82 trang 12 lượt tải

Giáo trình giáo dục học đại cương | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Giáo trình giáo dục học đại cương | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế. Tài liệu giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời đọc đón xem!

Môn: Giáo dục học (phần 1,2) 12 tài liệu

Trường: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế 95 tài liệu

Tác giả:

ĐỖ PHƯƠNG LINH GDTH D2025TT

3 tuần trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

§¹I HäC HUÕ

TRUNG T¢M §µO T¹O Tõ XA

PGS. ts. Hµ THÞ §øC

gi¸o tr×nh

gi¸o dôc häc

®¹i c−¬ng

(S¸ch dïng cho hÖ ®µo t¹o tõ xa)

nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc s− ph¹m

môc lôc

PhÇn thø nhÊt: Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña gi¸o dôc häc

Ch−¬ng I: Gi¸o dôc lµ mét khoa häc

I. Gi¸o dôc lµ mét hiÖn t−îng ®Æc biÖt cña x· héi loµi ng−êi

II. §èi t−îng vµ nhiÖm vô cña gi¸o dôc häc

III. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu gi¸o dôc häc

Ch−¬ng II: Vµi nÐt vÒ lÞch sö ph¸t triÓn c¸c t− t−ëng gi¸o dôc

I. T− t−ëng gi¸o dôc trong thêi cæ ®¹i

II. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc thêi trung vµ cËn ®¹i

III. Vµi nÐt vÒ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc häc hiÖn nay

Ch−¬ng III: Gi¸o dôc vµ sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch

I. Sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña con ng−êi

II. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch

III. Gi¸o dôc vµ c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña nh©n c¸ch häc sinh

Ch−¬ng IV: Môc ®Ých vµ c¸c nhiÖm vÞ gi¸o dôc

I. Môc ®Ých vµ môc tiªu gi¸o dôc

II. C¸c nhiÖm vô gi¸o dôc

III. HÖ thèng gi¸o dôc quèc d©n ViÖt Nam

PhÇn thø hai: LÝ luËn d¹y häc

Ch−¬ng V: Qu¸ tr×nh d¹y häc

I. Kh¸i niÖm chung vÒ qu¸ tr×nh d¹y häc

II. B¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh d¹y häc

III. C¸c nhiÖm vô cña qu¸ tr×nh d¹y häc

IV. §éng lùc cña qu¸ tr×nh d¹y häc

Ch−¬ng VI: Quy luËt vµ hÖ thèng c¸c nguyªn t¾c d¹y häc

I. C¸c quy luËt cña qu¸ tr×nh d¹y häc

II. C¸c nguyªn t¾c d¹y häc

Ch−¬ng VII: Néi dung d¹y häc

I. Kh¸i niÖm néi dung d¹y häc

II. Nh÷ng thÇnh phÇn c¬ b¶n cña néi dung d¹y häc

III. Nh÷ng ph−¬ng h−íng c¬ b¶n chØ ®¹o viÖc x©y dùng néi dung d¹y häc

Ch−¬ng VIII: Ph−¬ng ph¸p d¹y häc

I. Kh¸i niÖm ph−¬ng ph¸p d¹y häc

II. HÖ thèng c¸c ph−¬ng ph¸p d¹y häc

III. KÕt luËn vÒ ph−¬ng ph¸p d¹y häc

Ch−¬ng IX: C¸c h×nh thøc tæ chøc d¹y häc

I. Kh¸i niÖm vÒ h×nh thøc tæ chøc d¹y häc

II. C¸c h×nh thøc tæ chøc d¹y häc

PhÇn thø ba: LÝ luËn gi¸o dôc

Ch−¬ng X: Qu¸ tr×nh gi¸o dôc (theo nghÜa hÑp)

I. Kh¸i niÖm vµ cÊu tróc cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc

II. B¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc

III. §éng lùc vµ l«gic cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc

Ch−¬ng XI: Quy luËt vµ nguyªn t¾c gi¸o dôc

I. Nh÷ng quy luËt cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc

II. C¸c nguyªn t¾c gi¸o dôc

Ch−¬ng XII: Néi dung, ph−¬ng ph¸p vµ c¸c con ®−êng gi¸o dôc

I. Néi dung gi¸o dôc ........................................................................................................ 100

II. Ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc

III. C¸c con ®−êng gi¸o dôc

PhÇn thø t−: C«ng t¸c qu¶n lÝ gi¸o dôc trong nhµ tr−êng

Ch−¬ng XIII: C«ng t¸c cña ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp

I. VÞ trÝ, chøc n¨ng vµ nhiÖm vô cña ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp

II. Néi dung vµ c¸c biÖn ph¸p c«ng t¸c cña gi¸o viªn chñ nhiÖm líp

III. Nh÷ng yªu cÇu ®èi víi ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp

Ch−¬ng XIV: Gi¸o dôc tËp thÓ häc sinh

I. Kh¸i niÖm tËp thÓ vµ tËp thÓ häc sinh

II. CÊu tróc vµ chøc n¨ng cña tËp thÓ häc sinh

III. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña tËp thÓ häc sinh

IV. Nh÷ng biÖn ph¸p gi¸o dôc tËp thÓ häc sinh

PhÇn thø nhÊt

Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña gi¸o dôc häc

Ch−¬ng I

Gi¸o dôc lµ mét khoa häc



I. Gi¸o dôc lµ mét hiÖn t−îng ®Æc biÖt cña x- héi loµi ng−êi

1. VÞ trÝ, vai trß cña gi¸o dôc trong ®êi sèng x· héi

 !"#$%&'()'*+,-%#$

+(./-0"*123&450"1-6728(0*9:

'1 ,0"! ;/ 8( *450"1 -;<% #$ 6(;#9

= 2 >+  ;$ . # ? '@%  #9+% ? (3% / A% (3 B-C 

(%=2>+;<;#9:(D0"(CEF&6>"C6>2G<

:">#9BF%B-CAH#04C%BF"+!>#9 !;I'>

"#$%+!>#9<+F;:0"chØ x héi loµi ng−êi míi cãJ>#9

BF;<;#91CC&2< !"#$0""nhu cÇu cÊp thiÕt K 

!H$;<%6>(6+L;#9=2>+%=5MA<

+:K0"+A-;!(!.0"=L0K-;!2%"+

 !"#$(3/-0"23&

NÐt ®Æc tr−ngN'1BF"O6>#7truyÒn ®¹t -=2>+.

6 > ( ; A +  0" ;$ .   ! J 6 > ( 6 (% lÜnh héi = 2

>+.+"6>#7(CE-%;/$A-"+MN=2>+

.;<H=2>+;<'/+O5%2L?%2L1P=0?

 !#(Q+K0E;-;5%E+%"0%<8(R%B--;!#(

#$ !+"&;<BSBST",H$;<%BF

"+,#$;#9"C";SC;%M%;B-0"">

NG<:"5?BF%<"#N>8(AU+V1(W,

X%1(W=5+-S%'/B#Y=?K0"Q+W.;Z;

+[,/-%0"K2\;+*

2. TÝnh quy ®Þnh cña m«i tr−êng kinh tÕ – x· héi ®èi víi gi¸o dôc

;- !"#$%2#N51(W 

!C;)]2^R"-='6;)0E##T%:%0EW(M !%0E.

.0?%Q++L00L0KBF%+3#$ !%;E(2>26%0?

1#T,(@7+F_(%>+0F%!B(%*5BFU+;5C_(

S(;$. !G<":8(C;+3#$26`:` !;.07

-;!BF%;<K#9BF0"#$;#9BF",.;I

#N'1Wa.quan hÖ t−¬ng t¸c =,O+3#$`"BF`;.

#9BF1:8(C(4)'6%28(8(*BF

3. TÝnh lÞch sö vµ tÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc

LÞch sö ph¸t triÓn cña gi¸o dôc vµ nhµ tr−êng cho thÊy r¾ng, trong c¸c giai ®o¹n ph¸t

triÓn kh¸c nhau cña lÞch sö x· héi loµi ng−êi, cïng víi sù ®æi thay cña c¬ cÊu tæ chøc x·

héi, sù th¨ng trÇm vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸ cña mçi quèc gia, sù nghiÖp gi¸o dôc

®Òu cã nh÷ng thay ®æi, chuyÓn h−íng vµ nh÷ng c¶i c¸ch, ®æi míi vÒ môc tiªu, néi dung,

h×nh thøc cho phï hîp víi yªu cÇu cña x· héi, cña thêi ®¹i míi. V× vËy gi¸o dôc lu«n lµ

mét ph¹m trï lÞch sö, mang tÝnh lÞch sö râ nÐt.

 !<W%BF+:W;4+^:WBF

b"+!8(C(428(8(*>.BFc;"-:

8(C(4"C; 8(C;'1WBF%'T]BF(3"#N5;W(

W%"#$"3F(C_:W0"-;!BFc;"-/-

#"+3#$%"#N>;W(0"'10>8(CE9+!W !

 !<W;.2%23<+!EBF(4%;5"

I;5_(!;W(W !%23<+!EBF+A

>##TWd>C%$2*3>%>;-;W#7%:

WBF;#91;4+^0?2>G-!G1%e%

8(C6H"#7%f(4gBF0E+F;:%+F_(BF$2*;)+7

U+K>B,% !BF%#770>"B>%""

,+A"0_ !<(%6>hi>H+<_

4. C¸c chøc n¨ng x· héi cña gi¸o dôc

J5? !BF"=;!:K-;!BF;.078(

* !0EL0K26%:%##T%0?00

 !M>C%5? !BF#$;#9,

"'-#(O

4.1. Chøc n¨ng kinh tÕ – s¶n xuÊt

Theo C.M¸c, søc lao ®éng cña con ng−êi chØ tån t¹i trong nh©n c¸ch sèng cña ng−êi

®ã. Nh− vËy, ®Ó c¶i t¹o c¸i b¶n thÓ tù nhiªn chung cña con ng−êi, gióp hä cã ®−îc

nh÷ng kÜ n¨ng, kÜ x¶o vÒ mét lÜnh vùc lao ®éng nµo ®ã th× cÇn ph¶i cã sù huÊn luyÖn,

®µo t¹o, nghÜa lµ hä ph¶i ®−îc gi¸o dôc. Nh− vËy, gi¸o dôc ®· t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng

x· héi, ®· t¹o ra søc lao ®éng míi cã hiÖu qu¶ cao h¬n, thay thÕ søc lao ®éng cò b»ng

c¸ch ph¸t huy nh÷ng n¨ng lùc chung vµ n¨ng lùc chuyªn biÖt cña tõng c¸ nh©n. Theo ý

nghÜa ®ã, gi¸o dôc ®· t¹o ra mét n¨ng suÊt lao ®éng ngµy cµng cao h¬n, thóc ®Èy nÒn

kinh tÕ s¶n xuÊt x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn.

4.2. Chøc n¨ng chÝnh trÞ – x· héi

Gi¸o dôc cã vai trß chñ ®¹o trong viÖc h×nh thµnh, ph¸t triÓn nh©n c¸ch con ng−êi.

Víi c¸c h×nh thøc gi¸o dôc phong phó vµ ®a d¹ng, nhµ gi¸o dôc cung cÊp cho ng−êi

®−îc gi¸o dôc hÖ thèng tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o, ph¸t triÓn n¨ng lùc vµ phÈm chÊt nh©n

c¸ch, h×nh thµnh th¸i ®é, niÒm tin vµ c¸c chuÈn mùc x· héi cïng c¸c d¹ng ho¹t ®éng,

giao l−u... Nh− vËy, gi¸o dôc ®· cã t¸c ®éng s©u s¾c tíi c¸c mèi quan hÖ x· héi, tíi sù

ph©n chia c¸c nhãm, c¸c tæ chøc, c¸c giai tÇng x· héi. Nãi c¸ch kh¸c, ë bÊt k× mét chÕ

®é chÝnh trÞ x· héi nµo, nhê cã sù t¸c ®éng to lín cña gi¸o dôc tíi viÖc h×nh thµnh, ph¸t

triÓn nh©n c¸ch cña con ng−êi mµ t¸c ®éng tíi cÊu tróc cña x· héi, ¶nh h−ëng s©u s¾c

tíi chÕ ®é chÝnh trÞ cña mét quèc gia, mét d©n téc.

4.3. Chøc n¨ng t− t−ëng – v¨n ho¸

Víi môc tiªu: n©ng cao d©n trÝ, ®µo t¹o nh©n lùc, båi d−ìng nh©n tµi, gi¸o dôc gãp

phÇn to lín trong viÖc båi d−ìng, n©ng cao tr×nh ®é v¨n ho¸, tr×nh ®é häc vÊn cho mäi

ng−êi, n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn cho toµn x· héi. Gi¸o dôc cã vai trß ®Æc biÖt quan

träng ®èi víi viÖc gi¸o dôc t− t−ëng, ®¹o ®øc, ph¸t hiÖn, båi d−ìng nh©n tµi cho ®Êt

n−íc. LÞch sö ®· chøng minh r»ng, ë mçi quèc gia, mçi d©n téc, c¸c nhµ v¨n ho¸, c¸c

nhµ t− t−ëng lín ®Òu ®−îc ®µo t¹o, båi d−ìng qua hÖ thèng gi¸o dôc trong c¸c lo¹i h×nh

tr−êng.

Nãi tãm l¹i, gi¸o dôc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng x· héi cña m×nh nh− lµ mét c«ng cô,

mét ph−¬ng tiÖn ®Ó t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng x· héi, c¶i biÕn cÊu tróc x· héi, x©y dùng

nÒn v¨n ho¸ vµ hÖ t− t−ëng cho x· héi. Cã nh− vËy, gi¸o dôc míi ®¸p øng ®−îc nh÷ng

®ßi hái vÒ sù ph¸t triÓn cña nh÷ng h×nh th¸i kinh tÕ x· héi, vÒ c¸c quan hÖ x· héi, c¸c lùc

l−îng s¶n xuÊt, c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi kh¸c... Gi¸o dôc còng gãp phÇn lµm tho¶

m·n nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng−êi: nhu cÇu ®−îc häc hµnh, ®−îc lao ®éng s¸ng

t¹o, ®−îc ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn nh©n c¸ch. Cã thÓ nãi, gi¸o dôc lµ mét phóc lîi c¬

b¶n, lµ ®êi sèng tinh thÇn, lµ h¹nh phóc vµ niÒm tin to lín cña mçi thµnh viªn trong x·

héi.

II. §èi t−îng vµ nhiÖm vô cña gi¸o dôc häc

KÓ tõ khi gi¸o dôc thùc sù trë thµnh mét lÜnh vùc khoa häc ®éc lËp, mét khoa häc vÒ

sù gi¸o dôc, ®µo t¹o con ng−êi, vÒ qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch, th× còng

lµ lóc gi¸o dôc cã ®èi t−îng, nhiÖm vô nghiªn cøu cô thÓ, cã hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm, c¸c

ph¹m trï c¬ b¶n vµ c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña nã.

1. §èi t−îng cña gi¸o dôc häc

§èi t−îng nghiªn cøu cña gi¸o dôc häc lµ qu¸ tr×nh gi¸o dôc. Qu¸ tr×nh gi¸o dôc

tr−íc hÕt cÇn ®−îc hiÓu mét c¸ch kh¸i qu¸t lµ mét qu¸ tr×nh x· héi ®−îc tæ chøc mét

c¸ch cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch, h−íng vµo viÖc truyÒn ®¹t vµ lÜnh héi nh÷ng kinh nghiÖm

x· héi nh»m h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch theo nh÷ng môc ®Ých vµ ®iÒu kiÖn do x·

héi quy ®Þnh ë nh÷ng giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh.

§ã lµ qu¸ tr×nh tæ chøc, ®iÒu khiÓn c¸c lo¹i h×nh ho¹t ®éng, giao l−u phong phó vµ ®a

d¹ng cña nhµ gi¸o dôc ®èi víi ng−êi ®−îc gi¸o dôc, gióp hä chiÕm lÜnh nh÷ng kinh

nghiÖm x· héi, nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ cña nh©n lo¹i.

2. NhiÖm vô cña gi¸o dôc häc

gBFA%07#"+!2A<>+0FN'1(O

– Nghiªn cøu môc tiªu chiÕn l−îc vµ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc - ®µo t¹o trong

mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn cña lÞch sö x· héi. Môc tiªu chiÕn l−îc cña gi¸o dôc lµ c¸i ®Ých

mµ nÒn gi¸o dôc cña mét quèc gia cÇn h−íng tíi trong mçi giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh.

Xu h−íng ph¸t triÓn cña gi¸o dôc lµ nh÷ng ®Þnh h−íng lín mµ sù nghiÖp gi¸o dôc cña

mçi quèc gia, mçi khu vùc hay toµn cÇu ®ang h−íng tíi: Gi¸o dôc nh©n v¨n, gi¸o dôc

hoµ nhËp, gi¸o dôc céng ®ång, gi¸o dôc tiÕp tôc, gi¸o dôc th−êng xuyªn, nhµ tr−êng

hiÖn ®¹i,... ®·, ®ang lµ nh÷ng xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc vµ ®ang ®−îc c¸c nhµ

khoa häc s− ph¹m quan t©m nghiªn cøu trong gi¸o dôc häc hiÖn ®¹i.

`H_5(8(C(40":8(C(48(*BF#8(C(4*"

0",0"8(C(41+.8(>#N=-;!B-CA%

BF07+3#$26%:% !%07K#0b' 2A%2L

(4%

3>

– Nghiªn cøu cÊu tróc cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc theo nh÷ng c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau

®Ó x©y dùng nh÷ng gi¶i ph¸p t¸c ®éng cã c¬ së lÝ luËn vµ thùc tiÔn ®èi víi tõng thµnh tè

cÊu tróc trong hÖ thèng gi¸o dôc nh»m ®¹t hiÖu qu¶ gi¸o dôc tèi −u trong nh÷ng hoµn

c¶nh vµ ®iÒu kiÖn x· héi nhÊt ®Þnh.

3. HÖ thèng c¸c khoa häc vÒ gi¸o dôc, mèi quan hÖ gi÷a gi¸o dôc häc víi c¸c khoa häc

kh¸c

18(+!$2*,(B"%BFA; K,"(C_"

2A_'>-"+!>.2ABF"ejK,"C;#9

8(C;'T;I#8(*BF<;.#90">+0F_5(2(

0";#96"6BF2(

d>.2A0EBF'/+O

`gBFA;-#NOH_5(=0W;E:(4(%0E#N(40"

#N_5(BFAG<"=0W;E<kL8(AW

0>_5(6R(C_"2ABF2

`f:(4B-CAOf"+!(C_"2A_5((C_,(0E-;!B-C

A-*#$%;I'>"W(M8(*B-CA%'1W0"8(C(4

B-CA%!B(%#N*5)5B-CA%0>2+%;

`f:(4BFOf"+!(C_"BFA<;.#9_5("8(

*BF07#"8(*'!48(*#-+)U+*"

Q+W;-;5%^:%E+%<8(R%C_(S(0"(Q+KB 

!8(C;

`f:(4B-CA+3A-*#$O(lR+F;:%>+0F0"

C_(S(&+3A-*#$2(%:(4B-CA&+3

A;#9_5(B-CAP907;I;++3A%;I;+#$A

0";507C_(S(,W#9B-CA'!+3

– LÞch sö gi¸o dôc häc: Lµ mét chuyªn ngµnh khoa häc nghiªn cøu lÞch sö qu¸ tr×nh

ph¸t triÓn c¸c häc thuyÕt, c¸c luËn ®iÓm, c¸c quan ®iÓm, t− t−ëng... vÒ gi¸o dôc vµ lÞch

sö ph¸t triÓn gi¸o dôc tr¶i qua c¸c thêi k× kh¸c nhau cña lÞch sö x· héi loµi ng−êi. §Æc

biÖt, lÞch sö gi¸o dôc häc nghiªn cøu lÞch sö ®Êu tranh cña nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc tiÕn

bé chèng nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc ph¶n ®éng, l¹c hËu, lçi thêi...

Trong xu thÕ ph¸t triÓn chung cña mäi lÜnh vùc khoa häc hiÖn nay, gi¸o dôc häc nãi

riªng, nhiÒu lÜnh vùc khoa häc gi¸o dôc chuyªn ngµnh kh¸c ®· vµ ®ang ®−îc c¸c nhµ

khoa häc gi¸o dôc rÊt quan t©m nghiªn cøu vµ øng dông cã hiÖu qu¶ trong thùc tiÔn nh−

x· héi häc gi¸o dôc, kinh tÕ häc gi¸o dôc, qu¶n lÝ häc gi¸o dôc, gi¸o dôc häc chuyªn biÖt

®èi víi trÎ khuyÕt tËt v.v...

4. Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n cña gi¸o dôc häc

i7#"+!2A%<;.#9%>+0F_5(;%BFA<>

.2>+%-+PN'1#OBF%B#Y%B-CA%3>

BF

`Gi¸o dôc mL !nOKo%< (-+ PBF RL!%

LZgBFmL!n"8(*"0ZU+*"%,

#$%;#9)5+!<+F;:%<26-38(-;!0"8(>

="BF0";.#9BFU+(CE;-0"L!=2>+ !

+""#$; :(DG<"8(*;!<+F;:%<)5%<26

-%<#N+""BF6"N8(BF(C_'>i7k

L"C%2>+BFmL!n#N;#N072>+8(*#-+%;<"

8(*BFBo-+0"#$

– Gi¸o dôc mLZn"8(**"E+%:#T%;!N%*1+%;!%

=^:,%="00"<8(R5;M;@ !

(!L0K##T`:%;-;5%Q++L0"WA

– Gi¸o d−¬ng: "8(*(W#$A!B(A0W%+".pA0W

">.52AN'1%>;-%>.2L?%2L1#N5%;I'>"

=;!;.07K_% !0"07'1,MA;;E(2>'#70"(!.K

4%.6E( !

–D¹y häc: ";#$%"#N>N'1U+K>>+0FB#YG<"

8( * - ;! . 9% . W = #$ B-C 0" #$ A U+ M #$ A

6+L<W#90">(8(1!B(A0W-*#$

H#04C8(*BFmL!nC8(*#-+)'/+8(

*'!4"8(*BFmLZn0"8(*B#YmC8(*B-CAn

`Gi¸o dôc h−íng nghiÖp "#$)3"8(*;!K#9

BF0"""#$7AMA;#7;#9E>#N-

P907?K'1,;/$;507C_(S(28( !

– Gi¸o dôc céng ®ång: 2>+"C;#9BP)'6T#70"=4_(.

P62eqqG<"8(*BF;<+.8(>'E0=%@'<=

BF078(* !%07;$.0"!;/;#964%.+!'E

0=GI#BF!;/"OEBF;#9)50");%I

]P078(*26` !U++F_(B(C*%.0"

!;/aI2%;<b"8(*)'6m+:"S(n#b;4+^

'1@B,!%(CE.%0?&B,!%&!;/0""9:

6K&"0_!;/

–C«ng nghÖ gi¸o dôc: r>+3>BF%3>B-CA;#9BP2)

'6   0? '1%  " >(%  3 * _ 5( 2 A  BF T #7 

210"F?+S;,CJ<WE(8(;+%E(;L0E3>BF

JM_(+!28(O3>BF23e"0>BF#N

>2L(40"8(*BF%B-CA+";<"8(*:9E(L0K2A

>;-U+;-W#90">(8(1BF.#(

III. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu gi¸o dôc häc

Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc ®−îc x©y dông trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p

luËn khoa häc nãi chung, ph−¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc nãi riªng.

Trong thùc tiÔn ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc nãi chung, nghiªn cøu gi¸o dôc

häc nãi riªng, c¸c nhµ nghiªn cøu th−êng sö dông hai nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu:

nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÝ luËn vµ nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc tiÔn.

1. Nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÝ luËn"5;A0",:%)9(/

">(<_8(78(*_5(+!;E"0EBFAU+,CBKNT:

(4I+T!%"+s_+(4;+%A(C6%(C_@J(/

">(<_8(7+!;E"(!L0KBFWM%;B-G<"=

Q+2;O0?'1G10"H"#70EBFc;"-t

-%*<_8(t3*_5(t'2A%'"

'_-:(C_"G(4;#9=#>(%#$_5(16

"#B(C:K%;!4%-U+>.%28(0",CBK

NT:(4;E"_5(+*

2. Nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc tiÔn '/+#NF(O

`Ph−¬ng ph¸p quan s¸t: "#N;<#$_5(BF<+F;:%<

26-8(m26907#N>n;4%(4='(>

>#9%8(*BFU+2=3S6F0F0>

;K-BFI;#=1<NTKo%<5(C6F

J<E(*58(#1;1+'1C_(S(N'1#O1;1+'1:K

_%:p"%:M%:;B-%::%:F;.#9;#9

8(0""_5(1<K('60E:(40"Ko<_8(7>

#9%8(*BF

–Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra gi¸o dôc: "#NBF+!>.,(s;#9,C

BKR+!+F_(W;U+(4;#9"-k26$#N;.

@M"_5(>K-%(C_,I;E(W1,

W#9%>(8(1BFc;"-J<*5;E(N'1#O;E('U

2Rt;E('Uu(C>mK6I6nt;E('U@>+28(

JS#(k+!.C_(S(#O=,(s;E(1p"%:%Bo(%<3

2A

– Ph−¬ng ph¸p tæng kÕt kinh nghiÖm gi¸o dôc: "5>%,:%;%

28(0">.2>+BFH$;<"+M_+:(4; 

< I ,C BK : (4 +7 M   BF 23 &   r ) 26 2

>+%S#(kOJA;*;22>+%2&E((/m

#$%0?'1%1Q+n2>+;B-%M%,Kt=2

>+S;#9AA <:>.%:2 8(t S2+ >+ =2

>+KoBF

–Ph−¬ng ph¸p thùc nghiÖm s− ph¹m:"#N;<"_5(;!

;!;6;.#9_5(=;E(2>;#92.6U+,C

'6;)W;TM0E;:b#;#9J<E(-K>+#O

K >+ ?+ Bu% K >+  ;!% K >+ 2+ 5% K >+ 5

BF%K>+2r6"K>+%SMkC_(S(N'1(O

JS ,C BK 8(C * K >+%  ; 1 (C6 K >+% A <+ K

>+%;. 5 =;E( 2> 2. 6 W ;% S  ;! ;M #N

0":268(1K>+:%,K10E;#90";:

H"= #N _5( _%+!.#N ')92 b#$

;#9BF#O#N(C_%#N_5(1Q+BF%#N

.2_A%00

&=0W;EN'1; *'"CT_%M<M26(4Ogi¸o dôc häc lµ

khoa häc vÒ qu¸ tr×nh gi¸o dôc, ®µo t¹o con ng−êi, bëi lÏ nã cã ®èi t−îng vµ nhiÖm vô nghiªn

cøu, cã hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm khoa häc, cã hÖ thèng c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu dùa trªn c¬ së

ph−¬ng ph¸p luËn khoa häc biÖn chøng, kh¸ch quan.

C©u hái «n tËp

 d C,::8(C;26` !;.07BF0"5? !

BF$2*3>%>;-;W#7>C%5?"8(

Wvi*v

 d C,::%:WBFRSf(4gBF; 

8(C;%EBF#7>C<+:W23vi*vJ0:BF;

+-

 w,'>+!.2>+N'1BFAOgBFmRL!0"L

Zn%B#Y0"B-CA%8(*#-+)%0:BFF;+-

 *'"C;.#90">+0F_5(N'1BFAvJ0:BFK

o

 H_(28(#N_5(BFA0"0:BF0E+!;E"_5(

+!>#9I8(*BF+"mn; K>mIBK26]6"

_5(#Nn

Ch−¬ng II

Vµi nÐt vÒ lÞch sö ph¸t triÓn c¸c t− t−ëng gi¸o dôc

I. T− t−ëng gi¸o dôc trong thêi cæ ®¹i

&='()'*+,-%2(!.#$uF(!0"6

7K_';SC(CE':%;/-%"#$; 23&;!%;W(07

__0"-2hPB %23&F"10*9:

#$HC&$;<; (W>>#9BF

1. Gi¸o dôc trong x· héi céng s¶n nguyªn thuû

J;,C"0-?+%2"#$+72s67;!04%=#$.)

;<.;!R&'SC%+S++.KBF; (W>#0x

u;4+^:'1?ySBS%3 !*"0"; ;#S7T

0R3%'*&%0R'%N<2:4(3"0"(/5?Mz(;!

0" ;W( 07 _ _% #$  23 BS 0" ; :(D 2 E( 2 >+%

=2>+;<;#9(CEF-0"6>(; 6(%;<:">#9

BF

gBF !!1(C_({+:WK6%K0"""

B,%'*;\+A#$%<;#91C(!.;!0";W(0*/

-0"+#(

2. Gi¸o dôc trong x· héi chiÕm h÷u n« lÖ

2.1. ë mét sè n−íc ph−¬ng §«ng cæ ®¹i,&+WC"?+#7J3(C_%21(W

%3 ! %P07K(W>;*%P07=1B#&"K

(W>#$S(%#$|0"<K,Wr;<%+!."#76+

=(3>;S(_; ;$G<"8(.(!2(0Kf#Yd"mN<37

1C 8(n # } J4% ~'% } H$ <  Bu 3 7 # 3 H% N%

•N%E3%3>0"#N+-7+H=30>;@;_u

F%/WC%#9+%,CBK;3BAR'_'$3; #$E(2

>+1-K _0";!1(WJL 0K2Ab'@;S(*

"0"&;<#O.A%*A%CA%_0?A%(4_+H=

2>+Ko%=5;<;#9:(D%>.BSBS0"(CE;--

6>6Rd-;!BF(C+:WK6%K-<kL

03P7%"NT%E1E(L0K2A#A%_0?A%3

=A

VE0?+"<5WX"C%#$}J4~'%});-; 7+

<0?K%;<"=V0?KSX075=#9*1K040",+

 +" #$ 64 ;#9 6704WJb $ ) ;-;<%=

#$#NG3);-; '6,;"C%%?+0"+P%0F?+%; <

=06%'6"+%:;#9B>:%(0*;N1%0"*+.VwX%00

2.2. ë Hy L¹p thêi cæ ®¹i, (26;!! %E(#7sR6;!6+=(3

>; (W>%;<#7+-+]%_('(W"qcN0"}cR

€Gi¸o dôc ë Spac-t¬

i7+F;:U+;"-6(_"=0pL%=6'+-+]%

s26+(%'6FP0"•";"3>%'10>8(CE9W3%!

B(BF"#$WA+3BF%8(,K#-C%1C%^+;L%

^+%(%26+0>A=e"5C6(GI'>%0>BFF=; '@;S((W

>OhR+b;#9BF0EW0"8(,K;("C=;5h+-

2h%#$%I2<6%46*%F=1="

0";1+4+A0> !H#04C%BFTjcN<E(6'!%<+:

Wp>OeF0F8(CE93+"3

€ Gi¸o dôc ë A-ten

}cR"+!8(.T+EG3`H+dCf-%<E(11_0>'(3'%3

#N>W7+HC&62e5i#7J3(C_%"#7}cR; ;-

7+5;!#$0"<+!E0?/0iEBF}cR07jcN

bW0"<=^;IP_H"!B(BF0EW%8(,K%

#$B"R+W3uB-C6A0"+30?A%;:%26

M%!-##TBF"B>; <+S++.&;,CJ:0*04C%w‚R

; 06OVdS(6678(;$(; <+S++.*56AdC

f-X

&62e5iƒ;662e5ƒi#7J3(C_%TdCf-; (W>'"6A

0L;-%;/$b""BF_((%;<"q3N%0"w3%}3

a) X«c¬rat m`JHn%"6AB(C,+1;.LB(C04%2AK

_0"03S(4„8(>++F;:6A"B-C;5-%0*;5-0"

5e"+!K'6+*"(/.;5-%+"+(.K'6+*1'@;S(

'UK$_1*+,:q3N%#$;S(_; BPV(4

;Y;hXm#N0W;%+-;"+%;)n;BxB@%9+T+3;>+*K*+

,:B(C,+28(

b) Plat«ng m`JHn"Auq3N%#$26&0"(W@

LB(C,+28(iEBF%w3"#$;S(_,()A#N;.

9:O

…&;6()%hAT#$+x(mB"#7'19n

…&;6()%hAT#$0?c;"mA;A%06%:%A-nt

…&;6()%AT#$mBFW%A%;:%_0?nt

…&;60"A#$;\mA0?%%8(.unj(;<.;3

;#9(C0"8(,;!I;#9KA;"+8(-%.:<?K;I'>;#9;"

-6;6()`0"T""2A

w3;0uBF%R3% !<'S7%;<"O6

m#$;E(" !nt0>'m#$'10> !n0"=#$;!%93

m=#$1(W104WnjKBF%Rw31"5? !

0"B"#7;1+4(C_%b#q3N%w3UBF1";I

8(CE%;I9W3%3>e"=3F;!'6<+"3

nArixt«t m`JHn"Auw30""SCA}_?;-;6%3"

"6A%"2A0L;-dCf-%'!<'2$);-iEBF%

}38(>+N#$/+'C6(.:O#N%k:0"::_BF

1;!;/$71'+IOBF%;5BF0":BFGI'>0E;5BF%S'/

B#YhR+uBb1+%:3"%2\20"62>+t0E:BF%1B-Ch

'6;A%06%A0]0",+-„b,;!()A4A+!<

NTP9}3WABF;*0>?+<%(3B-C%'/B#Y

?26(hR+H=##TBF}3<1#T7;6E

BF$;-F#(C_%R3%31"!B(BFC6(0"F

=%3>23;#9#T8(CEBF

2.3. Gi¸o dôc ë La M· cæ ®¹i

##TBFTfa $);-@E07K"#7fa 8(

$2*!%$2*!"0"$2*;6:"#7fa 

€Thêi k× thÞ téc m&62e5iƒJHT0E#7n

$2*"C%fa "+!"#7s(C_0E3>jKBFC6(

;#9K>;*H#$;*#$B-C=

2>+0E1(W3>%0EE3%110E3%|(C>h

0Ek5 FP% 0E u Bb1+##T BF $ 2*"C <:K 

#bW_+2@%'10"+_:

€Thêi k× céng hoµ m&62e5iƒ;662e5ƒJHn

$2*"C%#$fa ,+6+S(6#7,40";662eƒƒƒJH%A; 

"+1+!+E;W;!7m )#7ƒ"CCniEBF%$2*

"Cb<=C;)?'1gBF23ue-+0;*%+"; "

30>"#7i>B-CB[hR+;#9+!.#$<2>+(C_

+3;1+4%;<"'!dCf-HEBFfa $;<1#T##T

BFdCf-,(@HE(#$A;#9+T;(C_B-CR+W3

mA"Vi?A>(Xn#$;<%hR+A0?AdCf-%A6f%

A2AK_%_0?%%;:

€Thêi k× ®Õ chÝnh m&62e5ƒJH;662eƒƒjJHn

$2*"C%;68(.fa ; ;6+;#9E(0P;W;!7T,(

†(%,(0",(w_S<E(8(5;=+E;W+7i*6

d";6fa W8(,+;60>BF62e;S(_%fa ; <

+!"BF)6%;<"Quanh-ti-liªngm`n%3; _5(0";#E(k

26W6'!#O

`w1Mk3=h#7()At

`w1"+h0(+"A%23#Y^%,C?\%+>+sht

`w1C;)E(*5%#NBF%1B-Ct

`a!#$SC."1'6C_(+6%3AA

r"#7;6:(C"%EBFfa bBSBSC;)%=.

;Z"C"'6WH#$eMAE(;6*5%0?[%"

'_";R;4C!B(BF|"%1;!,(2:'_0"

:WBF"C"'!!p^

2.4. Gi¸o dôc ë Trung Hoa cæ ®¹i

H"#7(d$2*);-; *"0"21?+JHi7

6;!6+=(3>"2@%0>BFT(d$)be";I8(CE

S73Jb#}J4);-%#$(d<=06W7+0";#92@_

+PH!B(BFb"A;A%A06%A-%'@(%#YK%A2L

?%3

€G6$q(,(m`JHn0"J68(.m`JHn%$2*8(;!=

6;!6+=(3> 0"6;!26'@;S(*"%*BF+7<E(

C;)0E?'1H=C;)0ENW( !%0E#N51(W%0E3F0"

#N>;!Bx7C_(S(A4%BF"C"?0"=##T+7

0EBF; (W>$;<%T(d(W>E("6A0L;-%b""

BF)6#r)%aI%a-%(,

a) Khæng Tö (551 – 479 TCN)

r)_"r,(% K"AH%#$#7f[C"ejNG3„

+!;*8(k!; M#"#$A%"!_(); ;2@_

-;+T#$B-CA0"(C6„; 234+A58(0"B"E(,+:

BF%B-CA##Tr)0EBFWM%,(@OR3%

+F;:BF"1B-C#$"#$,L%(:%(;#9

;-#$8(,„#$<OVHA'W@'W"2:%,'WA'W

;-XmHA23+"b%23";/BPt#$23A23(;-:"+

#$niE!B(BF%3B-CAu;-H0"R3%+(.T"#$

8(,%#761|(C>%(B/=V,X%0*<<kL03P7%<;5

;S(=;5;-"+#$iE#NBF%r)WA

0>(C::K45#$A%MkB-C;.#9%Mk_>:(4

07Ko0",C5MA4#$Ai7B-C#04C%1(!;$B-CA%

r); ;"-;#9""Au%;<<#$E0"T"="

0?<_()(d#O?j,+%axr_+%AJ(%f!H=

##TBFr)%;6C0x;;#9_5(%26&0"04BF<

>(8(1-*"#$

b) MÆc Tö (tøc M¹c §Þch, 479 – 381 TCN)

aI"#$#7f[%+!;*"+93f""6A%aIb

"+!"BF5B%3; +T+!#$#7B-CN'?+Au%S

E(""|

##TaI<E(;+W6'!%31;.K(C_6%.6

0"'_ 0K#$|%+(.+ -8(CE9AOV#$;<1;#9?%

#$^1;#9+I%#$"+0>IA1;#9eNX

aI;W0uBF„8(>+'1:+!#$

.#+!W+F@%#$9<(!+0"'W5+"("Rk+(.J#$

b04C%>C:"B1#T+3#$%'-.C'-W(&;<

aIUBF"0b2:;-_+! !:#T%BF"V0-?X0"3

C_(S(1<+!EBF'*;\;.07+A#$

iE+F;:0"!B(BF%aIU1;"-nh÷ng ng−êi khiªm ¸im<

u,%2_+.0";#90EE(+Ina(.04CBF1P907K

60"9:+(3B,?+A

iE(C_@0"#NBF%aIA(C_@K_0"(C_@

Ko%;E0u8(0"WA2>+Ko8(*

BF0"1B-C

<+-%<<0E8(;+6AaIuB(C,+##TBF

3<E(6'!%+F;:3"0*B,%#N1B-C3"WA

8(%A1+0"(C(4%@E507Ko

c) M¹nh Tö (tøc M¹nh Kha, 372 – 289 TCN)

a-%#$26&0"(W@;-Hr)„; ;B((C6

2@N0"++(.+;-H;5(#$%0*6_+__(.P

3; 8(C0E07EB-CA

a-U'1W#$">%".;ZJ#$T"2h%"

#$23.%03#N,+"B"1%B23;#9BFa(.=;#9'1:

.;Z%#N>*S1<BFi*04C3;W0uBF%

#T0"BF0>;"-%1'6:#$OVH#$6(e?%+I

W+%/B#+"23;#9BF*S#"S+MX

<+-%$);-%07E26K_t07#N51(W;N

NE0?+3>"BFTdCf-%fa %(d);-%

'U-;!KoBF%B-CA; ,CBKE+<';S(,(;"BF

+"(+WC"?+M0x26&0"(C=##TBF'W

;<

II. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc thêi trung vµ cËn ®¹i

1. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc trong x· héi phong kiÕn

J6;! 6+=(3 >T,(†(b #,( 26M%  !26 ; *

"i7;I;+N'1 !26#OE26K_%KM%KWt#

>(1(W:"(!;W-4(C6(TW;0" M26

(C_'<!'U;3tk5##T+BW(W;4+^30"BF

(3";I8(CE%;I9W'<!i7+F;:;"-=#$("

(C>;.0">;FP%'10>8(CE9W.%!B(0"#N

BF"#$ !26+BW(W+!EBF20>

r68(1"%07#N;E(%076;!2_+I0"2e(48(2@

2R%> EBF;<; Bx7+!K(C"E(L0K;$. !

0""K((C"E0?+);-bBSBS'W*+;_+#$

()

2. Gi¸o dôc trong thêi v¨n ho¸ Phôc h−ng

J(.$()m2162eqƒicqin%+AL0K26`1(W%;I

'>"3%#N>T,(†(+-+]0"L0K2A%0?

%>(4;E(;-;#9="K(KYHE("2A[-m#J3R%

g_%~(3%~_Nn0"B,)60EL0K0?A%>(4m#f_3

GNi%j_n%;I'>""BF)6#Oi33mkn%‡+Nmd"fn%

a3RN%ˆ'NRmwnt3++‰m}n00; <=;<<;2K6'!

 !0"K>BF6>hi7"#(($0?wF#%"

BF; _61;.L20>%L;E(%_ !b-

4(%)0bE0?+dCf-`fa %;EKB,%3AQ+#$

(C_+!.k#T0E1BF+! !3'U%0?++7e"

#7+N0E+!EBF:#T !23#T+"3

3. Mét sè nhµ gi¸o dôc tiªu biÓu trong thêi tiÒn t− b¶n chñ nghÜa

€J. A. C«menxki m`n

~"0E=##TBF$4;-%#76127Š}J3+R2%"

BF0L;->r@mq302nV„)E#-+4;-X%V+!_"KY%

+!"+[-%+!g_BFX„; <=.603P8(k'(

K>BFq(W&8(;+OBF1:507K_%1(,

R8(C(4K_%J3+R2; )9;#9:(40"2>+Ko

BF&$0?wF#0";IE+<+!EBF_6("C

H=;<<7J3+R20E>.(C_@%#NB-CAt0E

*5)5B-CAm#$;S(_BF;E(W*5B-CA

R7` '"nt0EK ,()At0E= C_(S(#-+;.07#$0_O

V+(."#$SC%#761"#$.X%;6C0xu,(@0E:

(40"Ko

€J. L«c-c¬ m`%#$}n

f3cN"+!"6A%":` !A0"b""BF)6f"

+!"BFKBF%8(;+f3cN<Ko„WA0"

#TT21?BF%b2340uB(CEI=

V2>+__XaF;:BFf3cN";"-=#$ %<

"?%<=Q+W+!#N#1%=#$6K%<;;E(

2>:507=;usW'(!.iE!B(B#Y%3;us1

B-CA=5S6%<:0"5BF-KoiE#N

1B-C%f3cN;us1,CBKM"+A:KA4

f3cN<E(8(;+6'!0EBF%0*;5_4#$W#

1_8(;+BF30xuE(-6#OK2+>;.07W

StABF"3F;3B=#$;!(C_%07$

;+;<%##TBFf3cN0x<1#T,(@7"#-+

$;-3

€J.J. Rót-x« m`n

ˆMc3TgNR0N%"+!#$9=;//%.wˆMc3+/3+Z&

s%07(!.'S"%0&A0&26+.%3; 0#9_.40"T""0?%

"BF)6i7Q+'WOVr6#7 !Xmn%VH"‹BN+7X

mn%;I'>"V‹+C0W;EBFXmn%; 1;4+^8(;+

BF,(@3

ŠŠˆMc3;E8(;+BFK_%3;us13AKKB

,%(C>;.23;#9;I;.07,h##TB-CAˆMc3

"1(C::K45#$A%13A0"#70"-;!

A%+"("C#$#$<"B-CAWCA"+(,+ˆMc3b;#

K,-()AA+!9:(C_8(;+BF;.07F

=ˆMc3u8(W(LOF=23S1A+"SVWCk:/"+k:

+*tWC##T/"+##T+*tWC3/"+3

+*X

JP07K*"0"##TBF6'!"BF$

E#'1L#Šf3cN%ŠŠˆMc3%J}dRc0_cc(km`n%yGc;Nc3

m ` n%  "  BF  6 2e 5 qƒq # }G^0^ m ` n% ƒg

wR3m`n%rGŒ2m`n%}q+3m`n%jw(_

m`n%ˆ•‰Rm`n23=(C##TBF6'!+"

u%"+M%">_+=8(;+BFN'10E+F;:%

!B(0"#N%*5)58(*BFJ<<(.$

B"&(.62eqiƒƒƒ;6662eqƒq%BE26 !0"2A2L(423

&%K>BF; <='#76'!p>G<"NT:(40"=

2>+Ko8(k'(;*"0"8(;+BF !

>;-

III. Vµi nÐt vÒ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc häc hiÖn nay

JP07K(W>La0"=?+62eqƒq%BFA

6F%">0"BSBST"+!L0K2A;!4H<; ;#9,C

BK_NT#N(42A'>5%; 26&0"(C"'!=#

#TBF6'!,-%; :9="K(L0K2A>

;-<_8(U+<S,*;!0?c;-;5`Q++L%,W

#9(!.",-

H#04C%P070>(C=B1BF,-%

BFA>;-; 5++!<NT:(40"Ko0W;E<:8(C

(4(!L0KBF%;"-#O0W;E*"0",At

0E:8(C;26 !;.07BFt0E:%:WBFt0E

(6;)+7!B(%#N0"*5)58(*BF%;"-G<"

=(4;+N'1<0u;#7+A8(*_5(%5BF0W;E

:(40"KoBF%M-;!BF0";"-"C";-W#9%

>(8(1N

i"(62e5qq%07VE0?+"<5'X%B1#T

=VM.#NX(!+- !0"+-2A`3>%

BF<0u8(A6#9#$%"V*2;+T !

#NX0W;E;)+70"">!B(%#NBFc;"-T"C_(

S(W'i78(;+642(%"BFA; _5(%*+

26+=;#$%#N5BF;"-U+;-W#9%>(8(1BF.

#(#:K%'>%3>i"&;<%"-#NBF

:K; ;#9_5(0"04BF<>(8(1KoBF%B-CA#B-C

A_(0W;E%B-CA#N*%}3%#N#-+#N00

C©u hái «n tËp

 d C,'>K2(0EBF#7_('(TdCf-$2*);-

 d C*'"C0";+!.##TBFT(d$);-

 d C,:+!.##TBF$2*26L0"$2*#'1

L;"+p(4;+VgBF(K8(C;+3#$26` !X

Bấm Tải xuống để xem toàn bộ.

Preview text:

§¹I HäC HUÕ
TRUNG T¢M §µO T¹O Tõ XA
PGS. ts. Hµ THÞ §øC gi¸o tr×nh gi¸o dôc häc ®¹i c−¬ng
(S¸ch dïng cho hÖ ®µo t¹o tõ xa)
nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc s− ph¹m 1 môc lôc
PhÇn thø nhÊt: Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña gi¸o dôc häc ....................................................... 5
Ch−¬ng I: Gi¸o dôc lµ mét khoa häc .................................................................................... 5
I. Gi¸o dôc lµ mét hiÖn t−îng ®Æc biÖt cña x· héi loµi ng−êi ......................................... 5
II. §èi t−îng vµ nhiÖm vô cña gi¸o dôc häc .................................................................... 7
III. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu gi¸o dôc häc............................................................. 10
Ch−¬ng II: Vµi nÐt vÒ lÞch sö ph¸t triÓn c¸c t− t−ëng gi¸o dôc ........................................ 13
I. T− t−ëng gi¸o dôc trong thêi cæ ®¹i ............................................................................. 13
II. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc thêi trung vµ cËn ®¹i ................................................... 17
III. Vµi nÐt vÒ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc häc hiÖn nay ......................................... 19
Ch−¬ng III: Gi¸o dôc vµ sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch ............................................................. 21
I. Sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña con ng−êi ....................................................................... 21
II. C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch ........................ 23
III. Gi¸o dôc vµ c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña nh©n c¸ch häc sinh ................................ 27
Ch−¬ng IV: Môc ®Ých vµ c¸c nhiÖm vÞ gi¸o dôc ................................................................ 31
I. Môc ®Ých vµ môc tiªu gi¸o dôc .................................................................................... 31
II. C¸c nhiÖm vô gi¸o dôc................................................................................................ 34
III. HÖ thèng gi¸o dôc quèc d©n ViÖt Nam .................................................................... 37
PhÇn thø hai: LÝ luËn d¹y häc .............................................................................................. 40
Ch−¬ng V: Qu¸ tr×nh d¹y häc .............................................................................................. 40
I. Kh¸i niÖm chung vÒ qu¸ tr×nh d¹y häc ........................................................................ 40 2
II. B¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh d¹y häc ............................................................ 41
III. C¸c nhiÖm vô cña qu¸ tr×nh d¹y häc ........................................................................ 44
IV. §éng lùc cña qu¸ tr×nh d¹y häc................................................................................. 47
Ch−¬ng VI: Quy luËt vµ hÖ thèng c¸c nguyªn t¾c d¹y häc ............................................... 52
I. C¸c quy luËt cña qu¸ tr×nh d¹y häc ............................................................................. 52
II. C¸c nguyªn t¾c d¹y häc ............................................................................................... 54
Ch−¬ng VII: Néi dung d¹y häc ............................................................................................ 60
I. Kh¸i niÖm néi dung d¹y häc ......................................................................................... 60
II. Nh÷ng thÇnh phÇn c¬ b¶n cña néi dung d¹y häc ...................................................... 60
III. Nh÷ng ph−¬ng h−íng c¬ b¶n chØ ®¹o viÖc x©y dùng néi dung d¹y häc ................. 62
Ch−¬ng VIII: Ph−¬ng ph¸p d¹y häc ................................................................................... 64
I. Kh¸i niÖm ph−¬ng ph¸p d¹y häc ................................................................................. 64
II. HÖ thèng c¸c ph−¬ng ph¸p d¹y häc ........................................................................... 65
III. KÕt luËn vÒ ph−¬ng ph¸p d¹y häc............................................................................. 77
Ch−¬ng IX: C¸c h×nh thøc tæ chøc d¹y häc ........................................................................ 78
I. Kh¸i niÖm vÒ h×nh thøc tæ chøc d¹y häc ..................................................................... 78
II. C¸c h×nh thøc tæ chøc d¹y häc .................................................................................... 78
PhÇn thø ba: LÝ luËn gi¸o dôc .............................................................................................. 83
Ch−¬ng X: Qu¸ tr×nh gi¸o dôc (theo nghÜa hÑp) ................................................................ 83
I. Kh¸i niÖm vµ cÊu tróc cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc ............................................................ 83
II. B¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc ........................................................... 86
III. §éng lùc vµ l«gic cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc ................................................................. 88
Ch−¬ng XI: Quy luËt vµ nguyªn t¾c gi¸o dôc .................................................................... 93
I. Nh÷ng quy luËt cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc ....................................................................... 93 3
II. C¸c nguyªn t¾c gi¸o dôc .............................................................................................. 94
Ch−¬ng XII: Néi dung, ph−¬ng ph¸p vµ c¸c con ®−êng gi¸o dôc .................................. 100
I. Néi dung gi¸o dôc ........................................................................................................ 100
II. Ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc ............................................................................................... 105
III. C¸c con ®−êng gi¸o dôc ........................................................................................... 112
PhÇn thø t−: C«ng t¸c qu¶n lÝ gi¸o dôc trong nhµ tr−êng .............................................. 115
Ch−¬ng XIII: C«ng t¸c cña ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp ............................................ 116
I. VÞ trÝ, chøc n¨ng vµ nhiÖm vô cña ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp ........................ 116
II. Néi dung vµ c¸c biÖn ph¸p c«ng t¸c cña gi¸o viªn chñ nhiÖm líp ......................... 117
III. Nh÷ng yªu cÇu ®èi víi ng−êi gi¸o viªn chñ nhiÖm líp ......................................... 120
Ch−¬ng XIV: Gi¸o dôc tËp thÓ häc sinh ........................................................................... 122
I. Kh¸i niÖm tËp thÓ vµ tËp thÓ häc sinh ....................................................................... 122
II. CÊu tróc vµ chøc n¨ng cña tËp thÓ häc sinh ........................................................... 122
III. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña tËp thÓ häc sinh ........................................................ 124
IV. Nh÷ng biÖn ph¸p gi¸o dôc tËp thÓ häc sinh ........................................................... 125 4 PhÇn thø nhÊt
Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña gi¸o dôc häc Ch−¬ng I
Gi¸o dôc lµ mét khoa häc
I. Gi¸o dôc lµ mét hiÖn t−îng ®Æc biÖt cña x- héi loµi ng−êi
1. VÞ trÝ, vai trß cña gi¸o dôc trong ®êi sèng x· héi
Trong lÞch sö ph¸t triÓn cña x héi loµi ng−êi, tõ buæi b×nh minh cña nh©n lo¹i, con ng−êi
muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn th× ph¶i kh«ng ngõng nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi kh¸ch quan v× lîi Ých
cña b¶n th©n vµ céng ®ång. Trong qu¸ tr×nh nhËn thøc vµ c¶i t¹o ®ã, con ng−êi tiÕp thu ®−îc
nh÷ng kinh nghiÖm cña ®êi sèng nh− s¨n b¾n, h¸i l−îm, ch¨n nu«i, trång trät, nu«i d¹y con
ch¸u,... nh÷ng kinh nghiÖm ®ã ®−îc tÝch luü vµ truyÒn thô tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c. §ã
chÝnh lµ c¸c hiÖn t−îng gi¸o dôc, d¹y häc. Nh− vËy, gi¸o dôc lµ mét hiÖn t−îng x héi ®Æc biÖt
cña loµi ng−êi, mét hiÖn t−îng cã môc ®Ých vµ chØ x héi loµi ng−êi míi cã. C¸c hiÖn t−îng gi¸o
dôc ®ã ®−îc n¶y sinh ngay tõ khi cã x héi loµi ng−êi vµ lµ nhu cÇu cÊp thiÕt cña sù ph¸t triÓn x
héi. Nhê ®ã, c¸c thÕ hÖ sau chiÕm lÜnh ®−îc nh÷ng kinh nghiÖm, nh÷ng tri thøc gióp hä cã thÓ
tham gia tÝch cùc vµo mäi ho¹t ®éng trong cuéc sèng vµ nh÷ng lÜnh vùc ho¹t ®éng kh¸c, lµm cho
x héi loµi ng−êi lu«n tån t¹i vµ ph¸t triÓn kh«ng ngõng.
NÐt ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña gi¸o dôc lµ: thÕ hÖ tr−íc truyÒn ®¹t l¹i nh÷ng kinh nghiÖm sèng cho
thÕ hÖ sau ®Ó hä tham gia vµo ®êi sèng x héi. C¸c thÕ hÖ sau tiÕp thu, lÜnh héi nh÷ng kinh
nghiÖm sèng mµ thÕ hÖ tr−íc truyÒn l¹i, ®ång thêi hä l¹i lµm phong phó h¬n nh÷ng kinh nghiÖm
sèng ®ã. Nh÷ng kinh nghiÖm ®ã bao gåm: c¸c tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o cïng nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸
x héi nh− c¸c chuÈn mùc vÒ ®¹o ®øc, niÒm tin, hµnh vi, thãi quen, c¸c d¹ng ho¹t ®éng giao l−u
cña con ng−êi trong x héi mµ tõ ®ã c¸c c¸ thÓ dÇn dÇn trë thµnh nh©n c¸ch. Nhê ®ã, gi¸o dôc
lµm cho nh©n c¸ch con ng−êi ®−îc ph¸t triÓn ngµy cµng ®Çy ®ñ, phong phó, ®a d¹ng vµ hoµn thiÖn
h¬n. §ã chÝnh lµ chøc n¨ng cña gi¸o dôc, nã lµ ph−¬ng tiÖn quan träng nh»m “t¸i s¶n xuÊt nh©n
c¸ch”, t¸i s¶n xuÊt nh÷ng søc m¹nh tinh thÇn, båi d−ìng nh÷ng n¨ng lùc vµ phÈm chÊt tèt ®Ñp ®Ó
mçi c¸ nh©n tån t¹i, ph¸t triÓn vµ tù kh¼ng ®Þnh m×nh.
2. TÝnh quy ®Þnh cña m«i tr−êng kinh tÕ – x· héi ®èi víi gi¸o dôc
Trong c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña lÞch sö x héi loµi ng−êi, khi c¸c ph−¬ng thøc s¶n xuÊt x
héi thay ®æi sÏ kÐo theo hµng lo¹t nh÷ng biÕn ®æi vÒ t− t−ëng, chÝnh trÞ, vÒ cÊu tróc x héi, vÒ lèi
sèng v¨n ho¸, thÈm mÜ v.v... Trong lÜnh vùc gi¸o dôc, m«i tr−êng x héi, ®iÒu kiÖn kinh tÕ, v¨n
ho¸... ¶nh h−ëng s©u s¾c tíi môc tiªu, nhiÖm vô, néi dung, h×nh thøc gi¸o dôc nh»m ®¸p øng yªu
cÇu cña ®êi sèng x héi. §ã lµ tÝnh quy ®Þnh cña m«i tr−êng kinh tÕ – chÝnh trÞ – x héi ®èi víi 5
ho¹t ®éng gi¸o dôc, trong ®ã c¸c lùc l−îng gi¸o dôc vµ ng−êi ®−îc gi¸o dôc lµ hai nh©n tè ®Æc
tr−ng c¬ b¶n nhÊt. Mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a c¸c t¸c nh©n: m«i tr−êng – nhµ gi¸o dôc – ®èi
t−îng gi¸o dôc ph¶n ¸nh tÝnh quy luËt phæ biÕn, kh¸ch quan cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc.
3. TÝnh lÞch sö vµ tÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc
LÞch sö ph¸t triÓn cña gi¸o dôc vµ nhµ tr−êng cho thÊy r¾ng, trong c¸c giai ®o¹n ph¸t
triÓn kh¸c nhau cña lÞch sö x· héi loµi ng−êi, cïng víi sù ®æi thay cña c¬ cÊu tæ chøc x·
héi, sù th¨ng trÇm vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸ cña mçi quèc gia, sù nghiÖp gi¸o dôc
®Òu cã nh÷ng thay ®æi, chuyÓn h−íng vµ nh÷ng c¶i c¸ch, ®æi míi vÒ môc tiªu, néi dung,
h×nh thøc cho phï hîp víi yªu cÇu cña x· héi, cña thêi ®¹i míi. V× vËy gi¸o dôc lu«n lµ
mét ph¹m trï lÞch sö, mang tÝnh lÞch sö râ nÐt.
Trong x héi cã giai cÊp, gi¸o dôc mang tÝnh giai cÊp ®Ëm nÐt. TÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc
còng lµ mét quy luËt kh¸ch quan trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña hÖ thèng gi¸o dôc - ®µo t¹o. TÝnh
quy luËt nµy ® quy ®Þnh b¶n chÊt cña gi¸o dôc, bëi lÏ gi¸o dôc lu«n lµ ph−¬ng thøc ®Êu tranh
giai cÊp, nhµ tr−êng lµ c«ng cô cña chuyªn chÝnh giai cÊp vµ ho¹t ®éng gi¸o dôc - ®µo t¹o tån t¹i
nh− lµ m«i tr−êng, lµ ph−¬ng tiÖn ®Êu tranh vµ b¶o vÖ quyÒn lîi cña mét giai cÊp trong x héi.
Trong x héi cã giai cÊp ®èi kh¸ng, kh«ng thÓ cã mét nÒn gi¸o dôc trung lËp, ®øng ngoµi
hoÆc ®øng trªn cuéc ®Êu tranh giai cÊp trong x héi, kh«ng thÓ cã mét nÒn gi¸o dôc tho¸t li mäi
hÖ t− t−ëng cña giai cÊp. HiÖn nay, trong thêi k× c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc, tÝnh giai
cÊp cña gi¸o dôc ®−îc ph¶n ¸nh ®Ëm nÐt trong c¸c v¨n kiÖn §¹i héi §¶ng, trong c¸c chØ thÞ, nghÞ
quyÕt cña Nhµ n−íc, trong LuËt Gi¸o dôc vÒ môc ®Ých, môc tiªu gi¸o dôc trong thêi k× ®æi míi
nh»m thùc hiÖn d©n chñ ho¸, x héi ho¸ gi¸o dôc, h−íng tíi viÖc ph¸t triÓn toµn diÖn, hµi hoµ
nh©n c¸ch cña mäi thµnh viªn trong x héi nãi chung, thÕ hÖ trÎ ViÖt Nam nãi riªng.
4. C¸c chøc n¨ng x· héi cña gi¸o dôc
Chøc n¨ng x héi cña gi¸o dôc lµ nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc cña ho¹t ®éng gi¸o dôc ®èi víi qu¸
tr×nh x héi vÒ c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, chÝnh trÞ, t− t−ëng, v¨n ho¸ v.v...
Trong x héi chóng ta hiÖn nay, c¸c chøc n¨ng x héi cña gi¸o dôc th−êng ®−îc ph©n chia thµnh ba lo¹i nh− sau:
4.1. Chøc n¨ng kinh tÕ – s¶n xuÊt
Theo C.M¸c, søc lao ®éng cña con ng−êi chØ tån t¹i trong nh©n c¸ch sèng cña ng−êi
®ã. Nh− vËy, ®Ó c¶i t¹o c¸i b¶n thÓ tù nhiªn chung cña con ng−êi, gióp hä cã ®−îc
nh÷ng kÜ n¨ng, kÜ x¶o vÒ mét lÜnh vùc lao ®éng nµo ®ã th× cÇn ph¶i cã sù huÊn luyÖn,
®µo t¹o, nghÜa lµ hä ph¶i ®−îc gi¸o dôc. Nh− vËy, gi¸o dôc ®· t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng
x· héi, ®· t¹o ra søc lao ®éng míi cã hiÖu qu¶ cao h¬n, thay thÕ søc lao ®éng cò b»ng
c¸ch ph¸t huy nh÷ng n¨ng lùc chung vµ n¨ng lùc chuyªn biÖt cña tõng c¸ nh©n. Theo ý
nghÜa ®ã, gi¸o dôc ®· t¹o ra mét n¨ng suÊt lao ®éng ngµy cµng cao h¬n, thóc ®Èy nÒn
kinh tÕ s¶n xuÊt x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn. 6
4.2. Chøc n¨ng chÝnh trÞ – x· héi
Gi¸o dôc cã vai trß chñ ®¹o trong viÖc h×nh thµnh, ph¸t triÓn nh©n c¸ch con ng−êi.
Víi c¸c h×nh thøc gi¸o dôc phong phó vµ ®a d¹ng, nhµ gi¸o dôc cung cÊp cho ng−êi
®−îc gi¸o dôc hÖ thèng tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o, ph¸t triÓn n¨ng lùc vµ phÈm chÊt nh©n
c¸ch, h×nh thµnh th¸i ®é, niÒm tin vµ c¸c chuÈn mùc x· héi cïng c¸c d¹ng ho¹t ®éng,
giao l−u... Nh− vËy, gi¸o dôc ®· cã t¸c ®éng s©u s¾c tíi c¸c mèi quan hÖ x· héi, tíi sù
ph©n chia c¸c nhãm, c¸c tæ chøc, c¸c giai tÇng x· héi. Nãi c¸ch kh¸c, ë bÊt k× mét chÕ
®é chÝnh trÞ x· héi nµo, nhê cã sù t¸c ®éng to lín cña gi¸o dôc tíi viÖc h×nh thµnh, ph¸t
triÓn nh©n c¸ch cña con ng−êi mµ t¸c ®éng tíi cÊu tróc cña x· héi, ¶nh h−ëng s©u s¾c
tíi chÕ ®é chÝnh trÞ cña mét quèc gia, mét d©n téc.
4.3. Chøc n¨ng t− t−ëng – v¨n ho¸
Víi môc tiªu: n©ng cao d©n trÝ, ®µo t¹o nh©n lùc, båi d−ìng nh©n tµi, gi¸o dôc gãp
phÇn to lín trong viÖc båi d−ìng, n©ng cao tr×nh ®é v¨n ho¸, tr×nh ®é häc vÊn cho mäi
ng−êi, n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn cho toµn x· héi. Gi¸o dôc cã vai trß ®Æc biÖt quan
träng ®èi víi viÖc gi¸o dôc t− t−ëng, ®¹o ®øc, ph¸t hiÖn, båi d−ìng nh©n tµi cho ®Êt
n−íc. LÞch sö ®· chøng minh r»ng, ë mçi quèc gia, mçi d©n téc, c¸c nhµ v¨n ho¸, c¸c
nhµ t− t−ëng lín ®Òu ®−îc ®µo t¹o, båi d−ìng qua hÖ thèng gi¸o dôc trong c¸c lo¹i h×nh tr−êng.
Nãi tãm l¹i, gi¸o dôc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng x· héi cña m×nh nh− lµ mét c«ng cô,
mét ph−¬ng tiÖn ®Ó t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng x· héi, c¶i biÕn cÊu tróc x· héi, x©y dùng
nÒn v¨n ho¸ vµ hÖ t− t−ëng cho x· héi. Cã nh− vËy, gi¸o dôc míi ®¸p øng ®−îc nh÷ng
®ßi hái vÒ sù ph¸t triÓn cña nh÷ng h×nh th¸i kinh tÕ x· héi, vÒ c¸c quan hÖ x· héi, c¸c lùc
l−îng s¶n xuÊt, c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi kh¸c... Gi¸o dôc còng gãp phÇn lµm tho¶
m·n nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng−êi: nhu cÇu ®−îc häc hµnh, ®−îc lao ®éng s¸ng
t¹o, ®−îc ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn nh©n c¸ch. Cã thÓ nãi, gi¸o dôc lµ mét phóc lîi c¬
b¶n, lµ ®êi sèng tinh thÇn, lµ h¹nh phóc vµ niÒm tin to lín cña mçi thµnh viªn trong x· héi.
II. §èi t−îng vµ nhiÖm vô cña gi¸o dôc häc
KÓ tõ khi gi¸o dôc thùc sù trë thµnh mét lÜnh vùc khoa häc ®éc lËp, mét khoa häc vÒ
sù gi¸o dôc, ®µo t¹o con ng−êi, vÒ qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch, th× còng
lµ lóc gi¸o dôc cã ®èi t−îng, nhiÖm vô nghiªn cøu cô thÓ, cã hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm, c¸c
ph¹m trï c¬ b¶n vµ c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña nã.
1. §èi t−îng cña gi¸o dôc häc
§èi t−îng nghiªn cøu cña gi¸o dôc häc lµ qu¸ tr×nh gi¸o dôc. Qu¸ tr×nh gi¸o dôc
tr−íc hÕt cÇn ®−îc hiÓu mét c¸ch kh¸i qu¸t lµ mét qu¸ tr×nh x· héi ®−îc tæ chøc mét
c¸ch cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch, h−íng vµo viÖc truyÒn ®¹t vµ lÜnh héi nh÷ng kinh nghiÖm
x· héi nh»m h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch theo nh÷ng môc ®Ých vµ ®iÒu kiÖn do x·
héi quy ®Þnh ë nh÷ng giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh. 7
§ã lµ qu¸ tr×nh tæ chøc, ®iÒu khiÓn c¸c lo¹i h×nh ho¹t ®éng, giao l−u phong phó vµ ®a
d¹ng cña nhµ gi¸o dôc ®èi víi ng−êi ®−îc gi¸o dôc, gióp hä chiÕm lÜnh nh÷ng kinh
nghiÖm x· héi, nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ cña nh©n lo¹i.
2. NhiÖm vô cña gi¸o dôc häc
Gi¸o dôc häc, víi t− c¸ch lµ mét khoa häc cã c¸c nhiÖm vô c¬ b¶n sau:
– Nghiªn cøu môc tiªu chiÕn l−îc vµ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc - ®µo t¹o trong
mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn cña lÞch sö x· héi. Môc tiªu chiÕn l−îc cña gi¸o dôc lµ c¸i ®Ých
mµ nÒn gi¸o dôc cña mét quèc gia cÇn h−íng tíi trong mçi giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh.
Xu h−íng ph¸t triÓn cña gi¸o dôc lµ nh÷ng ®Þnh h−íng lín mµ sù nghiÖp gi¸o dôc cña
mçi quèc gia, mçi khu vùc hay toµn cÇu ®ang h−íng tíi: Gi¸o dôc nh©n v¨n, gi¸o dôc
hoµ nhËp, gi¸o dôc céng ®ång, gi¸o dôc tiÕp tôc, gi¸o dôc th−êng xuyªn, nhµ tr−êng
hiÖn ®¹i,... ®·, ®ang lµ nh÷ng xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc vµ ®ang ®−îc c¸c nhµ
khoa häc s− ph¹m quan t©m nghiªn cøu trong gi¸o dôc häc hiÖn ®¹i.
– Nghiªn cøu c¸c quy luËt vµ tÝnh quy luËt cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc nh− quy luËt h×nh thµnh
vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch vµ c¸c quy luËt ph¶n ¸nh mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a ho¹t ®éng d¹y häc,
gi¸o dôc víi m«i tr−êng kinh tÕ, chÝnh trÞ, x héi, víi sù ph¸t triÓn nh− vò b o cña khoa häc, kÜ thuËt, c«ng nghÖ...
– Nghiªn cøu cÊu tróc cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc theo nh÷ng c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau
®Ó x©y dùng nh÷ng gi¶i ph¸p t¸c ®éng cã c¬ së lÝ luËn vµ thùc tiÔn ®èi víi tõng thµnh tè
cÊu tróc trong hÖ thèng gi¸o dôc nh»m ®¹t hiÖu qu¶ gi¸o dôc tèi −u trong nh÷ng hoµn
c¶nh vµ ®iÒu kiÖn x· héi nhÊt ®Þnh.
3. HÖ thèng c¸c khoa häc vÒ gi¸o dôc, mèi quan hÖ gi÷a gi¸o dôc häc víi c¸c khoa häc kh¸c
Tr¶i qua mét thêi k× ph¸t triÓn l©u dµi, gi¸o dôc häc ® tù ph©n chia thµnh c¸c chuyªn ngµnh
khoa häc riªng biÖt t¹o thµnh mét hÖ thèng khoa häc gi¸o dôc hoµn chØnh. Sù ph©n chia nµy ®−îc
quy ®Þnh bëi c¸c ®Æc tr−ng cña qu¸ tr×nh gi¸o dôc cã ®èi t−îng vµ nhiÖm vô nghiªn cøu kh¸c nhau
vµ ®−îc tiÕn hµnh trong c¸c thÓ chÕ gi¸o dôc kh¸c nhau.
HÖ thèng c¸c khoa häc vÒ gi¸o dôc bao gåm:
– Gi¸o dôc häc ®¹i c−¬ng: Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò lÝ luËn chung, vÒ ph−¬ng ph¸p luËn vµ
c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña gi¸o dôc häc. §ã lµ nh÷ng vÊn ®Ò cã ý nghÜa quan träng nhÊt
trong viÖc nghiªn cøu tiÕp theo c¸c chuyªn ngµnh khoa häc gi¸o dôc kh¸c.
– LÝ luËn d¹y häc: Lµ mét chuyªn ngµnh khoa häc nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ ho¹t ®éng d¹y
häc trong c¸c lo¹i h×nh tr−êng, ®Æc biÖt lµ cÊu tróc cña qu¸ tr×nh d¹y häc, b¶n chÊt vµ c¸c quy luËt
d¹y häc, néi dung, ph−¬ng ph¸p h×nh thøc tæ chøc d¹y häc, viÖc kiÓm tra, ®¸nh gi¸...
– LÝ luËn gi¸o dôc: Lµ mét chuyªn ngµnh cña gi¸o dôc häc cã ®èi t−îng nghiªn cøu lµ qu¸
tr×nh gi¸o dôc víi t− c¸ch lµ qu¸ tr×nh bé phËn cña qu¸ tr×nh s− ph¹m tæng thÓ nh»m h×nh thµnh 8
c¸c phÈm chÊt ®¹o ®øc, c¸c nÐt tÝnh c¸ch, niÒm tin, thãi quen, c¸c yªu cÇu vµ chuÈn mùc do x héi quy ®Þnh.
– LÝ luËn d¹y häc c¸c m«n häc trong c¸c lo¹i h×nh tr−êng: Tuú theo môc ®Ých, nhiÖm vô vµ
yªu cÇu cña tõng m«n häc trong c¸c lo¹i h×nh tr−êng kh¸c nhau, lÝ luËn d¹y häc cho tõng m«n
häc ®−îc nghiªn cøu sao cho d¹y häc phï hîp víi c¸c ®Æc ®iÓm m«n häc, ®Æc ®iÓm cña ng−êi häc
vµ ®¸p øng víi yªu cÇu n©ng cao chÊt l−îng d¹y häc cña bé m«n.
– LÞch sö gi¸o dôc häc: Lµ mét chuyªn ngµnh khoa häc nghiªn cøu lÞch sö qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn c¸c häc thuyÕt, c¸c luËn ®iÓm, c¸c quan ®iÓm, t− t−ëng... vÒ gi¸o dôc vµ lÞch
sö ph¸t triÓn gi¸o dôc tr¶i qua c¸c thêi k× kh¸c nhau cña lÞch sö x· héi loµi ng−êi. §Æc
biÖt, lÞch sö gi¸o dôc häc nghiªn cøu lÞch sö ®Êu tranh cña nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc tiÕn
bé chèng nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc ph¶n ®éng, l¹c hËu, lçi thêi...
Trong xu thÕ ph¸t triÓn chung cña mäi lÜnh vùc khoa häc hiÖn nay, gi¸o dôc häc nãi
riªng, nhiÒu lÜnh vùc khoa häc gi¸o dôc chuyªn ngµnh kh¸c ®· vµ ®ang ®−îc c¸c nhµ
khoa häc gi¸o dôc rÊt quan t©m nghiªn cøu vµ øng dông cã hiÖu qu¶ trong thùc tiÔn nh−
x· héi häc gi¸o dôc, kinh tÕ häc gi¸o dôc, qu¶n lÝ häc gi¸o dôc, gi¸o dôc häc chuyªn biÖt
®èi víi trÎ khuyÕt tËt v.v...
4. Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n cña gi¸o dôc häc
Víi t− c¸ch lµ mét khoa häc, cã ®èi t−îng, nhiÖm vô nghiªn cøu x¸c ®Þnh, gi¸o dôc häc cã hÖ
thèng c¸c kh¸i niÖm, c¸c ph¹m trï c¬ b¶n nh−: gi¸o dôc, gi¸o d−ìng, d¹y häc, c«ng nghÖ gi¸o dôc...
– Gi¸o dôc (nghÜa réng): Trong thùc tiÔn, cã thÓ hiÓu ph¹m trï gi¸o dôc theo nghÜa réng,
nghÜa hÑp. Gi¸o dôc (nghÜa réng) lµ qu¸ tr×nh toµn vÑn nh»m h×nh thµnh, ph¸t triÓn nh©n c¸ch con
ng−êi, ®−îc tæ chøc mét c¸ch cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch th«ng qua c¸c ho¹t ®éng vµ c¸c quan hÖ
gi÷a nhµ gi¸o dôc vµ ®èi t−îng gi¸o dôc nh»m truyÒn ®¹t vµ lÜnh héi nh÷ng kinh nghiÖm x héi
mµ loµi ng−êi ® tÝch luü trong lÞch sö. §ã lµ qu¸ tr×nh t¸c ®éng cã môc ®Ých, cã tæ chøc, cã kÕ
ho¹ch, cã ph−¬ng ph¸p mµ nhµ gi¸o dôc tiÕn hµnh trong c¸c c¬ quan gi¸o dôc chuyªn biÖt. Víi ý
nghÜa nµy, kh¸i niÖm gi¸o dôc (nghÜa réng) t−¬ng ®−¬ng víi kh¸i niÖm qu¸ tr×nh s− ph¹m, ®ã lµ
qu¸ tr×nh gi¸o dôc diÔn ra trong ph¹m vi nhµ tr−êng.
– Gi¸o dôc (nghÜa hÑp) lµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh niÒm tin, lÝ t−ëng, ®éng c¬, t×nh c¶m, th¸i ®é,
nh÷ng nÐt tÝnh c¸ch cña nh©n c¸ch, nh÷ng hµnh vi vµ thãi quen øng xö ®óng ®¾n trong x héi
thuéc c¸c lÜnh vùc t− t−ëng – chÝnh trÞ, ®¹o ®øc, thÈm mÜ vµ thÓ chÊt cho häc sinh.
– Gi¸o d−¬ng: lµ qu¸ tr×nh cung cÊp cho ng−êi häc néi dung häc vÊn, mµ cèt lâi cña häc vÊn
lµ hÖ thèng tri thøc khoa häc c¬ b¶n, hiÖn ®¹i, hÖ thèng kÜ n¨ng, kÜ x¶o t−¬ng øng, ®Æc biÖt lµ
nh÷ng th¸i ®é ®èi víi tù nhiªn, x héi vµ víi b¶n th©n gióp hä ®ñ ®iÒu kiÖn b−íc vµo cuéc sèng tù
lËp, cèng hiÕn nhiÒu cho x héi.
– D¹y häc: lµ con ®−êng, lµ ph−¬ng tiÖn c¬ b¶n nh»m thùc hiÖn nhiÖm vô gi¸o d−ìng. §ã lµ
qu¸ tr×nh ho¹t ®éng phèi hîp, thèng nhÊt gi÷a ng−êi d¹y vµ ng−êi häc nh»m gióp ng−êi häc
chiÕm lÜnh cã chÊt l−îng vµ hiÖu qu¶ néi dung häc vÊn trong c¸c lo¹i h×nh tr−êng. 9
Nh− vËy qu¸ tr×nh gi¸o dôc (nghÜa réng) hay qu¸ tr×nh s− ph¹m tæng thÓ bao gåm hai qu¸
tr×nh bé phËn lµ qu¸ tr×nh gi¸o dôc (nghÜa hÑp) vµ qu¸ tr×nh gi¸o d−ìng (hay qu¸ tr×nh d¹y häc).
– Gi¸o dôc h−íng nghiÖp trong nhµ tr−êng phæ th«ng lµ qu¸ tr×nh t¸c ®éng cña c¸c lùc l−îng
gi¸o dôc trong vµ ngoµi nhµ tr−êng tíi häc sinh gióp hä ®Þnh h−íng ®−îc nghÒ nghiÖp t−¬ng l¹i
sao cho phï hîp víi n¨ng lùc cña b¶n th©n ®ång thêi ®¸p øng víi yªu cÇu kh¸ch quan cña x héi.
– Gi¸o dôc céng ®ång: kh¸i niÖm nµy ®−îc dïng phæ biÕn ë n−íc ta vµo nh÷ng thËp niªn cuèi
cïng cña thÕ kØ XX. §ã lµ qu¸ tr×nh gi¸o dôc trong ®ã mèi quan hÖ bÒn v÷ng, g¾n bã gi÷a gi¸o
dôc víi c¸c qu¸ tr×nh x héi, víi ®êi sèng vµ céng ®ång ®−îc thiÕt lËp, cñng cè mét c¸ch bÒn
v÷ng. §Æc tr−ng cña gi¸o dôc céng ®ång lµ: nÒn gi¸o dôc ®−îc tæ chøc vµ ph¸t triÓn æn ®Þnh, chÆt
chÏ cïng víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ – x héi nh»m môc tiªu duy tr×, cñng cè vµ ph¸t triÓn
céng ®ång. MÆt kh¸c, ®ã còng lµ qu¸ tr×nh phæ biÕn (mang tÝnh toµn cÇu) nh−ng còng ®Ëm nÐt
b¶n s¾c d©n téc, truyÒn thèng, tinh hoa v¨n ho¸ cña tõng d©n téc, tõng céng ®ång vµ lµ lîi Ých
thiÕt thùc cña tõng thµnh viªn trong céng ®ång.
– C«ng nghÖ gi¸o dôc: Kh¸i niÖm c«ng nghÖ gi¸o dôc, c«ng nghÖ d¹y häc ®−îc dïng kh¸ phæ
biÕn trong c¸c v¨n b¶n, c¸c tµi liÖu, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc ë n−íc ta
kho¶ng vµi chôc n¨m gÇn ®©y. Cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm, nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ c«ng nghÖ gi¸o dôc.
Chóng ta nªn hiÓu mét c¸ch kh¸i qu¸t: c«ng nghÖ gi¸o dôc kh«ng chØ lµ viÖc sö dông c¸c ph−¬ng
tiÖn kÜ thuËt vµo qu¸ tr×nh gi¸o dôc, d¹y häc mµ ®ã lµ qu¸ tr×nh tÝch hîp nhiÒu lÜnh vùc khoa häc
hiÖn ®¹i nh»m ®¹t chÊt l−îng vµ hiÖu qu¶ gi¸o dôc tèi −u.
III. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu gi¸o dôc häc
Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc ®−îc x©y dông trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p
luËn khoa häc nãi chung, ph−¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc nãi riªng.
Trong thùc tiÔn ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc nãi chung, nghiªn cøu gi¸o dôc
häc nãi riªng, c¸c nhµ nghiªn cøu th−êng sö dông hai nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu:
nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÝ luËn vµ nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc tiÔn.
1. Nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÝ luËn lµ c¸ch thøc ®äc vµ ph©n tÝch, tæng hîp c¸c nguån
tµi liÖu cã liªn quan tíi qu¸ tr×nh nghiªn cøu mét ®Ò tµi vÒ gi¸o dôc häc nh»m x©y dùng c¬ së lÝ
luËn hoÆc më réng, lµm s¸ng tá thªm c¸c luËn ®iÓm, c¸c häc thuyÕt, c¸c nguyªn t¾c... C¸c nguån
tµi liÖu cã liªn quan tíi mét ®Ò tµi thuéc lÜnh vùc gi¸o dôc rÊt phong phó, ®a d¹ng. §ã lµ nh÷ng
t¸c phÈm cña c¸c t¸c gia kinh ®iÓn: c¸c v¨n b¶n cña §¶ng vµ Nhµ n−íc vÒ gi¸o dôc - ®µo t¹o; c¸c
lo¹i s¸ch, c¸c gi¸o tr×nh cã liªn quan; c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu; c¸c b¸o c¸o khoa häc, c¸c bµi
b¸o trªn c¸c t¹p chÝ chuyªn ngµnh... §Ó thu thËp ®−îc nh÷ng t− liÖu, ng−êi nghiªn cøu ph¶i tiÕn
hµnh c¸c thao t¸c t− duy tÝch cùc, ®éc lËp, s¸ng t¹o nh»m hÖ thèng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸ vµ x©y dùng
c¬ së lÝ luËn cho ®Ò tµi nghiªn cøu cña m×nh.
2. Nhãm ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc tiÔn bao gåm c¸c ph−¬ng ph¸p cô thÓ sau:
– Ph−¬ng ph¸p quan s¸t: lµ ph−¬ng ph¸p trong ®ã ng−êi nghiªn cøu sö dông cã môc ®Ých, cã
kÕ ho¹ch c¸c gi¸c quan (kÕt hîp víi c¸c ph−¬ng tiÖn) ®Ó ghi nhËn, thu thËp nh÷ng biÓu hiÖn cña 10
c¸c hiÖn t−îng, qu¸ tr×nh gi¸o dôc nh»m khai th¸c nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt phôc vô cho viÖc
®¸nh gi¸ thùc tr¹ng gi¸o dôc hoÆc ®−a ra nh÷ng gi¶i ph¸p cã c¬ së thùc tiÔn, cã søc thuyÕt phôc.
Cã nhiÒu h×nh thøc quan s¸t nh−ng ph¶i ®¶m b¶o c¸c yªu cÇu c¬ b¶n nh−: ph¶i ®¶m b¶o tÝnh tù
nhiªn, tÝnh râ rµng, tÝnh phong phó, tÝnh ®a d¹ng, tÝnh chÝnh x¸c, tÝnh cô thÓ cña ®èi t−îng ®−îc
quan s¸t vµ nhµ nghiªn cøu ph¶i cã sù hiÓu biÕt vÒ lÝ luËn vµ thùc tiÔn cã liªn quan tíi c¸c hiÖn
t−îng, qu¸ tr×nh gi¸o dôc.
– Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra gi¸o dôc: lµ ph−¬ng ph¸p sö dông mét hÖ thèng c¸c c©u hái ®−îc x©y
dùng theo mét môc tiªu nhÊt ®Þnh nh»m thu thËp ®−îc hµng lo¹t ý kiÕn trong thêi gian t−¬ng ®èi
ng¾n gióp cho nhµ nghiªn cøu ph¸t hiÖn thùc tr¹ng, nguyªn nh©n hoÆc ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p n©ng
cao chÊt l−îng, hiÖu qu¶ gi¸o dôc - ®µo t¹o. Cã c¸c h×nh thøc ®iÒu tra c¬ b¶n nh−: ®iÒu ta b»ng
anket; ®iÒu tra b»ng trß chuyÖn (trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp); ®iÒu tra b»ng tr¾c nghiÖm kh¸ch quan.
CÇn l−u ý mét sè yªu cÇu nh−: nh÷ng c©u hái ®iÒu tra ph¶i râ rµng, chÝnh x¸c, dÔ hiÓu, cã th«ng tin khoa häc...
– Ph−¬ng ph¸p tæng kÕt kinh nghiÖm gi¸o dôc: lµ c¸ch thøc ph¸t hiÖn, ph©n tÝch, ®¸nh gi¸,
kh¸i qu¸t ho¸ vµ hÖ thèng ho¸ c¸c kinh nghiÖm gi¸o dôc. Nhê ®ã lµm phong phó thªm lÝ luËn ®
cã hoÆc x©y dùng lÝ luËn míi gióp cho gi¸o dôc kh«ng ngõng ph¸t triÓn. Khi tæng kÕt kinh
nghiÖm, cÇn l−u ý: Chän c¸c ®iÓn h×nh ®Ó khai th¸c kinh nghiÖm, khai th¸c tõ nhiÒu nguån (con
ng−êi, v¨n b¶n, s¶n phÈm...) sao cho c¸c kinh nghiÖm ®a d¹ng, phong phó, ch©n thùc; nh÷ng kinh
nghiÖm cÇn ®−îc chän läc cã tÝnh hÖ thèng, tÝnh kh¸i qu¸t cao; cÇn kiÓm nghiÖm nh÷ng kinh
nghiÖm trong thùc tiÔn gi¸o dôc...
– Ph−¬ng ph¸p thùc nghiÖm s− ph¹m: lµ ph−¬ng ph¸p trong ®ã nhµ nghiªn cøu chñ ®éng
t¸c ®éng ®Õn ®èi t−îng nghiªn cøu trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®−îc khèng chÕ nh»m g©y ra c¸c
biÕn ®æi nhÊt ®Þnh ë chóng vÒ ®Þnh tÝnh còng nh− ®Þnh l−îng. Cã nhiÒu lo¹i thùc nghiÖm nh−:
Thùc nghiÖm th¨m dß, thùc nghiÖm t¸c ®éng, thùc nghiÖm kiÓm chøng, thùc nghiÖm øng
dông, thùc nghiÖm triÓn khai... Khi tiÕn hµnh thùc nghiÖm, cÇn chó ý c¸c yªu cÇu c¬ b¶n sau:
CÇn x©y dùng quy tr×nh thùc nghiÖm, x¸c ®Þnh gi¶ thuyÕt thùc nghiÖm, chän nhãm thùc
nghiÖm, ®èi chøng trong nh÷ng ®iÒu kiÖn khèng chÕ nhÊt ®Þnh, cÇn t¸c ®éng ®óng ph−¬ng
ph¸p vµ xö lÝ kÕt qu¶ thùc nghiÖm chÝnh x¸c, ch©n thùc c¶ vÒ ®Þnh l−îng vµ ®Þnh tÝnh.
Ngoµi nh÷ng ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu trªn, mét sè ph−¬ng ph¸p bæ trî kh¸c còng th−êng
®−îc sö dông nh−: ph−¬ng ph¸p chuyªn gia, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu s¶n phÈm gi¸o dôc, ph−¬ng
ph¸p thèng kª tho¸n häc, v.v...
Tõ nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n ® tr×nh bµy ë trªn, chóng ta cã thÓ rót ra kÕt luËn: gi¸o dôc häc lµ
khoa häc vÒ qu¸ tr×nh gi¸o dôc, ®µo t¹o con ng−êi, bëi lÏ nã cã ®èi t−îng vµ nhiÖm vô nghiªn
cøu, cã hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm khoa häc, cã hÖ thèng c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu dùa trªn c¬ së
ph−¬ng ph¸p luËn khoa häc biÖn chøng, kh¸ch quan. 11 C©u hái «n tËp
1. H y ph©n tÝch tÝnh quy ®Þnh cña kinh tÕ – x héi ®èi víi gi¸o dôc vµ c¸c chøc n¨ng x héi cña
gi¸o dôc. Trong thêi k× c«ng nghiÖn ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc hiÖn nay, chøc n¨ng nµo quan trong nhÊt? V× sao?
2. H y ph©n tÝch tÝnh lÞch sö, tÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc. Theo tinh thÇn cña LuËt Gi¸o dôc ®
quy ®Þnh, nÒn gi¸o dôc n−íc ta hiÖn nay cã mang tÝnh giai cÊp kh«ng? V× sao? Cho vÝ dô ®Ó minh ho¹.
3. Ph©n biÖt mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n cña gi¸o dôc häc: Gi¸o dôc (theo nghÜa réng vµ nghÜa
hÑp), gi¸o d−ìng vµ d¹y häc, qu¸ tr×nh s− ph¹m tæng thÓ, cho vÝ dô cô thÓ ®Ó minh ho¹.
4. Tr×nh bµy ®èi t−îng vµ c¸c nhiÖm vô nghiªn cøu c¬ b¶n cña gi¸o dôc häc? Cho vÝ dô thùc tiÔn.
5. Nªu kh¸i qu¸t c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu gi¸o dôc häc vµ cho vÝ dô vÒ mét ®Ò tµi nghiªn cøu
mét hiÖn t−îng hoÆc qu¸ tr×nh gi¸o dôc mµ anh (chÞ) ® thùc hiÖn (hoÆc dù kiÕn sÏ tiÕn hµnh
nghiªn cøu trong t−¬ng lai). 12 Ch−¬ng II
Vµi nÐt vÒ lÞch sö ph¸t triÓn c¸c t− t−ëng gi¸o dôc
I. T− t−ëng gi¸o dôc trong thêi cæ ®¹i
Tõ nh÷ng buæi b×nh minh cña nh©n lo¹i, khi cuéc sèng cña con ng−êi cßn phô thuéc vµo thÕ
giíi tù nhiªn bao la ®Çy huyÒn bÝ, ®Ó tån t¹i, loµi ng−êi ® kh«ng ngõng lao ®éng, ®Êu tranh víi
thiªn nhiªn vµ c¸c lo¹i kÎ thï hoang d , kh«ng ngõng chinh phôc hoµn c¶nh v× lîi Ých cña con
ng−êi. Ngay tõ thêi ®ã ® xuÊt hiÖn hiÖn t−îng gi¸o dôc.
1. Gi¸o dôc trong x· héi céng s¶n nguyªn thuû
C¸ch ®©y hµng v¹n n¨m, khi loµi ng−êi míi t¸ch khái thÕ giíi ®éng vËt, nh÷ng ng−êi Tèi cæ
®ã sèng trong c¸c hang ®éng theo tõng bÇy, mÇm mèng cña sù gi¸o dôc ® xuÊt hiÖn nh−ng vÉn
cßn ®Ëm nÐt tÝnh b¶n n¨ng. DÇn dÇn, c¸c c«ng x thÞ téc h×nh thµnh vµ ® ®Þnh c− phÇn lín ë c¸c
ven s«ng, b×a rõng, ven biÓn, n¬i cã khÝ hËu «n hoµ vµ nguån thøc ¨n phong phó... Qua lao ®éng
vµ ®Êu tranh víi thiªn nhiªn, con ng−êi tinh kh«n dÇn vµ ® tÝch luü kh¸ nhiÒu kinh nghiÖm,
nh÷ng kinh nghiÖm ®ã ®−îc truyÒn thô l¹i vµ thÕ hÖ sau ® tiÕp thu, ®ã chÝnh lµ hiÖn t−îng gi¸o dôc.
Gi¸o dôc trong x héi céng s¶n nguyªn thuû mang tÝnh chÊt trùc tiÕp, tù ph¸t vµ hoµn toµn
d©n chñ, b×nh ®¼ng cho mäi ng−êi, nã ®−îc n¶y sinh trong cuéc sèng lao ®éng vµ ®Êu tranh v× tån t¹i vµ m−u sinh.
2. Gi¸o dôc trong x· héi chiÕm h÷u n« lÖ
2.1. ë mét sè n−íc ph−¬ng §«ng cæ ®¹i, tõ mÊy ngµn n¨m tr−íc C«ng nguyªn, khi s¶n xuÊt ph¸t
triÓn, c«ng x thÞ téc tan r , cïng víi sù xuÊt hiÖn gia ®×nh, cïng víi nh÷ng cña c¶i d− thõa lµ sù
xuÊt hiÖn ng−êi giÇu, ng−êi nghÌo vµ cã sù ph©n chia giai cÊp. Khi ®ã, mét sè nhµ n−íc chiÕm
h÷u n« lÖ ®Çu tiªn ® ra ®êi. §ã lµ c¸c quèc gia thuéc khu vùc L−ìng Hµ (n¬i cã c¸c con s«ng lín
ch¶y qua) nh− Ai CËp, Babilon, Atxiri. Nhê cã c¸c dßng s«ng lín nh− s«ng Nin, Tig¬rits,
¥ph¬rat, c¸c nghÒ n«ng, c«ng nghÖ vµ th−¬ng m¹i sím ph¸t triÓn. Nh÷ng c«ng viÖc ®¾p ®ª phßng
lôt, trång cÊy, h¸i l−îm, x©y dùng ®« thÞ däc theo hai bªn bê s«ng ® cho ng−êi ta nhiÒu kinh
nghiÖm trong c¶i t¹o tù nhiªn vµ lao ®éng s¶n xuÊt. C¸c lÜnh vùc khoa häc còng b¾t ®Çu h×nh
thµnh vµ ph¸t triÓn tõ ®ã nh−: sè häc, h×nh häc, y häc, thiªn v¨n häc, thuËt chiªm tinh... Nh÷ng
kinh nghiÖm thùc tiÔn, nh÷ng tri thøc ®ã ®−îc tÝch luü, hÖ thèng ho¸ dÇn dÇn vµ truyÒn ®¹t l¹i cho
c¸c thÕ hÖ tiÕp theo. Ho¹t ®éng gi¸o dôc tuy mang tÝnh chÊt trùc tiÕp, tù ph¸t song l¹i cã ý nghÜa
v« cïng to lín, lµ c¬ së, nÒn t¶ng cho nhiÒu lÜnh vùc khoa häc nh− to¸n häc, thiªn v¨n häc, ng«n ng÷ häc...
Trong “nÒn v¨n minh cña lµn sãng thø nhÊt” nµy, ng−êi Ai CËp Babilon, Atxiri cæ ®¹i ® sím
cã v¨n tù, ®ã lµ nh÷ng “v¨n tù thÇn th¸nh” víi thø ch÷ t−îng h×nh ph¶n ¸nh c¸c sù vËt vµ ©m
thanh mµ con ng−êi tiÕp nhËn ®−îc trong thÕ giíi vËt chÊt. Còng trong thêi cæ ®¹i ®ã, nh÷ng
ng−êi ph−¬ng §«ng cæ ®¹i ® biÕt ph©n ®Þnh ngµy, th¸ng, n¨m vµ c¸c mïa, vô trong n¨m, ® cã
ch÷ viÕt, biÕt lµm to¸n, tÝnh ®−îc diÖn tÝch, chu vi c¸c h×nh ®¬n gi¶n, vµ t×m ra sè “Pi”, v.v... 13
2.2. ë Hy L¹p thêi cæ ®¹i, sau khi chÕ ®é thÞ téc tan r , nhiÒu n−íc nhá theo chÕ ®é chiÕm h÷u n«
lÖ ® xuÊt hiÖn, trong ®ã hai n−íc ph¸t triÓn m¹nh mÏ, tiªu biÓu nhÊt lµ Xpac-t¬ vµ A-ten. * Gi¸o dôc ë Spac-t¬
Víi môc ®Ých nh»m ®µo t¹o thanh thiÕu niªn thµnh nh÷ng vâ sÜ, nh÷ng chiÕn binh m¹nh mÏ,
giái kiÕm cung, biÕt phôc tïng vµ s½n sµng ®µn ¸p n« lÖ, b¶o vÖ quyÒn lîi cña giai cÊp chñ n«, néi
dung gi¸o dôc trong nhµ tr−êng rÊt coi träng c¸c m«n thÓ dôc, qu©n sù nh− ch¹y, nh¶y, nÐm ®Üa,
nÐm lao, cung, kiÕm... viÖc häc ch÷ chØ lµ thø yÕu. §Æc biÖt, viÖc gi¸o dôc phô n÷ ® b¾t ®Çu xuÊt
hiÖn: trÎ em g¸i còng ®−îc gi¸o dôc vÒ thÓ chÊt vµ qu©n sù ®Ó sau nµy sinh ra nh÷ng ®øa trÎ m¹nh
khoÎ, c−êng tr¸ng, hoÆc khi cã chiÕn tranh, con trai ra trËn hÕt th× con g¸i, phô n÷ ph¶i gi÷ thµnh
vµ ®¶m nhËn mäi viÖc trong x héi. Nh− vËy, gi¸o dôc ë Spac-t¬ cã nhiÒu tiÕn bé, nã mang tÝnh
giai cÊp râ rÖt: chØ phôc vô cho quyÒn lîi cña c¸c chñ n« mµ th«i. * Gi¸o dôc ë A-ten
A-ten lµ mét quèc gia ë miÒn §«ng – Nam Hy L¹p, cã nhiÒu h¶i c¶ng nªn viÖc bu«n b¸n, c«ng
th−¬ng nghiÖp ph¸t triÓn rÊt sím. Ngay tõ thÕ kØ thø V tr−íc C«ng nguyªn, nhµ n−íc A-ten ® ®¹t
tíi møc ®é c−êng thÞnh vµ cã mét nÒn v¨n ho¸ phån vinh. VÒ gi¸o dôc cña A-ten so víi Spac-t¬
còng rÊt ph¸t triÓn vµ cã nh÷ng nÐt ®Æc thï riªng. Ngoµi néi dung gi¸o dôc vÒ thÓ chÊt, qu©n sù,
c¸c tr−êng dµnh cho con em giai cÊp chñ n« cßn d¹y triÕt häc vµ c¸c m«n v¨n häc, ®Þa lÝ, kiÕn
tróc, héi ho¹... T− t−ëng gi¸o dôc toµn diÖn ® cã mÇm mèng tõ ®©y. ChÝnh v× vËy, Ph. ¡ngghen
® viÕt: “HÇu hÕt c¸c thÕ giíi quan ®êi sau ® cã mÇm mèng trong c¸c h×nh thøc triÕt häc Hy L¹p”.
Tõ thÕ kØ thø VI ®Õn thÕ kØ thø IV tr−íc C«ng nguyªn, ë Hy L¹p ® xuÊt hiÖn ba nhµ triÕt häc
vÜ ®¹i, ®ång thêi còng lµ c¸c nhµ gi¸o dôc tiªu tiÓu, ®ã lµ X«c¬rat, vµ Plat«ng, Arixt«t.
a) X«c¬rat (469 – 339 TCN), nhµ triÕt häc duy t©m ph¶n ®èi chñ nghÜa duy vËt, khoa häc tù
nhiªn vµ v« thÇn luËn. ¤ng quan niÖm môc ®Ých cña triÕt häc lµ d¹y ®øc h¹nh, v× ®øc h¹nh vµ tri
thøc chØ lµ mét. Tù biÕt m×nh lµ nguån gèc cña ®øc h¹nh, mµ muèn tù biÕt m×nh ph¶i b¾t ®Çu
b»ng sù nghi ngê... nªn ph¶i t×m ra ch©n lÝ. X«c¬rat, ng−êi ®Çu tiªn trong lÞch sö ® dïng “thuËt
®ì ®Î” (ph−¬ng ph¸p vÊn ®¸p, m¹n ®µm, trao ®æi) ®Ó dÉn d¾t, gîi më m«n ®Ö cña m×nh tù t×m ra
ch©n lÝ duy t©m kh¸ch quan.
b) Plat«ng (429 – 347 TCN) lµ häc trß cña X«c¬rat, ng−êi kÕ thõa vµ ph¸t triÓn xuÊt s¾c chñ
nghÜa duy t©m kh¸ch quan. VÒ gi¸o dôc, Plat«ng lµ ng−êi ®Çu tiªn ph©n chia tuæi häc t−¬ng ®èi hîp lÝ:
+ Tõ 3 ®Õn 6 tuæi, trÎ häc ë tr−êng mÉu gi¸o (do nhµ n−íc b¶o trî).
+ Tõ 7 ®Õn 12 tuæi, trÎ häc ë tr−êng v¨n - ®µn (häc ®äc, viÕt, tÝnh to¸n, häc nh¹c);
+ Tõ 12 ®Õn 18 tuæi, häc ë tr−êng thÓ thao (gi¸o dôc thÓ chÊt, häc to¸n, ®Þa lÝ, thiªn v¨n);
+ Tõ 18 ®Õn 20 vµo häc tr−êng cao ®¼ng (häc v¨n ho¸, thÓ thao, quèc phßng). Sau ®ã sè ®«ng
®−îc tuyÓn vµo qu©n ®éi hoÆc ®−îc lùa chän ®Ó lµm quan l¹i, sè Ýt cã n¨ng lùc ®Æc biÖt ®−îc ®µo
t¹o tiÕp ®Õn tuæi 30 – 35 vµ trë thµnh c¸c nhµ khoa häc.
Plat«ng ®¸nh gi¸ cao vai trß cña gi¸o dôc, theo «ng, x héi cã ba tÇng líp, ®ã lµ: c¸c triÕt gia
(ng−êi ®iÒu hµnh x héi); vÖ binh (ng−êi b¶o vÖ x héi) vµ nh÷ng ng−êi lao ®éng, thî thñ c«ng
(nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt ra cña c¶i vËt chÊt). Sù gi¸o dôc, theo Plat«ng ph¶i lµ chøc n¨ng cña x héi 14
vµ do nhµ n−íc ®¶m nhËn. Tuy nhiªn, còng nh− X«c¬rat, Plat«ng cho r»ng gi¸o dôc ph¶i lµ ®Æc
quyÒn, ®Æc lîi cña giai cÊp chñ n«, n« lÖ chØ lµ nh÷ng c«ng cô lao ®éng biÕt nãi mµ th«i.
c) Arixt«t (384 – 332 TCN) lµ häc trß cña Plat«ng vµ lµ thÇy häc cña Alªchx¨ng ®¹i ®Õ, «ng lµ
nhµ triÕt häc, nhµ khoa häc vÜ ®¹i cña Hy L¹p, bé ãc b¸ch khoa cña thêi cæ ®¹i. VÒ gi¸o dôc,
Arix«t quan niÖm c¬ thÓ con ng−êi gåm ba yÕu tè chÝnh: x−¬ng thÞt, ý chÝ vµ lÝ trÝ nªn gi¸o dôc
ph¶i t¸c ®éng ®ång thêi tíi c¶ ba mÆt: thÓ dôc, ®øc dôc vµ trÝ dôc. §Æc biÖt vÒ ®øc dôc, cÇn båi
d−ìng cho trÎ em lßng dòng c¶m, tÝnh «n hoµ, kh¼ng kh¸i vµ tiÕt kiÖm; vÒ trÝ dôc, ph¶i d¹y cho trÎ
biÕt ®äc, viÕt, häc vÏ vµ ©m nh¹c... ¤ng còng ph©n chia ®é tuæi häc tËp cña häc sinh mét c¸ch cã
c¬ së phï hîp. Arixt«t rÊt coi träng gi¸o dôc gia ®×nh trong viÖc ch¨m sãc, nu«i d¹y, båi d−ìng
n¨ng khiÕu cho trÎ em. Nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc cña Arixt«t cã ¶nh h−ëng to lín ®Õn nÒn gi¸o
dôc thêi ®¹i phôc h−ng. Tuy nhiªn, theo «ng, t«n gi¸o ph¶i lµ néi dung gi¸o dôc chñ yÕu vµ phô
n÷, n« lÖ kh«ng ®−îc h−ëng quyÒn gi¸o dôc.
2.3. Gi¸o dôc ë La M· cæ ®¹i
T− t−ëng gi¸o dôc ë La M thêi cæ ®¹i g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn cña nhµ n−íc La M qua c¸c
thêi k× thÞ téc, thêi k× céng hoµ vµ thêi k× ®Õ chÝnh cña nhµ n−íc La M .
* Thêi k× thÞ téc (tõ thÕ kØ thø VI TCN trë vÒ tr−íc)
Trong thêi k× nµy, La M lµ mét nhµ n−íc nhá chuyªn vÒ n«ng nghiÖp. Sù gi¸o dôc chñ yÕu
®−îc thùc hiÖn trong c¸c gia ®×nh. Ng−êi cha trong c¸c gia ®×nh th−êng d¹y cho con c¸i nh÷ng
kinh nghiÖm vÒ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, vÒ nghÒ thñ c«ng, gi¶ng gi¶i vÒ t«n gi¸o, rÌn luyÖn cho trÎ
vÒ ý thøc phôc tïng, vÒ lßng dòng c¶m... T− t−ëng gi¸o dôc trong thêi k× nµy cã tÝnh tù ph¸t
nh−ng còng rÊt nghiªm kh¾c, b¶o thñ vµ mª tÝn.
* Thêi k× céng hoµ (tõ thÕ kØ thø VI ®Õn thÕ kØ thø I TCN)
Thêi k× nµy, ng−êi La M x©m chiÕm hÇu hÕt c¸c n−íc l©n cËn vµ ®Õn thÕ kØ III TCN, hä ®
lµm chñ c¶ mét miÒn ®Êt ®ai réng lín (l nh thæ n−íc Italia ngµy nay). VÒ gi¸o dôc, trong thêi k×
nµy còng cã nh÷ng thay ®æi c¨n b¶n. Gi¸o dôc kh«ng cßn chØ trong ph¹m vi gia ®×nh, mµ ® lµ
c«ng viÖc cña nhµ n−íc. ViÖc d¹y dç trÎ em ®−îc giao cho mét sè ng−êi cã kinh nghiÖm chuyªn
m«n ®¶m nhËn, ®ã lµ c¸c gi¸o béc Hy L¹p. NÒn gi¸o dôc La M thêi ®ã ¶nh h−ëng t− t−ëng gi¸o
dôc cña Hy L¹p s©u s¾c. NhiÒu tr−êng häc ®−îc më ®Ó chuyªn d¹y cho con em giai cÊp chñ n«
(gäi lµ “V¨n ph¸p häc hiÖu”). Trong c¸c tr−êng ®ã, trÎ em häc v¨n häc Hy L¹p, häc tiÕng Latinh,
häc khoa häc tù nhiªn, thiªn v¨n, lÞch sö, ®Þa lÝ...
* Thêi k× ®Õ chÝnh (tõ thÕ kØ thø I TCN ®Õn thÕ kØ II SCN)
Trong thêi k× nµy, ®Õ quèc La M ® ®¸nh chiÕm ®−îc nhiÒu vïng ®Êt ®ai réng lín ë ch©u
¢u, ch©u ¸ vµ ch©u Phi nªn cÇn cã nhiÒu quan chøc ®Ó cai trÞ nh÷ng miÒn ®Êt míi. V× thÕ c¸c
Hoµng ®Õ La M rÊt quan t©m ®Õn viÖc ph¸t triÓn gi¸o dôc. Trong thÕ kØ ®Çu tiªn, La M ® cã
mét nhµ gi¸o dôc næi tiÕng, ®ã lµ Quanh-ti-liªng (42 – 118), «ng ® nghiªn cøu vµ ®−a ra nhiÒu ý kiÕn rÊt tiÕn bé nh−:
– Ph¶i chó ý ph¸t triÓn ng«n ng÷ cña trÎ tr−íc tuæi häc;
– Ph¶i lµm cho trÎ vui mµ häc, kh«ng c−ìng Ðp, g©y c¨ng th¼ng, mÖt mái cho trÎ;
– Ph¶i thay ®æi nhiÒu h×nh thøc, ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc, gi¶ng d¹y;
– Mét ng−êi thÇy gi¸o tèt lµ ph¶i biÕt yªu mÕn, t«n träng häc sinh... 15
Khi nhµ n−íc ®Õ chÝnh suy tµn, nÒn gi¸o dôc La M còng dÇn dÇn thay ®æi, nh÷ng gi¸ trÞ tèt
®Ñp ngµy cµng biÕn chÊt. Ng−êi ta chØ chó träng nhiÒu ®Õn h×nh thøc, v¨n phong s¸o rçng, hµo
nho¸ng bªn ngoµi ®Ó che ®Ëy cho néi dung gi¸o dôc nghÌo nµn, ph¶n ®éng s©u kÝn bªn trong... vµ
tÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc ngµy cµng béc lé râ nÐt.
2.4. Gi¸o dôc ë Trung Hoa cæ ®¹i
Nhµ n−íc Trung Hoa thêi k× cæ ®¹i ® h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn kho¶ng 2.000 n¨m TCN. Víi
chÕ ®é chiÕm h÷u n« lÖ hµ kh¾c, viÖc gi¸o dôc ë Trung Hoa thêi cæ còng chØ lµ ®Æc quyÒn cña
tÇng líp chñ n«. Còng nh− Ai CËp cæ ®¹i, ng−êi Trung Hoa cã ch÷ viÕt rÊt sím vµ ®−îc kh¾c trªn
mai rïa. Néi dung gi¸o dôc còng lµ häc ®äc, häc viÕt, häc nh¹c, b¾n cung, c−ìi ngùa, häc c¸c kÜ
n¨ng canh t¸c, thñ c«ng...
* §Õn thêi Xu©n Thu (770 – 403 TCN) vµ ChiÕn quèc (403 – 221 TCN), thêi k× qu¸ ®é gi÷a
chÕ ®é chiÕm h÷u n« lÖ tan r vµ chÕ ®é phong kiÕn b¾t ®Çu h×nh thµnh, th× gi¸o dôc míi cã nhiÒu
thay ®æi vÒ c¨n b¶n. Nh÷ng thay ®æi vÒ c¬ cÊu x héi, vÒ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, vÒ c«ng cô vµ
ph−¬ng tiÖn lao ®éng... dÉn tíi yªu cÇu häc tËp, gi¸o dôc ngµy cµng t¨ng vµ nh÷ng t− t−ëng míi
vÒ gi¸o dôc ® xuÊt hiÖn. Thêi ®ã, ë Trung Hoa xuÊt hiÖn nhiÒu nhµ triÕt häc vÜ ®¹i, còng lµ nhµ
gi¸o dôc næi tiÕng nh− Khæng Tö, MÆc Tö, M¹nh Tö, Tu©n Tö...
a) Khæng Tö (551 – 479 TCN)
Khæng Tö tªn lµ Kh©u, tù lµ Träng Ni, ng−êi n−íc Lç nay lµ tØnh S¬n §«ng. ¤ng sinh ra
trong mét gia ®×nh quý téc ® sa sót nh−ng lµ ng−êi häc cao, tµi réng nªn 20 tuæi ® ®i kh¾p thiªn
h¹ ®Ó më tr−êng d¹y häc vµ thuyÕt gi¸o. ¤ng ® kh«ng nhËn mäi chøc quan vµ dµnh nhiÒu t©m trÝ
cho gi¸o dôc, d¹y häc. T− t−ëng cña Khæng Tö vÒ gi¸o dôc rÊt phong phó, s©u s¾c: Theo «ng,
môc ®Ých cña gi¸o dôc lµ ph¶i d¹y cho ng−êi ta thµnh ng−êi nh©n nghÜa, trung chÝnh, hiÓu ®−îc
c¸i ®¹o cña ng−êi qu©n tö. ¤ng th−êng nãi: “... Ngäc bÊt tr¾c bÊt thµnh khÝ, nh©n bÊt häc bÊt tri
®¹o” (Ngäc kh«ng mµi ròa, kh«ng thµnh ®å dïng; ng−êi kh«ng häc kh«ng thÓ hiÓu ®¹o lÝ lµm
ng−êi). VÒ néi dung gi¸o dôc, «ng d¹y cho häc trß ®¹o Nho vµ theo «ng, muèn trë thµnh ng−êi
qu©n tö, tr−íc hÕt ph¶i rÌn luyÖn, trau dåi ch÷ “nh©n”, v× nã cã ý nghÜa v« cïng to lín, nã ®øng
®Çu trong nh÷ng c¸i ®øc cña ®¹o lµm ng−êi. VÒ ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc, Khæng Tö rÊt coi träng
viÖc ph¸t huy tÝnh tÝch cùc nhËn thøc cña ng−êi häc, chó ý d¹y s¸t ®èi t−îng, chó ý liªn hÖ lÝ luËn
víi thùc tiÔn vµ g©y høng thó häc tËp cho ng−êi häc... Víi c¸ch d¹y nh− vËy, c¶ cuéc ®êi d¹y häc,
Khæng Tö ® ®µo t¹o ®−îc hµng ngµn häc trß, trong ®ã cã 72 ng−êi hiÒn vµ trë thµnh nh÷ng nhµ
v¨n ho¸ cã tªn tuæi cña Trung Hoa nh−: T¨ng S©m, MÉn Tö Khiªm, Träng Cung, Tö Lé... Nh÷ng
t− t−ëng gi¸o dôc cña Khæng Tö, cho ®Õn nay vÉn ®ang ®−îc nghiªn cøu, kÕ thõa vµ vËn dông cã
hiÖu qu¶ trong c¸c lo¹i h×nh nhµ tr−êng.
b) MÆc Tö (tøc M¹c §Þch, 479 – 381 TCN)
MÆc Tö lµ ng−êi n−íc Lç, con mét gia ®×nh lµm thî chñ c«ng. Lµ nhµ triÕt häc, MÆc Tö còng
lµ mét nhµ gi¸o dôc trø danh, «ng ® më mét tr−êng t− lín d¹y cho h¬n ba tr¨m häc trß, phÇn nhiÒu lµ con nhµ nghÌo.
T− t−ëng cña MÆc Tö cã nhiÒu ®iÓm rÊt tiÕn bé, «ng ph¶n ®èi sù chuyªn chÕ, chèng chiÕn
tranh vµ bªnh vùc ng−êi nghÌo, muèn mang l¹i quyÒn lîi cho hä: “... ng−êi ®ãi ph¶i ®−îc ¨n,
ng−êi rÐt ph¶i ®−îc mÆc, ng−êi lµm viÖc nÆng nhäc ph¶i ®−îc nghØ ng¬i...” 16
MÆc Tö ®¸nh gi¸ rÊt cao vai trß cña gi¸o dôc. ¤ng quan niÖm b¶n tÝnh cña mét con ng−êi
gièng nh− mét tÊm lôa tr¾ng, ng−êi thî cã thÓ nhuém vµo bÊt cø mµu nµo theo ý muèn. Con ng−êi
ta còng vËy, thiÖn hay ¸c chÝnh lµ do ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng, cña b¹n tèt hay b¹n xÊu. Tõ ®ã
MÆc Tö tin r»ng gi¸o dôc lµ vò khÝ ®Ó t¹o nªn mét x héi lÝ t−ëng, gi¸o dôc lµ “v¹n n¨ng” vµ «ng
yªu cÇu ph¶i cã mét nÒn gi¸o dôc b×nh ®¼ng ®èi víi mäi ng−êi.
VÒ môc ®Ých vµ néi dung gi¸o dôc, MÆc Tö cho r»ng ph¶i ®µo t¹o nh÷ng ng−êi khiªm ¸i (cã
lßng nh©n ¸i, khiªm tèn vµ ®−îc ph¸t triÓn vÒ nhiÒu mÆt). Muèn vËy gi¸o dôc ph¶i phï hîp víi thùc
tÕ vµ lîi Ých cña mu«n d©n tr¨m hä.
VÒ nguyªn t¾c vµ ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc, MÆc Tö coi träng nguyªn t¾c tù nhiªn vµ nguyªn t¾c
thùc tiÔn, ®Ò cao vai trß cña quan s¸t vµ rÊt coi träng kinh nghiÖm thùc tiÔn trong qu¸ tr×nh gi¸o dôc vµ gi¶ng d¹y.
Tãm l¹i, cã thÓ nãi vÒ quan ®iÓm triÕt häc MÆc Tö cßn duy t©m song t− t−ëng gi¸o dôc cña
«ng cã nhiÒu tiÕn bé, môc ®Ých cña «ng lµ v× d©n, ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cña «ng lµ rÊt coi träng
quan s¸t, coi träng c¶m gi¸c vµ suy luËn, g¾n liÒn tri thøc víi thùc tiÔn.
c) M¹nh Tö (tøc M¹nh Kha, 372 – 289 TCN)
M¹nh Tö, ng−êi kÕ thõa vµ ph¸t triÓn xuÊt s¾c ®¹o Nho cña Khæng Tö. ¤ng ® ®i du thuyÕt
kh¾p n¬i vµ mong muèn mang ®¹o Nho ®Ó cøu ng−êi, song v× chiÕn tranh liªn miªn nªn cuèi cïng
«ng ® quay vÒ víi nghÒ d¹y häc.
M¹nh Tö cho r»ng b¶n chÊt con ng−êi lµ thiÖn, lµ tèt ®Ñp. Con ng−êi trë thµnh kÎ ¸c, thµnh
ng−êi kh«ng tèt, v« l−¬ng t©m... lµ do hoµn c¶nh, do kh«ng ®−îc gi¸o dôc. Muèn gi÷ ®−îc b¶n tÝnh
tèt ®Ñp, l−¬ng thiÖn th× cÇn ph¶i cã gi¸o dôc. V× vËy «ng ®¸nh gi¸ rÊt cao vai trß cña gi¸o dôc, tin
t−ëng vµo gi¸o dôc trong viÖc ®µo t¹o, c¶i biÕn tÝnh c¸ch con ng−êi: “Ng−êi ta nÕu chØ ¨n no, mÆc
Êm, ngåi d−ng mµ kh«ng ®−îc gi¸o dôc th× gÇn nh− loµi cÇm thó...”.
Tãm l¹i, trong thêi cæ ®¹i, víi nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn tù nhiªn; víi ph−¬ng thøc s¶n xuÊt ®¬n
s¬ cña nÒn v¨n minh n«ng nghiÖp... song c¸c nhµ gi¸o dôc ë Hy L¹p, La M , Trung Hoa cæ ®¹i,
b»ng ho¹t ®éng thùc tiÔn gi¸o dôc, d¹y häc ® x©y dùng nÒn mãng ban ®Çu cho l©u ®µi gi¸o dôc
mµ sau mÊy ngµn n¨mg lÞch sö chóng ta vÉn kÕ thõa vµ ph¸t huy nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc bÊt hñ ®ã.
II. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc thêi trung vµ cËn ®¹i
1. Vµi nÐt vÒ t− t−ëng gi¸o dôc trong x· héi phong kiÕn
ChÕ ®é chiÕm h÷u n« lÖ ë ch©u ¢u còng nh− ch©u ¸ kÕt thóc, x héi phong kiÕn ® h×nh
thµnh. Víi c¸c ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña x héi phong kiÕn nh−: nÒn kinh tÕ tù nhiªn, tù tóc, tù cÊp; t−
liÖu s¶n xuÊt chÝnh lµ ruéng ®Êt l¹i tËp trung chñ yÕu ë giai cÊp ®Þa chñ vµ l nh chóa phong kiÕn
chuyªn bãc lét b»ng ®Þa t«; ý thøc t− t−ëng mang dÊu Ên ®Ëm nÐt cña c¸c t«n gi¸o vµ gi¸o dôc
lu«n lµ ®Æc quyÒn, ®Æc lîi cña giai cÊp bãc lét. Víi môc ®Ých ®µo t¹o nh÷ng ng−êi trung thµnh
tuyÖt ®èi vµ triÖt ®Ó phôc tïng, b¶o vÖ quyÒn lîi cña giai cÊp thèng trÞ, néi dung vµ ph−¬ng ph¸p
gi¸o dôc trong nhµ tr−êng cña x héi phong kiÕn mang dÊu Ên cña mét nÒn gi¸o dôc kinh viÖn.
KÕt qu¶ lµ, víi c¸c ph−¬ng ph¸p gi¸o ®iÒu, víi chÕ ®é khoa cö nghiªm ngÆt vµ kØ luËn qu¸ kh¾t
khe, nghiÖt ng ... nÒn gi¸o dôc ®ã ® dÉn tíi mét sù suy tµn trong nhiÒu lÜnh vùc ®êi sèng x héi 17
vµ c¸c thµnh tùu huy hoµng cña nÒn v¨n minh cæ ®¹i còng dÇn dÇn bÞ nhÊn ch×m trong ®ªm tr−êng trung cæ.
2. Gi¸o dôc trong thêi v¨n ho¸ Phôc h−ng
Cuèi thêi trung cæ (kho¶ng thÕ kØ XIV - XV), mäi lÜnh vùc kinh tÕ – s¶n xuÊt ph¸t triÓn, ®Æc
biÖt c¸c ngµnh c«ng, th−¬ng nghiÖp ë ch©u ¢u ph¸t triÓn m¹nh mÏ vµ c¸c lÜnh vùc khoa häc, v¨n
ho¸, nghÖ thuËt ®Òu ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu rùc rì. NhiÒu nhµ khoa häc lçi l¹c (nh− C«pecnich,
Galilª, Brun«, Bªc¬n...) vµ c¸c danh nh©n næi tiÕng vÒ c¸c lÜnh vùc v¨n häc, nghÖ thuËt (nh− Lª«na
§¬ Vanhxi, Sªchxpia...), ®Æc biÖt lµ c¸c nhµ gi¸o dôc næi tiÕng nh−: Vicht«rin« (ý), Eraxm¬ (Hµ Lan),
M«ngtenh¬, Rab¬le (Ph¸p); T«mamrow (Anh) v.v... ® cã nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng kÓ cho sù tiÕn bé
x héi vµ sù nghiÖp gi¸o dôc thÕ hÖ trÎ. Víi trµo l−u chung cña thêi v¨n ho¸ Phôc h−ng, c¸c nhµ
gi¸o dôc ® lªn tiÕng ph¶n ®èi chñ nghÜa kinh viÖn, chñ nghÜa gi¸o ®iÒu, phª ph¸n x héi cò l¹c
hËu, cæ vò nÒn v¨n minh Hy L¹p – La M , ®Ò cao tù do c¸ nh©n, t«n träng phÈm gi¸ con ng−êi...
Tuy nhiªn mét sè ý t−ëng vÒ c¶i c¸ch gi¸o dôc cho mét x héi c«ng b»ng, v¨n minh... míi chØ lµ
−íc m¬ vÒ mét nÒn gi¸o dôc lÝ t−ëng trong x héi kh«ng t−ëng mµ th«i.
3. Mét sè nhµ gi¸o dôc tiªu biÓu trong thêi tiÒn t− b¶n chñ nghÜa
* J. A. C«menxki (1592 – 1670)
Bµn vÒ nh÷ng t− t−ëng gi¸o dôc thêi cËn ®¹i, tr−íc hÕt ph¶i kÓ tíi J.A. C«menxki, nhµ gi¸o
dôc vÜ ®¹i cña TiÖp Kh¾c (Xl«vakia). “¤ng tæ cña nÒn s− ph¹m cËn ®¹i”, “mét thiªn tµi rùc rì,
mét nhµ ph¸t minh lçi l¹c, mét Galilª cña gi¸o dôc”. ¤ng ® cã nh÷ng cèng hiÕn v« cïng quý b¸u
cho sù nghiÖp gi¸o dôc. XuÊt ph¸t tõ quan ®iÓm: gi¸o dôc ph¶i thÝch øng víi tù nhiªn, ph¶i tu©n
theo quy luËt ph¸t triÓn cña tù nhiªn, C«menxki ® tæng hîp ®−îc lÝ luËn vµ kinh nghiÖm thùc tiÔn
gi¸o dôc tõ thêi v¨n ho¸ Phôc h−ng vµ ®Æt nÒn mãng cho mét nÒn gi¸o dôc tiªn tiÕn sau nµy.
Nh÷ng ®ãng gãp to lín cña C«menxki vÒ hÖ thèng c¸c nguyªn t¾c, c¸c ph−¬ng ph¸p d¹y häc; vÒ
c¸c h×nh thøc tæ chøc d¹y häc (ng−êi ®Çu tiªn trong lÞch sö gi¸o dôc ®Ò xuÊt h×nh thøc d¹y häc
theo líp – bµi); vÒ sù ph©n chia tuæi häc; vÒ nh÷ng yªu cÇu s− ph¹m ®èi víi ng−êi gi¸o viªn:
“muèn lµ ng−êi thÇy, tr−íc hÕt ph¶i lµ ng−êi cha tèt”, cho ®Õn nay vÉn cßn gi¸ trÞ s©u s¾c vÒ lÝ luËn vµ thùc tiÔn.
* J. L«c-c¬ (1632 – 1704, ng−êi Anh)
L«c-c¬ lµ mét nhµ triÕt häc, nhµ chÝnh trÞ – x héi häc vµ còng lµ nhµ gi¸o dôc næi tiÕng. Lµ
mét nhµ gi¸o dôc thùc dông, c¸c quan ®iÓm cña L«c-c¬ cã gi¸ trÞ thùc tiÔn cao. ¤ng rÊt coi träng vµ
tin t−ëng ë kh¶ n¨ng cña gi¸o dôc, song còng kh«ng phñ nhËn vai trß cña di truyÒn hoÆc nh÷ng
“kinh nghiÖm tiªn thiªn”. Môc ®Ých gi¸o dôc cña L«c-c¬ lµ ®µo t¹o nh÷ng con ng−êi phong nh , cã
tµi n¨ng, cã nh÷ng phÈm chÊt cña mét th−¬ng gia t− s¶n, nh÷ng con ng−êi thiÕt thùc, cã ®ñ ®iÒu
kiÖn thÝch øng víi nh÷ng ®ßi hái cÊp b¸ch cña cuéc sèng. VÒ néi dung gi¸o d−ìng, «ng ®ßi hái ph¶i
d¹y cho häc sinh nh÷ng tri thøc cÇn thiÕt, cã Ých vµ øng dông linh ho¹t trong thùc tiÔn. VÒ ph−¬ng
ph¸p gi¶ng d¹y, L«c-c¬ ®ßi hái ph¶i g©y dùng thó lµm cho häc sinh tÝch cùc häc tËp.
L«c-c¬ cã nhiÒu quan ®iÓm tiÕn bé vÒ gi¸o dôc, song v× ®øng trªn lËp tr−êng cña giai cÊp t−
s¶n nªn quan ®iÓm gi¸o dôc cña «ng vÉn cßn nhiÒu h¹n chÕ nh−: sù khinh miÖt ®èi víi giai cÊp
cÇn lao; coi träng gi¸o dôc lµ c«ng cô ®Ó n« dÞch ho¸ nh÷ng ng−êi lao ®éng... Tuy nhiªn, víi thêi 18
®iÓm lÞch sö ®ã, t− t−ëng gi¸o dôc cña L«c-c¬ vÉn cã ¶nh h−ëng s©u s¾c tíi c¸c nhµ s− ph¹m trong thêi ®¹i cña «ng.
* J.J. Rót-x« (1712 – 1778)
Rót-x« sinh ë Gi¬nev¬, cha lµ mét ng−êi thî ch÷a ®ång hå, gèc Ph¸p. Rót-x« må c«i mÑ tõ
nhá, víi cuéc sèng bÇn hµn, võa häc võa kiÕm sèng, «ng ® v−ît lªn sè phËn vµ trë thµnh nhµ v¨n,
nhµ gi¸o dôc næi tiÕng. Víi c¸c t¸c phÈm bÊt hñ: “KhÕ −íc x héi” (1755), “Nµng £lid¬ míi”
(1761), ®Æc biÖt lµ “£min hay vÊn ®Ò gi¸o dôc” (1762), ® ph¶n ¸nh ®Ëm nÐt c¸c quan ®iÓm gi¸o dôc s©u s¾c cña «ng.
J.J.Rót-x« ®Ò cao quan ®iÓm gi¸o dôc tù nhiªn, «ng ®ßi hái ph¶i t«n träng sù ph¸t triÓn tù do
cña c¸ nh©n, tuyÖt ®èi kh«ng ®−îc ¸p ®Æt ®èi víi nh©n c¸ch cña trÎ. T− t−ëng d¹y häc cña Rót-x«
lµ ph¶i ph¸t huy tÝnh tÝch cùc nhËn thøc cña ng−êi häc, ph¶i t«n träng vµ h−íng vµo ho¹t ®éng cña
häc sinh, mµ sau nµy ng−êi ta th−êng nãi lµ d¹y häc lÊy häc sinh lµm trung t©m. Rót-x« còng ®−a
ra sù ph©n lo¹i tuæi häc cña häc sinh mét c¸ch hîp lÝ. Tuy nhiªn quan ®iÓm gi¸o dôc ®èi víi phô
n÷ cña Rót-x« cßn qu¸ Êu trÜ: phô n÷ kh«ng cÇn ph¶i häc mµ cÇn “lÊy ý chÝ cña chång lµm ý chÝ
cña m×nh; lÊy t− t−ëng cña chång lµm t− t−ëng cña m×nh; lÊy t«n gi¸o cña chång lµm t«n gi¸o cña m×nh...”.
Cïng víi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn c¸c t− t−ëng gi¸o dôc tiÕn bé cña c¸c nhµ gi¸o dôc thêi
tiÒn t− b¶n chñ nghÜa nh− J.L«c-c¬, J.J. Rót-x«, C.A.Hen-vª-xi-uýt (1715 – 1771), D. §i-®¬-r«
(1713 – 1784), c¸c nhµ gi¸o dôc trong thÕ kØ thø XIX nh− A.§ixtÐcvÐc (1790 – 1866), I.G.
Petxtal«gi (1746 – 1827), K.§. Usinxki (1824 – 1870), A. Xanhxim«ng (1760 – 1825), S. Phuriª
(1772 – 1837), R. Owen (1771 – 1858)... kh«ng nh÷ng ph¸t huy c¸c t− t−ëng gi¸o dôc tiÕn bé mµ
cßn ph¸t triÓn, lµm phong phó, hoµn thiÖn thªm nh÷ng quan ®iÓm gi¸o dôc c¬ b¶n vÒ môc ®Ých,
néi dung vµ c¸c ph−¬ng ph¸p, h×nh thøc tæ chøc qu¸ tr×nh gi¸o dôc. Cã thÓ nãi trong suèt thêi
gian dµi tõ cuèi thÕ kØ XVIII ®Õn hÕt thÕ kØ XIX, do nÒn kinh tÕ x héi vµ khoa häc kÜ thuËt kh«ng
ngõng ph¸t triÓn, sù nghiÖp gi¸o dôc ® cã nh÷ng b−íc tiÕn bé râ rÖt. §ã lµ c¬ së lÝ luËn vµ nh÷ng
kinh nghiÖm thùc tiÔn quý b¸u ®Ó h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn c¸c quan ®iÓm gi¸o dôc trong x héi hiÖn ®¹i.
III. Vµi nÐt vÒ xu thÕ ph¸t triÓn cña gi¸o dôc häc hiÖn nay
Cïng víi sù xuÊt hiÖn cña chñ nghÜa M¸c vµo nh÷ng n¨m 40 cña thÕ kØ XIX, gi¸o dôc häc
tiÕp tôc ph¸t triÓn, hoµn thiÖn vµ dÇn dÇn trë thµnh mét lÜnh vùc khoa häc ®éc lËp. Nã ® ®−îc x©y
dùng trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p luËn khoa häc biÖn chøng, ® kÕ thõa vµ ph¸t huy toµn bé nh÷ng t−
t−ëng gi¸o dôc tiÕn bé cña nh©n lo¹i, ® tÝch hîp nh÷ng thµnh tùu cña c¸c lÜnh vùc khoa häc hiÖn
®¹i cã liªn quan nh»m gãp phÇn n©ng cao tr×nh ®é v¨n ho¸ - ®¹o ®øc – thÈm mÜ, n©ng cao chÊt
l−îng cuéc sèng cho toµn nh©n lo¹i.
Nh− vËy, cïng víi viÖc ph¸t huy nh÷ng gi¸ trÞ tinh hoa trong di s¶n gi¸o dôc cña nh©n lo¹i,
gi¸o dôc häc hiÖn ®¹i ® chøng minh mét c¸ch cã c¬ së lÝ luËn vµ thùc tiÔn c¸c vÊn ®Ò cã tÝnh quy
luËt thuéc c¸c lÜnh vùc gi¸o dôc, ®µo t¹o nh−: vÊn ®Ò h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch häc sinh;
vÒ tÝnh quy ®Þnh cña kinh tÕ x héi ®èi víi gi¸o dôc; vÒ tÝnh lÞch sö, tÝnh giai cÊp cña gi¸o dôc; vÒ
xu thÕ ®æi míi néi dung, ph−¬ng ph¸p vµ c¸c h×nh thøc tæ chøc qu¸ tr×nh gi¸o dôc, ®µo t¹o... §ã lµ 19
nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n cã vai trß ®Þnh h−íng cho mäi qu¸ tr×nh nghiªn cøu, øng dông c¸c vÊn ®Ò
lÝ luËn vµo thùc tiÔn gi¸o dôc, gióp cho ho¹t ®éng gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ngµy cµng ®¹t chÊt l−îng, hiÖu qu¶ cao h¬n.
Vµo nöa sau cña thÕ kØ thø XX, víi “nÒn v¨n minh cña lµn sãng thø ba”, do ¶nh h−ëng cña
nh÷ng “có sèc t−¬ng lai” trong cuéc c¸ch m¹ng x héi vµ c¸ch m¹ng khoa häc – c«ng nghÖ, gi¸o
dôc cã vai trß quan träng trong chiÕn l−îc ph¸t triÓn con ng−êi, lµ “ch×a kho¸ ®Ó më ra x héi
t−¬ng lai”.. vÊn ®Ò ®æi míi vµ hoµn thiÖn néi dung, ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc - ®µo t¹o trë thµnh yªu
cÇu cÊp b¸ch. Víi c¸c quan ®iÓm tiÕp cËn kh¸c nhau, c¸c nhµ gi¸o dôc häc ® nghiªn cøu, t×m
kiÕm nh÷ng con ®−êng, ph−¬ng thøc gi¸o dôc ®µo t¹o nh»m ®¹t chÊt l−îng, hiÖu qu¶ gi¸o dôc tèi
−u nh− tÝch cùc ho¸, c¸ biÖt ho¸, c«ng nghÖ ho¸... Vµ tõ ®ã, hµng lo¹t c¸c ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc
tÝch cùc ® ®−îc nghiªn cøu vµ vËn dông cã hiÖu qu¶ trong thùc tiÔn gi¸o dôc, d¹y häc nh− d¹y
häc nªu vÊn ®Ò, d¹y häc ch−¬ng tr×nh ho¸, Alg«rit ho¸, ph−¬ng ph¸p s− ph¹m t−¬ng t¸c v.v... C©u hái «n tËp
1. H y ph©n biÖt sù kh¸c nhau vÒ gi¸o dôc cña hai n−íc tiªu biÓu ë Hy L¹p thêi k× cæ ®¹i.
2. H y tr×nh bµy vµ ®¸nh gi¸ mét sè t− t−ëng gi¸o dôc ë Trung Hoa thêi cæ ®¹i.
3. H y ph©n tÝch mét sè t− t−ëng gi¸o dôc thêi k× phong kiÕn chñ nghÜa vµ thêi k× t− b¶n chñ
nghÜa ®Ó lµm râ luËn ®iÓm “Gi¸o dôc chÞu sù quy ®Þnh cña m«i tr−êng kinh tÕ – x héi”. 20

Giáo trình giáo dục học đại cương | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Tài liệu liên quan:

Đề cương môn Giáo dục học | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Giáo trình lý thuyết môn Giáo dục học | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Bài kiểm tra GK giáo dục học | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Đề cương môn giáo dục học - Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế.