Ôn tập Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng môn Triết học Mác-Lenin | Trường Cao đẳng Du lịch Sài Gòn

MQH Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
a. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
- Khái niệm cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của
một xã hội nhất định.
Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm: Quan hệ sản xuất thống trị; Quan
hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ; Quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai.
Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phối các
quan hệ sản xuất khác. Nó quy định và tác động trực tiếp đến xu hướng chung của
toàn bộ đời sống kinh tế – xã hội. Vì thế, đặc trưng cho tính chất của một cơ sở hạ tầng
cụ thể là do quan hệ sản xuất thống trị quy định. Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn dư
và quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định.
Như vậy, hệ thống quan hệ sản xuất hiện thực của một xã hội đóng vai trò kép:
một mặt, với lực lượng sản xuất, nó giữ vai trò là hình thức kinh tế cho sự duy trì, phát
huy và phát triển lực lượng sản xuất hiện thực; mặt khác, với các quan hệ chính trị–
xã hội, nó đóng vai trò là cơ sở hình thành kết cấu kinh tế, làm cơ sở cho sự thiết lập
một hệ thống kiến trúc thượng tầng của xã hội.
- Khái niệm kiến trúc thượng tầng
Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết
học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật... cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như
nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội... được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định.
Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, nhưng chúng tồn tại
không tách rời nhau mà có sự liên hệ tác động qua lại với nhau, đều được nảy sinh
trên một cơ sở hạ tầng và phản ánh cơ sở hạ tầng đó. Không phải tất cả các yếu tố của
kiến trúc thượng tầng đều liên hệ như nhau đối với cơ sở hạ tầng của nó mà mỗi yếu
tố có sự liên hệ riêng, có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp.
Bộ phận quan trọng nhất của kiến trúc thượng tầng là nhà nước. Nó là công cụ
để thực hiện sự thống trị của giai cấp thống trị về mọi mặt (nhà nước quản lý, thống
trị xã hội bằng pháp luật, có quân đội, công an, toà án, nhà tù…). Nhờ có nhà nước,
tư tưởng của giai cấp thống trị mới thống trị được toàn bộ đời sống xã hội.
b. Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng
Thứ nhất, mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương
ứng với nó, quy định tính chất của kiến trúc thượng tầng. Theo quan điểm duy vật lịch
sử, quan hệ vật chất quyết định quan hệ tinh thần; kinh tế xét đến cùng quyết định chính trị - xã hội.
Thứ hai, CSHT là nguồn gốc để hình thành KTTT. Các mâu thuẫn trong kinh tế,
xét đến cùng quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị tư tưởng. Cuộc đấu
tranh giai cấp về chính trị tư tưởng là biểu hiện những đối kháng trong đời sống kinh tế.
Thứ ba, CSHT quyết định đến cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của
KTTT. CSHT thay đổi thì sớm hay muộn KTTT cũng thay đổi theo. Khi cơ sở hạ tầng
cũ mất đi thì KTTT do nó sinh ra cũng mất theo, khi cơ sở hạ tầng mới ra đời thì một
kiến trúc thượng tầng mới phù hợp với nó cũng xuất hiện.
Nguyên nhân trực tiếp gây ra sự biến đổi của cơ sở hạ tầng là do sự phát triển
của lực lượng sản xuất. Chính sự biến đổi của cơ sở hạ tầng đến lượt nó, lại làm cho
kiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản.
- Vai trò tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng
+ Tuy cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng, nhưng
toàn bộ kiến trúc thượng tầng cũng như các yếu tố cấu thành nó đều có tính độc lập
tương đối và tác động mạnh mẽ trở lại đối với cơ sở hạ tầng.
+ Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện ở chức năng
xã hội của kiến trúc thượng tầng là duy trì, bảo vệ và củng cố cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó,
đấu tranh xóa bỏ cơ sở hạ tầng cũ và kiến trúc thượng tầng cũ.
+ Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng thì nhà nước giữ vai trò đặc biệt
quan trọng, có tác dụng to lớn đối với cơ sở hạ tầng vì nó là công cụ bạo lực tập trung
trong tay sức mạnh kinh tế và chính trị của giai cấp thống trị. Các bộ phận khác của
kiến trúc thượng tầng như triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật v.v.. cũng đều tác
động mạnh mẽ đến cơ sở hạ tầng bằng những hình thức khác nhau có thể trực tiếp hoặc gián tiếp.
+ Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai
chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực: Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với
các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế phát triển;
Nếu như kiến trúc thượng tầng tác động không phù hợp với các quy luật kinh tế khách
quan thì nó sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế, kìm hãm sự phát triển xã hội. Tuy
nhiên, sự kìm hãm của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng không phải là mãi
mãi. Cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội vẫn tự mở đường đi cho nó theo tính tất yếu kinh tế của nó.
c. Ý nghĩa phương pháp luận
- Là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ giữa
kinh tế và chính trị, trong đó kinh tế quyết định chính trị, chính trị tác động trở lại
to lớn, mạnh mẽ đối với kinh tế
- Trong nhận thức và thực tiễn, nếu tách rời hoặc tuyệt đối hoá một yếu tố
nào giữa kinh tế và chính trị đều là sai lầm
- Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương đổi mới toàn diện cả kinh tế và chính
trị, trong đó đổi mới kinh tế là trung tâm, đồng thời đổi mới chính trị