Sách Bản án chế độ thực dân Pháp (Tập 2 - 2011)

23
B¶N ¸N CHÕ §é THùC D¢N PH¸P8
ViÕt b»ng tiÕng Ph¸p, xuÊt b¶n lÇn ®Çu
DÞch theo cuèn s¸ch xuÊt b¶n
tiªn t¹i Pari (Ph¸p) n¨m 1925, xuÊt b¶n
lÇn ®Çu tiªn vµ ®· ®èi chiÕu
lÇn ®Çu ë ViÖt Nam n¨m 1946.
víi cuèn xuÊt b¶n n¨m 1946 ë ViÖt Nam. Ký tªn: NGUYÔN ¸I QUèC 24 Hå CHÝ MINH TOµN TËP 25 CH¦¥NG I1) THUÕ M¸U
I- CHIÕN TRANH Vµ "NG¦êI B¶N Xø"
Tr−íc n¨m 1914, hä chØ lµ nh÷ng tªn da ®en bÈn thØu, nh÷ng
tªn "AnnamÝt" bÈn thØu, giái l¾m th× còng chØ biÕt kÐo xe tay vµ ¨n
®ßn cña c¸c quan cai trÞ nhµ ta. Êy thÕ mµ cuéc chiÕn tranh vui
t−¬i võa bïng næ, th× lËp tøc hä biÕn thµnh nh÷ng ®øa "con yªu",
nh÷ng ng−êi "b¹n hiÒn" cña c¸c quan cai trÞ phô mÉu nh©n hËu,
thËm chÝ cña c¶ c¸c quan toµn quyÒn lín, toµn quyÒn bÐ n÷a2).
§ïng mét c¸i, hä (nh÷ng ng−êi b¶n xø) ®−îc phong cho c¸i danh
hiÖu tèi cao lµ "chiÕn sÜ b¶o vÖ c«ng lý vµ tù do". Nh−ng hä ®· ph¶i
tr¶ b»ng mét gi¸ kh¸ ®¾t c¸i vinh dù ®ét ngét Êy, v× ®Ó b¶o vÖ cho
c¸i c«ng lý vµ tù do mµ chÝnh hä kh«ng ®−îc h−ëng mét tÝ nµo, hä
®· ph¶i ®ét ngét xa l×a vî con, rêi bá m¶nh ruéng hoÆc ®µn cõu cña
hä, ®Ó v−ît ®¹i d−¬ng, ®i ph¬i th©y trªn c¸c b·i chiÕn tr−êng ch©u
¢u. Trong lóc v−ît biÓn, nhiÒu ng−êi b¶n xø, sau khi ®−îc mêi
chøng kiÕn c¶nh kú diÖu cña trß biÓu diÔn khoa häc vÒ phãng ng−
l«i, ®· ®−îc xuèng tËn ®¸y biÓn ®Ó b¶o vÖ tæ quèc cña c¸c loµi thuû
qu¸i. Mét sè kh¸c ®· bá x¸c t¹i nh÷ng miÒn hoang vu th¬ méng _______________
1) Trong b¶n in n¨m 1925, më ®Çu t¸c phÈm in lêi giíi thiÖu cña «ng
NguyÔn ThÕ TruyÒn (BT).
2) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ "nos gouverneurs plus ou moins gÐnÐraux" (BT). 26 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
vïng Banc¨ng, lóc chÕt cßn tù hái ph¶i ch¨ng n−íc mÑ muèn
chiÕm ng«i nguyªn phi trong cung cÊm vua Thæ, - ch¶ thÕ sao l¹i
®em n−íng hä ë nh÷ng miÒn xa x«i Êy? Mét sè kh¸c n÷a th× ®· anh
dòng ®−a th©n cho ng−êi ta tµn s¸t trªn bê s«ng M¸cn¬, hoÆc
trong b·i lÇy miÒn S¨mpanh¬, ®Ó lÊy m¸u m×nh t−íi nh÷ng vßng
nguyÖt quÕ cña c¸c cÊp chØ huy vµ lÊy x−¬ng m×nh ch¹m nªn
nh÷ng chiÕc gËy cña c¸c ngµi thèng chÕ.
Cuèi cïng, ë hËu ph−¬ng, nh÷ng ng−êi lµm kiÖt søc trong c¸c
x−ëng thuèc sóng ghª tëm, tuy kh«ng ph¶i hÝt h¬i ng¹t cña bän
"b«s¬"1), nh−ng l¹i nhiÔm ph¶i nh÷ng luång khÝ ®éc ®á èi cña ng−êi
Ph¸p; ®»ng nµo còng thÕ th«i, v× nh÷ng kÎ khèn khæ Êy còng ®·
kh¹c ra tõng miÕng phæi, ch¼ng kh¸c g× ®· hÝt ph¶i h¬i ng¹t vËy.
Tæng céng cã 700.000 ng−êi b¶n xø ®· ®Æt ch©n lªn ®Êt Ph¸p;
vµ trong sè Êy, 80.000 ng−êi kh«ng bao giê cßn tr«ng thÊy mÆt trêi
trªn quª h−¬ng ®Êt n−íc m×nh n÷a!
II- CHÕ §é LÝNH T×NH NGUYÖN
Mét b¹n ®ång nghiÖp nãi víi chóng t«i: d©n lao khæ b¶n xø ë
§«ng D−¬ng tõ bao ®êi nay bÞ bãp nÆn b»ng ®ñ mäi thø thuÕ kho¸,
s−u sai, t¹p dÞch, b»ng c−ìng bøc ph¶i mua r−îu vµ thuèc phiÖn
theo lÖnh quan trªn, tõ 1915-1916 tíi nay, l¹i cßn ph¶i chÞu thªm c¸i v¹ mé lÝnh n÷a.
Nh÷ng biÕn cè trong mÊy n¨m gÇn ®©y lµ c¸i cí ®Ó ng−êi ta tiÕn
hµnh nh÷ng cuéc lïng r¸p lín vÒ nh©n lùc trªn toµn câi §«ng D−¬ng.
Nh÷ng ng−êi bÞ b¾t ®Òu bÞ nhèt vµo tr¹i lÝnh víi ®ñ thø tªn: lÝnh khè
®á, lÝnh thî chuyªn nghiÖp, lÝnh thî kh«ng chuyªn nghiÖp, v.v..
Theo ý kiÕn cña tÊt c¶ c¸c c¬ quan cã thÈm quyÒn kh«ng thiªn
vÞ ®−îc giao cho sö dông ë ch©u ¢u "vËt liÖu biÕt nãi" ch©u ¸, th× _______________
1) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ "Boches" - tõ cã nghÜa xÊu chØ qu©n §øc (BT).
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 27
vËt liÖu nµy ®· kh«ng ®−a l¹i kÕt qu¶ t−¬ng xøng víi chi phÝ rÊt
lín vÒ chuyªn chë vµ b¶o qu¶n.
Sau n÷a, viÖc s¨n b¾t thø "vËt liÖu biÕt nãi" ®ã, mµ lóc bÊy giê
ng−êi ta gäi lµ "chÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn" (danh tõ mØa mai mét
c¸ch ghª tëm) ®· g©y ra nh÷ng vô nhòng l¹m hÕt søc tr¾ng trîn.
§©y! ChÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn Êy ®−îc tiÕn hµnh nh− thÕ nµy:
vÞ "chóa tØnh" - mçi viªn c«ng sø ë §«ng D−¬ng qu¶ lµ mét vÞ "chóa
tØnh" - ra lÖnh cho bän quan l¹i d−íi quyÒn, trong mét thêi h¹n
nhÊt ®Þnh ph¶i nép cho ®ñ mét sè ng−êi nhÊt ®Þnh. B»ng c¸ch nµo,
®iÒu ®ã kh«ng quan träng. C¸c quan cø liÖu mµ xoay së. Mµ c¸i
ngãn xoay së kiÓu D1) th× c¸c «ng t−íng Êy th¹o hÕt chç nãi, nhÊt lµ xoay së lµm tiÒn.
Tho¹t tiªn, chóng tãm nh÷ng ng−êi khoÎ m¹nh, nghÌo khæ,
nh÷ng ng−êi nµy chØ chÞu chÕt th«i kh«ng cßn kªu cøu vµo ®©u
®−îc. Sau ®ã, chóng míi ®ßi ®Õn con c¸i nhµ giµu. Nh÷ng ai cøng
cæ th× chóng t×m ngay ra dÞp ®Ó sinh chuyÖn víi hä hoÆc víi gia
®×nh hä, vµ nÕu cÇn, th× giam cæ hä l¹i cho ®Õn khi hä ph¶i døt
kho¸t chän lÊy mét trong hai con ®−êng: "®i lÝnh t×nh nguyÖn, hoÆc x× tiÒn ra".
Nh÷ng ng−êi bÞ tãm ®i nh− thÕ cßn hµo høng g× n÷a víi c¸i
nghÒ cét vµo cæ hä. Cho nªn, b−íc ch©n vµo tr¹i lÝnh lµ hä liÒn t×m
mäi c¬ héi ®Ó trèn tho¸t.
Cßn nh÷ng ng−êi nµo thÊy kh«ng thÓ tho¸t khái sè phËn hÈm
hiu, th× t×m c¸ch tù lµm cho m×nh nhiÔm ph¶i nh÷ng bÖnh nÆng
nhÊt, mµ th«ng th−êng h¬n c¶ lµ bÖnh ®au m¾t toÐt ch¶y mñ, g©y
ra b»ng c¸ch x¸t vµo m¾t nhiÒu thø chÊt ®éc, tõ v«i sèng ®Õn mñ bÖnh lËu. * * *
Êy thÕ mµ trong mét b¶n bè c¸o víi nh÷ng ng−êi bÞ b¾t lÝnh, _______________
1) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ "Le SystÌme D". D lµ ch÷ ®Çu cña tõ
"dÐbrouillard", cã nghÜa lµ "xoay së, th¸o v¸t" (BT). 28 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
Phñ Toµn quyÒn §«ng D−¬ng, sau khi høa hÑn ban phÈm hµm cho
nh÷ng lÝnh sÏ cßn sèng sãt vµ truy tÆng nh÷ng ng−êi sÏ hy sinh
"cho Tæ quèc", ®· trÞnh träng tuyªn bè r»ng:
"C¸c b¹n ®· tÊp nËp ®Çu qu©n, c¸c b¹n ®· kh«ng ngÇn ng¹i rêi
bá quª h−¬ng xiÕt bao tr×u mÕn ®Ó ng−êi th× hiÕn d©ng x−¬ng m¸u
cña m×nh nh− lÝnh khè ®á1), kÎ th× hiÕn d©ng c¸nh tay lao ®éng cña m×nh nh− lÝnh thî".
NÕu qu¶ thËt ng−êi An Nam phÊn khëi ®i lÝnh ®Õn thÕ, t¹i sao
l¹i cã c¶nh, tèp th× bÞ xÝch tay ®iÖu vÒ tØnh lþ, tèp th× tr−íc khi
xuèng tµu, bÞ nhèt trong mét tr−êng trung häc ë Sµi Gßn, cã lÝnh
Ph¸p canh g¸c, l−ìi lª tuèt trÇn, ®¹n lªn nßng s½n? Nh÷ng cuéc
biÓu t×nh ®æ m¸u ë Cao Miªn, nh÷ng vô b¹o ®éng ë Sµi Gßn, ë Biªn
Hoµ vµ ë nhiÒu n¬i kh¸c n÷a, ph¶i ch¨ng lµ nh÷ng biÓu hiÖn cña
lßng sèt s¾ng ®Çu qu©n "tÊp nËp" vµ "kh«ng ngÇn ng¹i"?
Nh÷ng vô trèn ®i lÝnh vµ ®µo ngò (tÝnh ra cã ®Õn 50 phÇn tr¨m
trong hµng ngò qu©n dù bÞ) ®Òu bÞ ®µn ¸p kh«ng gím tay vµ
nh÷ng cuéc ®µn ¸p l¹i g©y ra nh÷ng cuéc binh biÕn bÞ d×m trong biÓn m¸u2).
B¶n bè c¸o cña Phñ Toµn quyÒn cßn cÈn thËn nh¾c thªm r»ng,
tÊt nhiªn muèn xøng ®¸ng víi "lßng tèt râ rÖt" vµ "®é l−îng lín
lao" cña chÝnh phñ th× "c¸c anh (binh lÝnh §«ng D−¬ng) cÇn ph¶i
c− xö ®óng ®¾n vµ kh«ng ®−îc lµm mét ®iÒu g× cho ng−êi ta ph¶i phµn nµn c¶".
Viªn chØ huy tèi cao qu©n ®éi §«ng D−¬ng cßn cã mét lèi ®Ò
phßng kh¸c: «ng ta b¾t thÝch vµo l−ng hoÆc cæ tay cña tõng ng−êi
lÝnh míi mé mét con sè kh«ng thÓ nµo tÈy xo¸ ®−îc b»ng mét dung dÞch nit¬r¸t b¹c.
ë ®©y còng gièng nh− ë ch©u ¢u, sù khèn khæ cña nh÷ng _______________
1) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ "Les tirailleurs" (BT).
2) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ "qui ont ÐtÐ ÐtouffÐes dans le sang" chØ
cã nghÜa "bÞ d×m trong m¸u" (BT).
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 29
ng−êi nµy lµ nguån lîi nhuËn cña nh÷ng kÎ kh¸c: nµo lµ bän ®eo
lon chuyªn nghiÖp may m¾n ví ®−îc c«ng viÖc tuyÓn mé vµ qu¶n lý
lÝnh míi b¶n xø mµ l¸nh xa ®−îc cµng l©u cµng tèt nh÷ng cuéc
giao chiÕn nguy hiÓm ë ch©u ¢u; nµo lµ bän chñ thÇu l−¬ng thùc
lµm giµu vïn vôt b»ng c¸ch bá ®ãi nh÷ng lÝnh mé khèn khæ; nµo lµ
bän ®éc quyÒn tiÕp liÖu th«ng ®ång víi bän quan chøc ®Ó gian lËn, ®Çu c¬.
VÒ chuyÖn nµy, cÇn nãi thªm lµ cßn mét lo¹i chÕ ®é t×nh
nguyÖn kh¸c n÷a: t×nh nguyÖn mua c«ng tr¸i. BiÖn ph¸p tiÕn
hµnh th× còng nh− thÕ. Ai cã m¸u mÆt lµ ph¶i bá tiÒn ra. KÎ nµo
khã b¶o th× ng−êi ta dïng c¸ch dô dç vµ c−ìng b¸ch ®Õn ph¶i mua míi th«i.
PhÇn ®«ng nh÷ng ng−êi mua c«ng tr¸i ë §«ng D−¬ng kh«ng
hiÓu g× vÒ thÓ thøc tµi chÝnh c¶; hä coi viÖc mua c«ng tr¸i còng nh−
®ãng mét thø thuÕ míi vµ coi c¸c phiÕu c«ng tr¸i kh«ng kh¸c g× nh÷ng biªn lai nép thuÕ. * * *
B©y giê thö xem chÕ ®é mé lÝnh t×nh nguyÖn ®· ®−îc tæ chøc ë
c¸c thuéc ®Þa kh¸c nh− thÕ nµo. LÊy T©y Phi lµm thÝ dô:
ë ®©y, bän chØ huy qu©n ®éi kÐo qu©n ®Õn tõng lµng b¾t bän
hµo môc ph¶i nép ngay lËp tøc ®Çy ®ñ sè ng−êi chóng muèn
tuyÓn mé. §Ó buéc nh÷ng thanh niªn Xªnªgan bá trèn ph¶i ra
nhËn ®éi mò lÝnh, ch¼ng ph¶i mét viªn chØ huy ®· tra tÊn, hµnh
h¹ c¸c th©n nh©n cña hä, vµ cho r»ng lµm nh− thÕ lµ tµi giái ®ã
sao? ChÝnh h¾n ®· b¾t c¸c «ng bµ giµ, ®µn bµ cã thai, con g¸i,
®em lét trÇn truång, råi ®èt hÕt quÇn ¸o tr−íc mÆt hä. Nh÷ng n¹n
nh©n khèn khæ ®ã m×nh trÇn nh− nhéng, tay trãi c¸nh khuûu
buéc ph¶i ch¹y kh¾p c¸c th«n x· d−íi lµn roi vät, ®Ó "nªu g−¬ng"!
Mét ng−êi ®µn bµ câng con ph¶i van xin m·i míi ®−îc cëi trãi mét
tay ®Ó ®ì ®øa bÐ. Trong khi ch¹y, hai cô giµ ®· ng· chÕt ngÊt ®i; 30 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
nhiÒu em g¸i khiÕp sî tr−íc nh÷ng hµnh vi b¹o ng−îc ®ã, ®·
hµnh kinh tr−íc tuæi; mét ng−êi ®µn bµ trôy thai, mét chÞ kh¸c ®Î mét ®øa con mï. * * *
Cã rÊt nhiÒu thñ ®o¹n b¾t lÝnh.
Thñ ®o¹n sau ®©y ®· tá ra nhanh vµ tiÖn nhÊt:
LÊy d©y ch¨ng ngang hai ®Çu con ®−êng chÝnh trong lµng l¹i.
ThÕ lµ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi da ®en ë vµo gi÷a ®Òu coi nh− chÝnh thøc ph¶i tßng qu©n.
Mét nh©n chøng ®· viÕt cho chóng t«i nh− sau: "Gi÷a tr−a
ngµy 3 th¸ng 3 n¨m 1923, bän hiÕn binh v©y r¸p c¸c bÕn c¶ng
Ruyphixc¬ vµ §aca1) råi tãm tÊt c¶ nh÷ng ng−êi b¶n xø lµm viÖc ë
®ã. Nh÷ng anh chµng nµy v× kh«ng tá vÎ sèt s¾ng ®i b¶o vÖ v¨n
minh ngay, nªn ng−êi ta r−íc hä lªn «t« cam nh«ng mêi vÒ nhµ
lao. ë ®Êy, sau khi hä cã ®ñ th× giê ®Ó thay ®æi ý kiÕn råi, ng−êi ta
míi ®−a hä sang tr¹i lÝnh.
"ë tr¹i lÝnh, sau nh÷ng nghi lÔ biÓu d−¬ng tinh thÇn yªu n−íc,
29 lÝnh t×nh nguyÖn ®−îc tuyªn d−¬ng cã thÓ trë nªn anh hïng cña
cuéc chiÕn tranh cuèi cïng nay mai... B©y giê th× tÊt c¶ ®Òu nãng
lßng muèn lÊy l¹i miÒn Ruya2) cho n−íc mÑ.
Nh−ng theo t−íng M¨nggianh3), ng−êi hiÓu râ hä nhÊt, th× ®ã
chØ lµ nh÷ng ®éi qu©n ®Ó ®em n−íng tr−íc mïa ®«ng".
Chóng t«i hiÖn cã trong tay bøc th− cña mét ng−êi §ah«m©y,
vèn lµ cùu binh, ®· tõng lµm "nghÜa vô" trong cuéc chiÕn tranh "v×
c«ng lý". Mét vµi ®o¹n trÝch trong bøc th− sÏ v¹ch râ cho c¸c b¹n _______________
1) Rufisque et Dakar: Tªn nh÷ng h¶i c¶ng cña n−íc Xªnªgan (BT).
2) Ruhr: Vïng c«ng nghiÖp cña §øc, sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø
nhÊt bÞ c¾t giao cho Ph¸p tõ n¨m 1921 ®Õn n¨m 1925 (BT).
3) Mangin: T−íng Ph¸p (1866 - 1925) ®· tham gia chiÕn th¾ng
VÐc®oong, tõng chØ huy ®éi qu©n x©m l−îc Xu®¨ng, B¾c Kú, Marèc (BT).
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 31
thÊy ng−êi "Batuala1) ®· ®−îc b¶o vÖ nh− thÕ nµo vµ c¸c quan cai
trÞ thuéc ®Þa nhµ ta ®· nÆn ra lßng trung thµnh cña ng−êi b¶n xø
nh− thÕ nµo ®Ó t« ®iÓm cho tÊt c¶ nh÷ng bµi diÔn v¨n cña c¸c nhµ
cÇm quyÒn vµ lµm ®Ò tµi cho tÊt c¶ nh÷ng bµi b¸o cña bän
Rªgixm¨ngxª vµ H«de2) thuéc ®ñ cì".
Bøc th− viÕt: "N¨m 1915, khi «ng M. Nuphla, Thèng ®èc
§ah«m©y, ra lÖnh b¾t lÝnh, th× lµng t«i bÞ bän c¶nh s¸t cïng lÝnh
c¬ c−íp ph¸ vµ ®èt s¹ch. TÊt c¶ tµi s¶n cña t«i ®Òu bÞ mÊt hÕt trong
c¸c cuéc ®èt ph¸ ®ã. Tuy thÕ, t«i vÉn bÞ c−ìng b¸ch nhËp ngò, vµ
mÆc dÇu lµ n¹n nh©n cña viÖc xóc ph¹m bØ æi ®ã, t«i ®· lµm nghÜa
vô cña t«i ë mÆt trËn bªn Ph¸p. T«i bÞ th−¬ng ë trËn Exn¬.
"Ngµy nay, chiÕn tranh ®· chÊm døt, t«i s¾p trë vÒ n−íc,
nh−ng kh«ng cßn nhµ cöa, cña c¶i g× c¶.
"Ng−êi ta ®· c−íp cña t«i: 1.000 phr¨ng tiÒn mÆt; 12 con lîn; 15 - cõu; 10 - dª; 60 - gµ; 8 tÊm v¶i quÊn m×nh; 5 ¸o mÆc ngoµi; 10 quÇn; 7 mò; 1 d©y chuyÒn b»ng b¹c; 2 hßm ®å vÆt.
"§©y lµ tªn nh÷ng b¹n cïng ë mét xãm ®· bÞ c−ìng b¸ch nhËp
ngò cïng ngµy víi t«i, vµ nhµ cöa còng ®· bÞ c−íp ph¸ vµ ®èt s¹ch.
(Ghi tiÕp theo tªn b¶y ng−êi). _______________
1) Batouala: Tªn mét bé l¹c ë vïng xÝch ®¹o ch©u Phi (BT).
2) RÐgismanset et Hauser: Tªn nh÷ng ng−êi viÕt b¸o tay sai, cã
nghÜa nh− nh÷ng tªn båi bót (BT). 32 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
"Cßn nhiÒu n¹n nh©n n÷a cña nh÷ng chiÕn c«ng kiÓu Êy cña
ngµi thèng ®èc Nuphla, nh−ng t«i kh«ng biÕt râ tªn nh÷ng ng−êi
®ã ®Ó göi cho c¸c anh h«m nay...".
Ch¾c bän "b«s¬" cña vua Ghi«m còng kh«ng lµm ®−îc h¬n thÕ.
III- KÕT QU¶ CñA Sù HY SINH
Khi ®¹i b¸c ®· ngÊy thÞt ®en, thÞt vµng råi, th× nh÷ng lêi tuyªn
bè t×nh tø cña c¸c ngµi cÇm quyÒn nhµ ta bçng d−ng im bÆt nh− cã
phÐp l¹, vµ c¶ ng−êi Nªgr«1) lÉn ng−êi "AnnamÝt" mÆc nhiªn trë l¹i "gièng ng−êi bÈn thØu".
§Ó ghi nhí c«ng lao ng−êi lÝnh An Nam, ch¼ng ph¶i ng−êi ta
®· lét hÕt tÊt c¶ cña c¶i cña hä, tõ chiÕc ®ång hå, bé quÇn ¸o míi
toanh mµ hä bá tiÒn tói ra mua, ®Õn c¸c vËt kû niÖm ®ñ thø, v.v.
tr−íc khi ®−a hä ®Õn M¸cx©y xuèng tµu vÒ n−íc, ®ã sao? Ch¼ng
ph¶i ng−êi ta ®· giao hä cho bän sóc sinh kiÓm so¸t vµ ®¸nh ®Ëp
hä v« cí ®ã sao? Ch¼ng ph¶i ng−êi ta ®· cho hä ¨n nh− cho lîn
¨n vµ xÕp hä nh− xÕp lîn d−íi hÇm tµu Èm −ít, kh«ng gi−êng
n»m, kh«ng ¸nh s¸ng, thiÕu kh«ng khÝ ®ã sao? VÒ ®Õn xø së,
ch¼ng ph¶i hä ®· ®−îc mét quan cai trÞ biÕt ¬n ®ãn chµo nång
nhiÖt b»ng mét bµi diÔn v¨n yªu n−íc. "C¸c anh ®· b¶o vÖ Tæ
quèc, thÕ lµ tèt. B©y giê, chóng t«i kh«ng cÇn ®Õn c¸c anh n÷a, cót ®i!", ®ã sao?
ThÕ lµ nh÷ng "cùu binh" - ®óng h¬n lµ c¸i x¸c cßn l¹i - sau khi
®· dòng c¶m b¶o vÖ chÝnh nghÜa vµ c«ng lý nay tay kh«ng trë vÒ
víi chÕ ®é b¶n xø cña hä, mét chÕ ®é kh«ng biÕt g× ®Õn chÝnh nghÜa vµ c«ng lý c¶. * * *
Theo b¸o chÝ §«ng D−¬ng th× th−¬ng binh ng−êi Ph¸p bÞ mÊt _______________
1) NÐgro: Tõ chØ ng−êi da ®en (BT).
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 33
mét phÇn th©n thÓ vµ vî cña tö sÜ ng−êi Ph¸p ®Òu ®−îc cÊp m«n bµi b¸n lÎ thuèc phiÖn.
Nh− thÕ lµ trong mét viÖc mµ chÝnh quyÒn thuéc ®Þa ®· ph¹m
tíi hai téi ¸c ®èi víi nh©n lo¹i. Mét mÆt, hä vÉn ch−a tho¶ khi tù
tay lµm c¸i viÖc bØ æi cña ng−êi ®Çu ®éc, mµ cßn muèn l«i kÐo vµo
®©y c¶ nh÷ng n¹n nh©n ®¸ng th−¬ng h¹i cña cuéc huynh ®Ö t−¬ng
tµn n÷a. MÆt kh¸c, hä coi rÎ tÝnh m¹ng vµ x−¬ng m¸u cña nh÷ng
kÎ ®· bÞ hä lõa bÞp, ®Õn nçi t−ëng r»ng chØ cÇn qu¼ng cho nh÷ng
ng−êi nµy khóc x−¬ng thèi Êy lµ ®ñ ®Òn bï ®−îc mét phÇn cña
c¸nh tay bÞ mÊt hoÆc m¹ng cña mét ng−êi chång.
Chóng t«i ch¾c r»ng th−¬ng binh vµ qu¶ phô chiÕn tranh sÏ ®¸
v¨ng mãn quµ nh¬ nhíp Êy vµ nhæ vµo mÆt kÎ tÆng quµ. Chóng t«i
còng tin ch¾c r»ng thÕ giíi v¨n minh vµ ng−êi Ph¸p l−¬ng thiÖn sÏ
®øng vÒ phÝa chóng t«i ®Ó lªn ¸n bän c¸ mËp thùc d©n ®ang kh«ng
ngÇn ng¹i ®Çu ®éc c¶ mét d©n téc ®Ó v¬ vÐt cho ®Çy tói. * * *
Theo tôc lÖ An Nam, khi trong lµng cã ng−êi chÕt th× nh÷ng
ng−êi xay lóa, gi· g¹o ph¶i tá lßng kÝnh träng vong linh ng−êi chÕt
vµ th«ng c¶m nçi ®au buån cña tang gia b»ng c¸ch im lÆng kh«ng
h¸t hß trong khi xay gi· nh− hä vÉn th−êng lµm. Nh−ng nÒn v¨n
minh hiÖn ®¹i ®−îc ®−a vµo n−íc chóng t«i b»ng b¹o lùc cã cÇn g×
ph¶i tÕ nhÞ ®Õn nh− thÕ. Xin ®äc c©u chuyÖn sau ®©y ®¨ng trªn mét tê b¸o ë Nam Kú:
Nh÷ng ngµy héi ë Biªn Hoµ
"§Ó lÊy tiÒn bá vµo quü x©y dùng ®µi kû niÖm ng−êi An Nam
trËn vong cña tØnh Biªn Hoµ, ban tæ chøc ngµy héi ®ang tÝch cùc
chuÈn bÞ mét ch−¬ng tr×nh tuyÖt diÖu.
"Ng−êi ta bµn t¸n sÏ cã nµo lµ yÕn tiÖc gi÷a v−ên1), nµo lµ chî
phiªn, nµo lµ khiªu vò ngoµi trêi, v.v., tãm l¹i, sÏ cã nhiÒu vµ ®ñ _______________
1) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p lµ “Garden - Party” (BT). 34 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
thø trß ch¬i ®Ó ai ai còng cã thÓ gãp phÇn lµm viÖc nghÜa mét c¸ch thó vÞ nhÊt ®êi.
"Quý «ng phi c«ng ë s©n bay Biªn Hoµ cã nh· ý sÏ gãp phÇn
vµo cuéc vui, vµ ngay tõ b©y giê ban tæ chøc ®· cã thÓ kh¼ng ®Þnh
r»ng sù cã mÆt cña c¸c quan chøc cao cÊp nhÊt ë Sµi Gßn sÏ lµm
cho ngµy héi thªm phÇn rùc rì.
"Xin tin thªm cho c¸c b¹n nam n÷ ë Sµi Gßn lªn dù héi biÕt
r»ng, c¸c b¹n sÏ kh«ng cÇn ph¶i bá dë cuéc vui ®Ó vÒ nhµ dïng
c¬m, v× ngay t¹i chç, sÏ cã phßng ¨n tæ chøc cùc kú chu ®¸o vµ ®Æc
biÖt ®Çy ®ñ, c¸c b¹n sµnh ¨n uèng nhÊt còng sÏ ®−îc hµi lßng.
"Ngµy 21 th¸ng 1 tíi, tÊt c¶ chóng ta h·y ®i Biªn Hoµ, chóng
ta sÏ võa ®−îc dù nh÷ng héi hÌ linh ®×nh vui t−¬i, võa ®−îc dÞp tá
cho nh÷ng gia ®×nh tö sÜ An Nam ë Biªn Hoµ thÊy r»ng chóng ta
biÕt t−ëng nhí ®Õn sù hy sinh cña con em hä".
ThËt lµ thêi ®¹i kh¸c, phong tôc kh¸c.
Nh−ng phong tôc kú qu¸i lµm sao!
Ng−êi ta cßn cho chóng t«i xem bøc th− sau ®©y n÷a: Sµi Gßn, ngµy...
"NÕu trªn ®êi nµy mµ cã mét viÖc qu¸i gë võa th−¬ng t©m l¹i
võa lè bÞch, th× ®ã h¼n lµ viÖc b¾t mét d©n téc vÉn ®ang chÞu ®ùng
®ñ mäi thø bÊt c«ng vµ kh«ng cã bÊt cø thø quyÒn nµo ph¶i lµm lÔ
mõng cuéc chiÕn th¾ng cña "c«ng lý" vµ "chÝnh nghÜa". Êy thÕ mµ ë
bªn nµy chóng t«i ®· lµm nh− thÕ ®Êy. T«i t−ëng kh«ng cÇn thuËt
l¹i cho anh nghe vÒ nh÷ng héi hÌ vµ "trß vui c«ng céng" trong
thµnh phè nµy ngµy 11 th¸ng 11 lµm g×. ë ®©u vµ bao giê còng thÕ
th«i, r−íc ®Ìn, ®èt ph¸o b«ng, duyÖt binh, khiªu vò ë dinh thèng
®èc, ®ua xe hoa, më l¹c quyªn v× n−íc, qu¶ng c¸o, diÔn v¨n, tiÖc
tïng, v.v.. Trong tÊt c¶ nh÷ng trß hÒ ®ã, t«i chØ cßn nhí l¹i mét
viÖc ®¸ng chó ý vÒ ph−¬ng diÖn t©m lý nh− sau: còng nh− c«ng
chóng ë tÊt c¶ c¸c n−íc, c«ng chóng Sµi Gßn rÊt thÝch xi nª. V× thÕ,
mét ®¸m ng−êi dµy ®Æc ®· tô tËp tr−íc kh¸ch s¹n Palax¬ ®Ó xem
phim, nµo hÒ S¸cl«, nµo bän cao båi, nµo nh÷ng ng−êi "lÝnh quang
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 35
vinh" lÇn l−ît diÔn trªn mµn ¶nh. C«ng chóng trµn ngËp c¶ ®¹i lé,
®øng chËt c¶ mÆt ®−êng vµ hÌ phè. Lóc bÊy giê «ng chñ kh¸ch s¹n
Sµi Gßn - Palax¬ kh«ng muèn cho ng−êi ta ®øng ®«ng trªn vØa hÌ
tr−íc cöa tiÖm cña «ng ta, «ng ta liÒn vung roi m©y quÊt tói bôi.
Bµ chñ còng ra gióp mét tay vµ ®¸nh bõa vµo ®¸m ®«ng. MÊy chó
trÎ ranh m·nh kh«ng biÕt lµm thÕ nµo mµ l¹i "c−íp" ®−îc ngän roi
cña bµ, lµm cho mäi ng−êi vç tay c−êi Çm lªn. ¤ng chñ ®iªn tiÕt
ch¹y l¹i tiÕp viÖn cho bµ chñ. LÇn nµy, «ng cÇm mét c¸i ba toong
vµ hïng dòng phang tíi tÊp xuèng ®Çu ng−êi ta, cø mái tay nµy th×
®æi tay kh¸c. Nh÷ng ng−êi "nhµ quª" ph¶i ch¹y dån xuèng ®−êng;
nh−ng v× say s−a víi "chiÕn th¾ng" cña m×nh, «ng ng−êi Ph¸p quý
ho¸ Êy liÒn hïng hæ v−ît qua ®−êng vµ cø tiÕp tôc vôt tói bôi c¸i
gËy to t−íng xuèng ®Çu, xuèng vai, xuèng l−ng nh÷ng ng−êi d©n
b¶n xø ®¸ng th−¬ng Êy. Mét em bÐ bÞ «ng tóm lÊy vµ "®¶" cho mét trËn nªn th©n"...
IV- HµNH VI QU¢N PHIÖT TIÕP DIÔN
B−íc ch©n ®Õn Cadablanca1), Thèng chÕ Li«t©y göi cho binh sÜ
cña ®¹o qu©n chiÕm ®ãng Marèc mét b¶n nhËt lÖnh nh− sau:
"B¶n chøc cã vinh dù ®−îc ChÝnh phñ n−íc Ph¸p céng hoµ
phong qu©n hµm cao nhÊt lµ nhê, trong chÝn n¨m nay, c¸c ng−êi
®· hiÕn d©ng lßng trung thµnh vµ m¸u x−¬ng cña c¸c ng−êi mµ kh«ng hÒ tÝnh to¸n.
"Chóng ta s¾p më mét chiÕn dÞch ®Ó hoµn thµnh c«ng cuéc
b×nh ®Þnh xø Marèc, v× lîi Ých chung cña d©n chóng trung thùc
trªn ®Êt n−íc nµy, còng nh− v× lîi Ých cña quèc gia b¶o hé2), v.v.".
Nh−ng, còng trong ngµy Êy (ngµy 14 th¸ng 4), l¹i cã b¶n th«ng c¸o sau ®©y: _______________
1) Cadablanca: H¶i c¶ng lín cña n−íc Marèc (BT).
2) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p lµ "Nation protectrice" (BT). 36 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
"Trong mét cuéc giao chiÕn víi bän B¬ni Bude1) ë B¸pen H¸cbe,
bªn ta ®· cã 29 binh sÜ hy sinh vµ 11 bÞ th−¬ng".
Khi ng−êi ta nhí r»ng ®· ph¶i tèn x−¬ng m¸u cña mét triÖu
r−ëi ng−êi lao ®éng míi t¹o nªn ®−îc s¸u chiÕc gËy Thèng chÕ, th×
c¸i chÕt cña 29 kÎ khèn khæ ch−a ®ñ ®Ó hoan h« bµi diÔn v¨n hïng
hån cña ngµi Thèng chÕ - Kh©m sø! Nh−ng nh− vËy th× c¸i quyÒn
d©n téc tù quyÕt, mµ v× nã trong suèt bèn n¨m trêi, ng−êi ta ®·
chÐm giÕt lÉn nhau, c¸i quyÒn Êy, c¸c ngµi ®Ó ®©u mÊt råi? ThËt lµ
mét c¸ch khai ho¸ kú kh«i: ®Ó d¹y mäi ng−êi sèng cho ra sèng,
ng−êi ta b¾t ®Çu b»ng viÖc giÕt hä ®i ®·! * * *
ë ®©y (H¶i Phßng), còng cã nh÷ng cuéc b·i c«ng cña thñy
thñ. Ch¼ng h¹n nh− h«m thø n¨m (ngµy 15 th¸ng 8) lµ ngµy mµ
hai chiÕc tµu ph¶i nhæ neo ®Ó chë mét sè lín lÝnh khè ®á An Nam ®i Xyri.
Nh−ng thuû thñ kh«ng chÞu ®i, v× ng−êi ta kh«ng chÞu ph¸t l−¬ng
cho hä b»ng tiÒn §«ng D−¬ng. Theo gi¸ thÞ tr−êng, th× mét ®ång
§«ng D−¬ng ¨n kho¶ng m−êi phr¨ng chø kh«ng ph¶i 2 phr¨ng 50,
thÕ mµ c¸c c«ng ty hµng h¶i l¹i lµm mét viÖc hµ l¹m tr¾ng trîn lµ
®Þnh tr¶ l−¬ng cho thñy thñ b»ng phr¨ng chø kh«ng tr¶ b»ng tiÒn
§«ng D−¬ng nh− ®· tr¶ cho c«ng chøc.
ThÕ lµ ng−êi ta liÒn xua tÊt c¶ mäi ng−êi ë d−íi tµu lªn, råi lËp
tøc b¾t hÕt c¸c thuû thñ.
Râ rµng lµ thñy thñ Hoµng H¶i ch¼ng cã g× ph¶i so b× víi thñy thñ H¾c H¶i.
Chóng t«i cùc lùc ph¶n ®èi viÖc ®−a lÝnh An Nam sang Xyri.
Ph¶i ch¨ng c¸c nhµ cÇm quyÒn cÊp cao cho r»ng bao nhiªu anh em
da vµng xÊu sè cña chóng t«i bÞ giÕt h¹i trªn c¸c chiÕn tr−êng tõ _______________
1) Beni-Bouzert: Qu©n khëi nghÜa do ¸pden Crim, l·nh tô phong trµo
chèng Ph¸p cña Marèc, l·nh ®¹o (BT).
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng I 37
n¨m 1914 ®Õn n¨m 1918, trong cuéc "chiÕn tranh v× v¨n minh vµ
c«ng lý", vÉn cßn ch−a ®ñ hay sao? * * *
C¸c ngµi chiÕn th¾ng quang vinh cña chóng ta th−êng quen
thãi "gi¸o dôc" ng−êi b¶n xø b»ng ®¸ ®Ýt hoÆc roi vät.
Anh Nah«ng ®¸ng th−¬ng h¹i ®· bÞ ¸m s¸t ®Õn hai lÇn. LÇn
thø nhÊt bëi tay tªn ®¹i uý Vida, lÇn thø hai bëi tay tªn lang b¨m
®ãng lon qu©n nh©n coi viÖc phÉu nghiÖm x¸c chÕt. Tªn nµy ®·
®¸nh c¾p vµ giÊu biÖt bé ãc ng−êi chÕt ®Ó phi tang, ®Æng cøu hung
thñ lµ b¹n cña h¾n. Nh−ng than «i! Anh Nah«ng kh«ng ph¶i lµ
n¹n nh©n duy nhÊt cña bän qu©n phiÖt thuéc ®Þa! Mét b¹n ®ång
nghiÖp cña chóng t«i ë thuéc ®Þa ®· thuËt chuyÖn mét n¹n nh©n kh¸c nh− sau:
"LÇn nµy, sù viÖc x¶y ra trong trung ®oµn lÝnh khè ®á thø 5 ë
Med«ng - Carª1). N¹n nh©n lµ mét ng−êi lÝnh trÎ tuæi tªn lµ Terie
quª ë TªnÐt2) thuéc líp qu©n dÞch n¨m 1921.
"Anh chÕt trong tr−êng hîp rÊt th−¬ng t©m. Ngµy 5 th¸ng 8,
anh lÝnh trÎ Terie ®Õn bÖnh x¸ cña trung ®oµn ®Ó xin thuèc tÈy.
Ng−êi ta ®−a thuèc tÈy cho anh, nãi ®óng h¬n lµ ®−a cho anh mét
thø thuèc mµ anh t−ëng lµ thuèc tÈy. Anh uèng vµ vµi giê sau anh
®au bông qu»n qu¹i, råi l¨n ®ïng ra chÕt.
"Cô th©n sinh ra Terie nhËn ®−îc mét bøc ®iÖn b¸o tin r»ng
ng−êi con ®éc nhÊt cña cô ®· chÕt vµ s¸ng h«m sau, chñ nhËt, sÏ
®−a ®¸m. Bøc ®iÖn kh«ng cã ®Õn nöa lêi an ñi hay gi¶i thÝch.
"§au xãt ®Õn cùc ®é, cô Terie ®Õn ngay Angiª, t×m trung ®oµn
lÝnh khè ®á thø 5 ë Med«ng - Carª. ë ®Êy cô ®−îc biÕt x¸c con
®ang ®Ó ë bÖnh viÖn Mai«. (Mµ lµm sao x¸c Terie l¹i chë ®Õn ®©y
®−îc nhØ? Ph¶i ch¨ng ®Ó tr¸nh viÖc kh¸m nghiÖm mµ luËt lÖ ®· _______________
1) Maison - CarÐe: Mét thÞ x· thuéc tØnh Angiª ë Angiªri (BT).
2) TÐnÌs: H¶i c¶ng cña Angiªri (BT). 38 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
quy ®Þnh lµ b¾t buéc ®èi víi mäi tr−êng hîp chÕt ë tr¹m y tÕ, ng−êi
ta ®· chë x¸c anh ta ®Õn bÖnh viÖn lµm ra vÎ nh− bÖnh nh©n ®· chÕt ë däc ®−êng?).
"§Õn bÖnh viÖn, ng−êi cha ®au khæ xin th¨m x¸c con; ng−êi ta b¶o h·y chê ®·.
"M·i sau, mét quan t− thÇy thuèc míi ®Õn b¸o cho cô biÕt lµ
viÖc phÉu nghiÖm kh«ng ph¸t hiÖn dÊu vÕt g× kh¶ nghi c¶. Nãi
xong h¾n bá mÆc cô ®øng ®ã, kh«ng cho phÐp cô vµo th¨m x¸c con.
"Theo tin cuèi cïng th× h×nh nh− cô th©n sinh ra Terie ®· ®Õn
hái viªn ®¹i t¸ chØ huy trung ®oµn lÝnh khè ®á thø 5 vÒ nguyªn do
c¸i chÕt cña Terie vµ ®· ®−îc tr¶ lêi lµ con «ng chÕt v× ngé ®éc!". 39 CH¦¥NG II
VIÖC §ÇU §éC NG¦êI B¶N Xø
Cø theo lêi ngµi Xar« quý mÕn, ®¶ng viªn §¶ng cÊp tiÕn,
nguyªn Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, th× ngµi lµ ng−êi cha hiÒn cña d©n
b¶n xø, ngµi rÊt quý mÕn ng−êi An Nam vµ ®−îc ng−êi An Nam quý mÕn l¹i.
§Ó nhåi nhÐt v¨n minh "§¹i Ph¸p" cho ng−êi An Nam, ngµi
Xar«, ng−êi trïm cña sù nghiÖp ®ã ®· kh«ng tõ mét thñ ®o¹n nµo,
kÓ c¶ nh÷ng thñ ®o¹n bØ æi nhÊt vµ nh÷ng téi ¸c. §©y, mét chøng
cí: ®ã lµ bøc th− mµ ngµi ®· göi cho nh÷ng ng−êi thuéc quyÒn
ngµi, víi t− c¸ch lµ Toµn quyÒn §«ng D−¬ng vµ nh»m v¬ vÐt cho
®Çy tói tham cña bän kÎ c−íp thùc d©n vµ c¶ cña ngµi n÷a: "KÝnh göi «ng C«ng sø,
"T«i tr©n träng yªu cÇu «ng vui lßng gióp ®ì nh÷ng cè g¾ng
cña Nha Th−¬ng chÝnh trong viÖc ®Æt thªm ®¹i lý b¸n lÎ thuèc
phiÖn vµ r−îu, theo chØ thÞ cña «ng Tæng gi¸m ®èc Nha Th−¬ng chÝnh §«ng D−¬ng.
"§Ó tiÕn hµnh viÖc ®ã, t«i xin göi «ng mét b¶n danh s¸ch
nh÷ng ®¹i lý cÇn ®Æt trong c¸c x· ®· kª tªn; phÇn lín c¸c x· nµy,
tíi nay, vÉn hoµn toµn ch−a cã r−îu vµ thuèc phiÖn.
"Qua c¸c tØnh tr−ëng vµ c¸c x· tr−ëng Cao Miªn, «ng cã thÓ
dïng ¶nh h−ëng to t¸t cña «ng ®Ó lµm cho mét sè tiÓu th−¬ng
ng−êi b¶n xø thÊy r»ng bu«n thªm r−îu vµ thuèc phiÖn lµ rÊt cã lîi. 40 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
"VÒ phÇn chóng t«i, th× nh÷ng viªn chøc l−u ®éng trong khi ®i
kinh lý sÏ t×m c¸ch ®Æt ®¹i lý, trõ phi «ng muèn hä ®îi «ng tranh
thñ ®−îc sù gióp ®ì cña c¸c quan chøc ®Þa ph−¬ng tr−íc ®·. Trong
tr−êng hîp nµy, t«i ®Ò nghÞ «ng vui lßng b¸o c¸o cho t«i biÕt.
"Chóng ta chØ cã thÓ ®¹t kÕt qu¶ mü m·n, nÕu chóng ta hîp
®ång víi nhau chÆt chÏ vµ liªn tôc, v× lîi Ých tèi cao cña ng©n khè". "Ký tªn: Anbe Xar«"
Lóc Êy, cø mét ngh×n lµng th× cã ®Õn mét ngh×n n¨m tr¨m ®¹i
lý b¸n lÎ r−îu vµ thuèc phiÖn. Nh−ng còng trong sè mét ngh×n
lµng ®ã l¹i chØ cã vÎn vÑn m−êi tr−êng häc.
Tr−íc khi cã bøc th− quý ho¸ trªn, h»ng n¨m ng−êi ta còng ®·
täng tõ 23 ®Õn 24 triÖu lÝt r−îu cho 12 triÖu ng−êi b¶n xø, kÓ c¶ ®µn bµ vµ trÎ con. * * *
"Nãi ®Õn c¸c mãn ®éc quyÒn, ng−êi ta cã thÓ h×nh dung §«ng
D−¬ng nh− mét con nai bÐo mËp bÞ trãi chÆt vµ ®−¬ng hÊp hèi
d−íi nh÷ng c¸i má quÆp cña mét bÇy diÒu h©u rØa rãi m·i kh«ng thÊy no".
Trong sè ng−êi cã cæ phÇn trong c«ng ty ®éc quyÒn r−îu, cã c¸c
nh©n vËt cao quý nhÊt ë §«ng D−¬ng vµ tÊt c¶ c¸c ngµnh cai trÞ
®Òu cã ®¹i diÖn tai to mÆt lín trong Êy. PhÇn ®«ng c¸c quan lín
nµy ®Òu rÊt cã Ých cho c«ng ty, kh«ng ai chèi c·i ®−îc:
Ngµnh t− ph¸p, cã Ých ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vô l«i th«i víi
nh÷ng kÎ mµ ng−êi ta muèn c−ìng bøc, cã: 2 ch−ëng lý; 1 biÖn lý; 1 lôc sù - ch−ëng khÕ.
Ngµnh qu©n ®éi, cã Ých ®Ó ®µn ¸p mét cuéc næi lo¹n mµ ng−êi
ta tÝnh lµ cã thÓ x¶y ra do chØ riªng c¸i viÖc thi hµnh chÕ ®é ®éc quyÒn bÐo bë, cã: 1 thiÕu t−íng;
B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng II 41 1 trung t¸; 2 qu©n y sÜ cao cÊp; 1 thiÕu t¸; 2 ®¹i uý.
Ngµnh hµnh chÝnh mµ sù ©n cÇn v« t− lµ ®iÒu ®¶m b¶o nhÊt
cho viÖc kinh doanh thµnh c«ng, th× cã: 1 c«ng sø; 1 gi¸m ®èc tµi chÝnh;
1 tæng gi¸m ®èc ng©n khè; 1 thanh tra b−u chÝnh; 1 gi¸m ®èc tr−íc b¹; 1 quan cai trÞ; 2 gi¸o s−, v.v..
Vµ cuèi cïng lµ: ngµi Clªm¨ngten ®¸ng kÝnh, nghÞ viªn h¹t Puy®¬ - §«m. * * *
Trong Héi chî triÓn l·m thuéc ®Þa ë M¸cx©y9, «ng Xar« lín
tiÕng ba hoa: "N−íc Ph¸p h·y nh×n vµo ®©y vµ lÊy ®ã lµm tù hµo!".
Mµ qu¶ thÕ thËt. Nh÷ng anh l¹c ®µ Tuynidi th¶n nhiªn ®øng ng¸p
bªn c¹nh mÊy chó c¸ sÊu oai vÖ cña T©y Phi vµ nh÷ng anh chµng
c¸ sÊu1) ®¸ng yªu cña Ma®ag¸txca chuyÖn trß th©n mËt víi c¸c ¶
bß c¸i mü miÒu cña §«ng D−¬ng. Ch−a bao giê l¹i cã mét sù hoµ
hîp tuyÖt diÖu ®Õn thÕ, vµ tr−íc sù x©m nhËp hoµ b×nh cña c¸c loµi
thó thuéc ®Þa, chÞ c¸ trÝch trong huyÒn tho¹i cña H¶i c¶ng cò2) në
nô c−êi duyªn d¸ng cña mét bµ chñ nhµ mÕn kh¸ch.
Ng−êi ®i xem nh×n mét c¸ch rÊt thÝch thó chiÕc tr−êng kû lÞch
sö cña mét vÞ toµn quyÒn nä, thanh g−¬m cña viªn C«ng sø §¸cl¬
tõng dïng ®Ó ®©m vµo ®ïi tï nh©n B¾c Kú vµ c©y ®uèc mµ viªn _______________
1) T¸c gi¶ dïng ch÷ "crocodile, caiman", chóng t«i t¹m dÞch lµ "c¸ sÊu" (BT).
2) H¶i c¶ng M¸cx©y cò (BT). 42 Hå CHÝ MINH TOµN TËP
quan cai trÞ Bruye ®· dïng ®Ó thui sèng h¬n 200 thæ d©n Hu¸txa1).
Gian hµng Cam¬run ®−îc ®Æc biÖt chó ý. ë ®Êy cã tÊm b¶ng ®Ò
mÊy dßng ch÷ yªu n−íc sau ®©y:
"Tr−íc kia ng−êi §øc nhËp vµo xø Cam¬run rÊt nhiÒu r−îu.
"Ngµy nay ng−êi Ph¸p l¹i cÊm r−îu".
Nh−ng, mét bµn tay ranh m·nh nµo ®ã ®· d¸n ngay vµo d−íi
tÊm b¶ng bøc th− cña ngµi Xar« chØ thÞ cho ng−êi thuéc quyÒn
ngµi t¨ng sè ®¹i lý b¸n lÎ r−îu vµ thuèc phiÖn ë c¸c lµng An Nam, kÌm theo lêi phª:
"ThÕ mµ ng−êi An Nam l¹i ®· cã: nh÷ng 10 tr−êng häc, nh÷ng
1.500 ®¹i lý r−îu vµ thuèc phiÖn cho 1.000 lµng kia ®Êy!". * * *
§©y lµ mét sù kiÖn ®Çy ý nghÜa cña mét viªn chøc ®øng ®Çu
tØnh S¬n T©y, mét tØnh ë B¾c Kú.
Sè d©n tØnh nµy −íc tÝnh chØ ®é 200.000 ng−êi. Nh−ng ®Ó n©ng
sè l−îng r−îu ph¶i tiªu thô lªn, sè d©n Êy bçng nhiªn t¨ng vät
nhanh nh− chíp tíi 230.000 ng−êi. Nh−ng v× 230.000 d©n nµy
uèng qu¸ Ýt, viªn C«ng sø S¬n T©y ®· gia c«ng mét n¨m ®Èy sè
l−îng r−îu tiªu thô lªn 560.000 lÝt.
Ngay lËp tøc, viªn c«ng sø ®−îc th¨ng cÊp vµ ®−îc khen.
¤ng ®ê C... kh¼ng ®Þnh r»ng mét viªn c«ng sø kh¸c ®· ®−a «ng
xem mét bøc th− cña cÊp trªn, trong ®ã cã ®o¹n viÕt: "Sè r−îu tiªu
thô trong phñ X, ®· tôt xuèng d−íi con sè Z, cho mçi d©n ®inh.
VËy «ng cã nghÜ r»ng cÇn ph¶i cã biÖn ph¸p lµm g−¬ng kh«ng?".
Viªn c«ng sø bÞ c¶nh c¸o gi¸n tiÕp nh− thÕ bÌn ®ßi tæng lý trong
phñ Êy ®Õn hiÓu thÞ r»ng së dÜ hä tiªu thô Ýt r−îu ®Õn nh− thÕ lµ v×
hä nÊu r−îu lËu. §Ó ®−îc yªn chuyÖn, c¸c lµng liÒn mua ngay sè
r−îu quy ®Þnh chiÓu theo d©n sè mµ sù tÝnh to¸n cña c¸c phßng giÊy b¾t hä ph¶i chÞu. _______________
1) Houassas: Tªn mét bé téc ë ch©u Phi (BT).