Phát huy quyền làm chủ thực sự của nhân dân trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay môn Chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Tôn Đức Thắng

Sự thể hiện và những thách thức trong việc phát huy quyền làm chủ thực
sự của nhân dân trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
1. Sự thể hiện quyền làm chủ thực sự của nhân dân
Trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
(KTTT ĐHXHCN) ở Việt Nam, quyền làm chủ của nhân dân được thể
hiện qua nhiều khía cạnh, phản ánh bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa
(XHCN) – “dân là gốc”:
• Quyền làm chủ về chính trị: Nhân dân tham gia quản lý nhà nước
thông qua bầu cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, lựa chọn đại
biểu đại diện cho ý chí và nguyện vọng của mình. Các cơ chế như trưng
cầu ý dân, phản biện xã hội, và giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
cũng tạo điều kiện để người dân bày tỏ ý kiến.
Liên hệ thực tiễn: Các kỳ bầu cử Quốc hội gần đây (như kỳ bầu cử
2021) ghi nhận tỷ lệ cử tri đi bầu cao (trên 99%), cho thấy sự tham gia
tích cực của người dân. Tuy nhiên, chất lượng đại biểu và mức độ đại
diện cho các nhóm xã hội khác nhau vẫn cần cải thiện.
• Quyền làm chủ về kinh tế: Nhân dân tham gia vào các hoạt động kinh
tế thông qua sở hữu tư liệu sản xuất, phát triển kinh tế tư nhân, hợp tác
xã, và các hình thức kinh tế tập thể. KTTT ĐHXHCN khuyến khích
người dân làm giàu chính đáng, đồng thời đảm bảo phân phối công bằng
thông qua chính sách thuế và an sinh xã hội.
Liên hệ thực tiễn: Các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, phát triển doanh
nghiệp vừa và nhỏ, và các chính sách giảm nghèo (như Chương trình
135) đã giúp hàng triệu hộ thoát nghèo, khẳng định vai trò chủ thể của
người dân trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, chênh lệch giàu nghèo vẫn
là vấn đề đáng lo ngại.
• Quyền làm chủ về văn hóa, xã hội: Người dân được tiếp cận giáo
dục, y tế, văn hóa và các quyền tự do ngôn luận, tín ngưỡng trong khuôn
khổ pháp luật. Các phong trào như “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời
sống văn hóa” hay xây dựng nông thôn mới thể hiện sự tham gia tích cực của nhân dân.
Liên hệ thực tiễn: Tỷ lệ phổ cập giáo dục tiểu học đạt gần 100%, và các
chính sách bảo hiểm y tế toàn dân đã nâng cao chất lượng sống. Tuy
nhiên, việc tiếp cận dịch vụ chất lượng cao ở vùng sâu, vùng xa vẫn còn hạn chế.
• Cơ chế dân chủ cơ sở:
Quy chế dân chủ ở cơ sở được thực hiện qua các hình thức như hội nghị
nhân dân, công khai minh bạch ngân sách, và quyền giám sát của người
dân đối với hoạt động của chính quyền địa phương.Liên hệ thực tiễn:
Các mô hình như “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” ở nhiều địa
phương (ví dụ: mô hình nông thôn mới ở Nam Định, Thanh Hóa) đã
phát huy vai trò chủ động của người dân.
2. Những thách thức trong việc phát huy quyền làm chủ
Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, việc phát huy quyền làm chủ của
nhân dân trong bối cảnh KTTT ĐHXHCN vẫn đối mặt với nhiều thách thức:
• Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường: KTTT tạo ra sự cạnh
tranh, khuyến khích sáng tạo, nhưng cũng dẫn đến nguy cơ bất bình
đẳng xã hội, chạy theo lợi nhuận, và suy thoái đạo đức. Một số cá nhân,
tổ chức lợi dụng cơ chế thị trường để trục lợi, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào chế độ.
Liên hệ thực tiễn: Các vụ tham nhũng lớn (như vụ Việt Á, Vạn Thịnh
Phát) đã gây bức xúc dư luận, làm giảm lòng tin của người dân vào tính
minh bạch của hệ thống.
• Hạn chế trong thực thi dân chủ: Một số nơi, việc thực hiện dân chủ
còn mang tính hình thức, thiếu thực chất. Người dân chưa thực sự được
tham gia vào các quyết định quan trọng, hoặc ý kiến của họ chưa được lắng nghe đầy đủ.
Liên hệ thực tiễn: Ở một số địa phương, việc công khai ngân sách, quy
hoạch đất đai còn hạn chế, dẫn đến khiếu kiện kéo dài (ví dụ: vụ việc ở Thủ Thiêm, TP.HCM).
• Khoảng cách giàu nghèo và bất bình đẳng cơ hội: Sự phân hóa giàu
nghèo giữa các vùng miền, nhóm dân cư làm hạn chế khả năng tiếp cận
quyền làm chủ của một bộ phận người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, dân tộc thiểu số.
Liên hệ thực tiễn: Theo Báo cáo phát triển con người của UNDP, chỉ số
HDI của Việt Nam đã cải thiện, nhưng chênh lệch giữa khu vực thành thị
và nông thôn, giữa người Kinh và dân tộc thiểu số vẫn còn lớn.
• Sự xâm nhập của các tư tưởng, văn hóa trái chiều: Toàn cầu hóa và
hội nhập quốc tế mang lại cơ hội, nhưng cũng đưa vào Việt Nam các tư
tưởng, lối sống trái với định hướng XHCN, làm suy yếu ý thức cộng
đồng và tinh thần làm chủ tập thể.
Liên hệ thực tiễn: Sự lan truyền của các thông tin sai lệch, kích động
trên mạng xã hội (như các vụ việc liên quan đến biểu tình, bạo lực) đã
gây khó khăn trong việc định hướng dư luận.
• Năng lực quản lý và tham nhũng: Năng lực của một số cán bộ, công
chức còn yếu, kết hợp với tham nhũng, lãng phí làm giảm hiệu quả thực
thi quyền làm chủ của nhân dân.
Liên hệ thực tiễn: Công cuộc phòng, chống tham nhũng dưới sự lãnh
đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đạt nhiều kết quả (như xử lý
các vụ án lớn), nhưng vẫn cần cơ chế mạnh mẽ hơn để ngăn chặn từ gốc.