Ôn tập Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất môn Triết học Mác-Lenin | Trường Cao đẳng Du lịch Sài Gòn

2. Biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất a. Khái niệm
- Lực lượng sản xuất: là toàn bộ các nhân tố vật chất, kỹ thuật của quá trình sản
xuất, chúng tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau tạo ra năng lực thực tiễn
làm biến đổi các đối tượng vật chất của giới tự nhiên theo nhu cầu nhất định của con người và xã hội.
Kết cấu của lực lượng sản xuất bao gồm: Người lao động và tư liệu sản xuất.
Tư liệu sản xuất gồm đối tượng lao động và tư liệu lao động. Trong tư liệu lao
động có công cụ lao động và phương tiện lao động phụ trợ của quá trình sản xuất.
Đối tượng lao động không phải là toàn bộ giới tự nhiên mà chỉ có một bộ phận
của giới tự nhiên được đưa vào sản xuất, được con người sử dụng mới là đối tượng lao động trực tiếp.
Đối tượng lao động tồn tại dưới hai dạng: thứ nhất, là dạng có sẵn trong tự nhiên,
con người tách nó ra khỏi mối liên hệ trực tiếp với tự nhiên và biến thành sản phẩm;
thứ hai, là dạng đã trải qua lao động chế biến.
Trong tư liệu lao động, công cụ lao động là yếu tố quan trọng nhất, nó là yếu tố
động nhất và cách mạng nhất trong lực lượng sản xuất. Trình độ phát triển của tư liệu
lao động mà chủ yếu là công cụ lao động là thước đo trình độ chinh phục tự nhiên của loài người.
Giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất có sự tác động biện chứng:
- Quan hệ sản xuất: là mối quan hệ kinh tế giữa con người với con người trong
quá trình sản xuất vật chất.
Quan hệ sản xuất bao gồm ba mặt: Quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất;
Quan hệ trong tổ chức và quản lý sản xuất; Quan hệ trong phân phối sản phẩm lao động.
Ba mặt nói trên có quan hệ hữu cơ với nhau, trong đó, quan hệ về mặt sở hữu đối với
tư liệu sản xuất có ý nghĩa quyết định đối với tất cả những quan hệ khác. Quan hệ tổ
chức quản lý và phân phối có vai trò quan trọng, nó có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự
phát triển của sản xuất do đó tác động trở lại quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất.
b. Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của một phương thức sản xuất,
chúng tồn tại không tách rời nhau, tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng, tạo
thành quy luật phổ biến của toàn bộ lịch sử loài người đó là quy luật về sự phù hợp giữa
quan hệ sản xuất với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất.
- Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất
+ LLSX và QHSX là 2 mặt cơ bản, tất yếu cuả quá trình sx. Trong đó, LLSX là
nội dung của PTSX, còn QHSX là hình thức của PTSX => LLSX nào thì QHSX ấy.
=Khi LLSX có sự thay đổi => QHSX cũng phải thay đổi theo
+ Sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX là đòi hỏi khách quan
của nền sản xuất. LLSX thường xuyên biến đổi, còn QHSX lại mang tính ổn định
tương đối. Vì vậy, khi LLSX biến đổi buộc QHSX biến đổi theo
+ Yêu cầu khách quan của sự pt LLSX tất yếu dẫn đến việc xoá bỏ QHSX cũ,
thay thế bằng một kiểu QHSX mới phù hợp với trình độ pt của LLSX, để mở đường
và thúc đẩy LLSX tiếp tục pt.
+ Trong xh có giai cấp đối kháng, mâu thuẫn giữa LLSX mới và QHSX lỗi thời
là cơ sở khách quan của các cuộc đấu tranh giai cấp, đồng thời cũng là tiền đề tất yếu của các cuộc CMXH.
- Vai trò tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất
Trong mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, quan hệ sản xuất
không thụ động. Tuy hình thành và biến đổi trên cơ sở lực lượng sản xuất nhưng quan hệ
sản xuất có sự tác động mạnh mẽ trở lại lực lượng sản xuất.
+ Sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX sẽ hình thành hệ
thống động lực thúc đẩy sản xuất phát triển; đem lại năng suất, chất lượng, hiệu quả của nền sản xuất.
+ Sự tác động của QHSX đối với LLSX có thể diễn ra theo 2 chiều hướng là
phù hợp (thúc đẩy) hoặc ko phù hợp (kìm hãm sự phát triển của LLSX).
+ Sự tác động biện chứng giữa LLSX với QHSX làm cho lịch sử xã hội loài
người là lịch sử kế tiếp nhau của các PTSX từ thấp lên cao
c. Ý nghĩa phương pháp luận:
- Phát triển kinh tế phải bắt đầu từ phát triển LLSX, trước hết là phát triển lực
lượng lao động và công cụ lao động
- Muốn xoá bỏ một QHSX cũ, thiết lập một QHSX mới phải xuất phát từ tính
tất yếu kinh tế, yêu cầu khách quan của quy luật kinh tế, chống tuỳ tiện, chủ quan, duy tâm, duy ý chí.