm cấu trúc hai cực biến đổi, tạo

không gian để Mỹ khai thác thế “tam giác” trong quan hệ quốc tế (dù bước đột

phá Mỹ–Trung rõ hơn sau 1969).

Ý 2: Biểu hiện tiêu biểu của xu thế hòa hoãn (gắn với các nhân tố trên)

● Thiết lập cơ chế kiểm soát khủng hoảng và kiểm soát vũ khí

- 1963: thiết lập đường dây nóng Washington – Moscow để tránh tính toán sai

trong khủng hoảng

- 1963: ký Hiệp ước cấm thử hạt nhân hạn chế (LTBT) (cấm thử trong khí quyển,

vũ trụ và dưới nước), phản ánh nhu cầu kiềm chế chạy đua.

- 1968: ký Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) – công cụ quan trọng

nhằm hạn chế lan truyền hạt nhân và duy trì ổn định chiến lược.

● Mâu thuẫn Xô–Trung sâu sắc hơn, mở đường cho dịch chuyển chiến lược

- Từ đầu thập niên 1960, bất đồng Xô – Trung không chỉ dừng ở mức tư tưởng

mà mở rộng sang lợi ích chiến lược và vấn đề an ninh, đặc biệt sau khi Trung

Quốc trở thành cường quốc hạt nhân năm 1964. Liên Xô chủ trương “chung

sống hòa bình” với Mỹ, trong khi Trung Quốc phản đối mạnh mẽ đường lối này

và theo đuổi chiến lược đối đầu triệt để với phương Tây, đồng thời muốn khẳng

định vai trò lãnh đạo thế giới xã hội chủ nghĩa. Mâu thuẫn leo thang thành xung

đột quân sự trực tiếp ở biên giới Xô – Trung năm 1969, cho thấy khối xã hội

chủ nghĩa không còn thống nhất và trật tự hai cực Yalta bắt đầu rạn nứt. Sự đối

đầu Xô – Trung đã hình thành logic “cực thứ ba”, tạo điều kiện để Mỹ điều

chỉnh chiến lược, khai thác mâu thuẫn giữa hai nước xã hội chủ nghĩa, từ đó

thúc đẩy xu hướng hòa hoãn và tái cân bằng trong quan hệ quốc tế cuối thập

niên 1960.

Câu 9: Phân tích những nhân tố tác động tới giai đoạn “Căng thẳng trở lại” của

Chiến tranh Lạnh (1969 - 1985) và sự sụp đổ của trật tự hai cực Yalta (1980 -

1991)? Những biểu hiện cụ thể của giai đoạn này?

Ý 1: Những nhân tố tác động đưa tới giai đoạn 3 “Căng thẳng trở lại” (1969 -

1985) của Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của Trật tự Hai cực Yalta (1980 - 1991).

● Vấn đề nội bộ của hai siêu cường.

- Phía Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa

+ Liên Xô: Lục đục, bất ổn về tình hình chính trị trong nước Gorbachev

lên nắm quyền, đưa ra các cải tổ về kinh tế và chính trị nhưng lại càng

gây thêm nhiều hỗn loạn cho đất nước, góp phần dẫn tới sự sụp đổ của

Liên Xô.

+ Giai đoạn trước, kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa phát triển khá nhanh

và đều, nhưng tới giai đoạn nay, đã xuất hiện những hiện tượng trì trệ,

khoảng cách giữa Liên Xô với các nước công nghiệp hóa ở phương Tây

ngày càng mở rộng. Nguyên nhân của sự trì trệ này nằm ở ngay trong cơ

chế quản lý của nền kinh tế chỉ huy kém hiệu quả, và sự chạy đua vũ

trang kết sức tốn kém của Liên Xô.

+ Khó khăn và khủng hoảng về kinh tế là một trong những nguyên nhân

dẫn tới bất ổn định chính trị, xã hội đối với các nước Liên Xô và Đông

Âu.

+ Căng thẳng Xô - Trung càng được đẩy lên cao trào do sự phân liệt trong

cùng một ý thức hệ.

- Phía Mỹ và các nước tư bản chủ nghĩa:

+ Khủng hoảng kinh tế: Nền kinh tế thế giới tư bản cũng bước vào thời kỳ

khủng hoảng và trì trệ kéo dài do sự sa lầy của Mỹ ở cuộc chiến tranh

Việt Nam, cùng với đó là sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton-Woods.

“Ngoại giao dầu mỏ” của OPEC gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng

1973, càng làm tình hình thêm hỗn loạn và bất ổn.

+ Mâu thuẫn trong thế giới tư bản: Sự suy yếu tương đối của Mỹ cùng sự

đi lên của Nhật Bản và Tây Âu làm cho thế giới tư bản chia làm 3 trung

tâm lớn chứ không còn sự độc quyền của Mỹ nữa. Sự xuống dốc tương

đối và từ từ của nền kinh tế Mỹ làm cho quan hệ kinh tế Mỹ với Tây Âu

và Nhật Bản luôn luôn căng thẳng.

● Sự thay đổi chiến lược của Liên Xô.

- Trước cơ hội vàng khi Mỹ đang mất đi ảnh hưởng ở Đông Âu và Việt Nam,

Liên Xô đã đưa ra chiến lược “Chiến lược quân sự biển mới” - cạnh tranh khu

vực ngoại vi, và tăng cường mở rộng các khu vực châu Á, Mỹ Latin, châu Phi,

can thiệp quân sự vào Afghanistan. Sự hiện diện quân sự của Liên Xô ở các

khu vực này trong bối cảnh Mỹ đang có những mâu thuẫn với các nước Arab

khiến mối quan hệ giữa 2 siêu cường bắt đầu có dấu hiệu căng thẳng trở lại.

● Các nhân tố khác.

- Trung quốc và “cực thứ ba”

- Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các nước.

- Cuộc cách mạng khoa học, công nghệ đã tạo điều kiện cho xu thế toàn cầu hóa

ra đời từ những năm 1980, theo đó, làm xói mòn xu thế đối đầu căng thẳng,

thay bằng xu thế hợp tác cùng phát triển.

Ý 2: Những biểu hiện cụ thể của giai đoạn này.

● Căng thẳng Xô - Mỹ.

- Phía Mỹ: Từ đầu thập niên 1970, quan hệ Xô – Mỹ có dấu hiệu căng thẳng trở

lại, gắn liền với biến động năng lượng toàn cầu và sự thay đổi tương quan ảnh

hưởng chiến lược. Khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, do “ngoại giao dầu mỏ”

của OPEC, đã làm lung lay nghiêm trọng vị thế kinh tế – chính trị của Mỹ và

phương Tây. Tiếp đó, thất bại của Mỹ trong chiến tranh Việt Nam (1975) và

Cách mạng Iran năm 1979 khiến Mỹ mất đi các đồng minh chiến lược quan

trọng ở châu Á và Trung Đông, làm suy giảm đáng kể ảnh hưởng toàn cầu của

nước này.

- Phía Liên Xô: Trước cơ hội vàng khi Mỹ đang mất đi ảnh hưởng ở Đông Âu và

Việt Nam, Liên Xô đã đưa ra chiến lược “Chiến lược quân sự biển mới” - cạnh

tranh khu vực ngoại vi, và tăng cường mở rộng các khu vực châu Á, Mỹ Latin,

châu Phi, can thiệp quân sự vào Afghanistan. Sự hiện diện quân sự của Liên Xô

ở các khu vực này trong bối cảnh Mỹ đang có những mâu thuẫn với các nước

Arab khiến mối quan hệ giữa 2 siêu cường bắt đầu có dấu hiệu căng thẳng trở

lại. Mục tiêu của Moscow là nâng cao ảnh hưởng chiến lược, nhất là tại các

khu vực then chốt liên quan tới tuyến vận chuyển dầu mỏ từ Trung Đông – lợi

ích sống còn của Mỹ và phương Tây.

=> Sự mở rộng ảnh hưởng quân sự của Liên Xô tại các địa bàn chiến lược đã làm gia

tăng lo ngại ở Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ đang gặp khó khăn trong quan hệ với

các nước Arab. Washington nghi ngờ Liên Xô có ý đồ đe dọa quyền kiểm soát nguồn

năng lượng Trung Đông, từ đó dẫn tới phản ứng cứng rắn hơn. Tháng 1/1980, Mỹ

công bố Học thuyết Carter, tuyên bố khu vực Vịnh Ba Tư là lợi ích sống còn của Mỹ;

đồng thời tăng cường liên minh Mỹ – Trung và khởi động lại chạy đua vũ trang dưới

thời Tổng thống Reagan.

=> Cuộc chạy đua quân sự mới không tập trung vào vũ khí hạt nhân chiến lược mà

chủ yếu là tên lửa tầm trung và vũ khí thông thường hiện đại. Năm 1983, Mỹ triển

khai tên lửa Pershing tại Tây Âu nhằm đáp trả việc Liên Xô triển khai tên lửa SS-20,

gây ra khủng hoảng tên lửa châu Âu và làm gia tăng căng thẳng Đông – Tây. Cuộc đối

đầu này tạo sức ép nặng nề cho cả hai phía, đặc biệt là Liên Xô khi vừa sa lầy tại

Afghanistan vừa phải dồn nguồn lực cho cạnh tranh quân sự, góp phần đẩy quan hệ

Xô – Mỹ vào giai đoạn đối đầu gay gắt mới

● Châu Á: Căng thẳng giữa Trung Quốc và Liên Xô ngày càng gay gắt.