56 trang 8 lượt tải

Tài liệu giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Tài liệu giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Tài liệu giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời đọc đón xem!

Môn: Chủ nghĩa xã hội khoa học (LLNL1107) 332 tài liệu

Trường: Trường Đại học Kinh Tế Quốc Dân 6.7 K tài liệu

Tác giả:

naM lE

2 tuần trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

Chương 5

CƠ CU XÃ HỘI - GIAI CP

VÀ LIÊN MINH GIAI CP, TẦNG LỚP

TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

A. MỤC TIÊU

1. Về kiến thức: Sinh viên nm được những kiến thc nn tảng v cơ cấu xã hi -

giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lp trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi.

2. Về kỹ năng: Sinh viên có kỹ năng nhn din những biến đi trong cơ cấu xã

hi – giai cấp và ni dung liên minh giai cấp, tầng lp ở nưc ta trong thi kỳ quá đ

lên ch ngha x hi.

3. Về tư tưởng: Sinh viên nhn thc được v tầm quan trọng và thấy được s cần

thiết phải góp sc tăng cưng xây dng khi liên minh giai cấp, tầng lp vững mạnh

trong s nghip xây dng đất nưc theo định hưng xã hi ch ngha ở Vit Nam.

B. NỘI DUNG

1. Cơ cu xã hi - giai cp trong thi kỳ quá đ lên chủ nghĩa xã hi

1.1. Khái niệm và vị trí của cơ cu xã hội - giai cp trong cơ cu xã hội

Khái nim cơ cấu xã hội và cơ cấu xã hội - giai cấp

Cơ cấu xã hi là những cng đng ngưi cùng toàn b những mi quan h xã hi

do s tác đng ln nhau ca các cng đng ấy tạo nên.

Cơ cấu xã hi có nhiu loại, như: cơ cấu xã hi - dân cư, cơ cấu xã hi - ngh

nghip, cơ cấu xã hi - giai cấp, cơ cấu xã hi - dân tc, cơ cấu xã hi - tôn giáo, v.v…

Dưi gc đ chính trị - xã hi, môn Ch ngha x hi khoa học tp trung nghiên cu

cơ cấu xã hi - giai cấp v đ l mt trong những cơ sở đ nghiên cu vấn đ liên minh

giai cấp, tầng lp trong mt chế đ xã hi nhất định.

Cơ cấu xã hi - giai cấp là h thng các giai cấp, tầng lp xã hi tn tại khách

quan trong mt chế đ xã hi nhất định, thông qua những mi quan h v sở hữu tư

liu sản xuất, v t chc quản lý quá trình sản xuất, v địa vị chính trị - xã hi…giữa

các giai cấp và tầng lp đ.

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi, cơ cấu xã hi - giai cấp là tng th các

giai cấp, tầng lp, các nhóm xã hi có mi quan h hợp tác và gn bó chặt chẽ vi

nhau. Yếu t quyết định mi quan h đ l họ cùng chung sc cải tạo xã hi cũ v xây

dng xã hi mi trên mọi lnh vc ca đi sng xã hi. Các giai cấp, tầng lp xã hi

và các nhóm xã hi cơ bản trong cơ cấu xã hi - giai cấp ca thi kỳ quá đ lên ch

ngha x hi bao gm: giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lp trí thc, tầng

lp doanh nhân, tầng lp tiu ch, tầng lp thanh niên, ph nữ v.v… Mỗi giai cấp,

tầng lp và các nhóm xã hi này có những vị trí và vai trò xác định song dưi s lãnh

đạo ca Đảng Cng sản - đi tin phong ca giai cấp công nhân cùng hợp lc, tạo sc

mạnh tng hợp đ thc hin những mc tiêu, ni dung, nhim v ca thi kỳ quá đ

lên ch ngha x hi, tiến ti xây dng thành công ch ngha xã hi và ch ngha cng

sản vi tư cách l mt hình thái kinh tế - xã hi mi thay thế hình thái kinh tế - xã hi

cũ đ lỗi thi.

Vị trí của cơ cấu xã hội - giai cấp trong cơ cấu xã hội

Trong h thng xã hi, mỗi loại hnh cơ cấu xã hi đu có vị trí, vai trò xác định

và giữa chúng có mi quan h, ph thuc ln nhau. Song vị trí, vai trò ca các loại cơ

cấu xã hi không ngang nhau, trong đ, cơ cấu xã hi - giai cấp có vị trí quan trọng

hng đầu, chi phi các loại hnh cơ cấu xã hi khác vì những l do cơ bản sau:

Cơ cấu xã hi - giai cấp liên quan đến các đảng phái chính trị v nh nưc; đến

quyn sở hữu tư liu sản xuất, quản lý t chc lao đng, vấn đ phân phi thu nhp…

trong mt h thng sản xuất nhất định. Các loại hnh cơ cấu xã hi khác không có

được những mi quan h quan trọng và quyết định này.

S biến đi ca cơ cấu xã hi - giai cấp tất yếu sẽ ảnh hưởng đến s biến đi ca

các cơ cấu xã hi khác v tác đng đến s biến đi ca toàn b cơ cấu xã hi. Những

đặc trưng v xu hưng biến đi ca cơ cấu xã hi – giai cấp tác đng đến tất cả các

lnh vc ca đi sng xã hi, mọi hoạt đng xã hi và mọi thành viên trong xã hi, qua

đ thấy rõ thc trạng, qui mô, vai trò, s mnh v tương lai ca các giai cấp, tầng lp

trong s biến đi cơ cấu xã hi và phát trin xã hi. Vì vy, cơ cấu xã hi – giai cấp là

căn c cơ bản đ từ đ xây dng chính sách phát trin kinh tế, văn ha, x hi ca mỗi

xã hi trong từng giai đoạn lịch s c th.

Mặc d cơ cấu xã hi - giai cấp giữ vị trí quan trọng song không vì thế mà tuyt

đi hóa nó, xem nhẹ các loại hnh cơ cấu xã hi khác, từ đ c th dn đến tùy tin,

mun xóa b nhanh chóng các giai cấp, tầng lp xã hi mt cách giản đơn theo 

mun ch quan.

1.2. Sự biến đổi có tính qui luật của cơ cu xã hội – giai cp trong thời kỳ quá độ

lên chủ nghĩa xã hội

Cơ cấu xã hi - giai cấp ca thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi thưng xuyên có

những biến đi mang tính qui lut sau đây:

Một là, cơ cấu xã hi - giai cấp biến đi gn lin và bị quy định bởi cơ cấu kinh

tế ca thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi

Trong mt h thng sản xuất nhất định, cơ cấu xã hi - giai cấp thưng xuyên

biến đi do tác đng ca nhiu yếu t, đặc bit là những thay đi v phương thc sản

xuất, v cơ cấu ngành ngh, thành phần kinh tế, cơ cấu kinh tế, cơ chế kinh tế….

Ph.Ăngghen ch rõ: “Trong mọi thi đại lịch s, sản xuất kinh tế v cơ cấu xã hi - cơ

cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra, - cả hai cái đ cấu thnh cơ sở ca lịch

s chính trị và lịch s tư tưởng ca thi đại ấy…”

Sau thng lợi ca cuc cách mạng xã hi ch ngha, dưi s lnh đạo ca Đảng

Cng sản, giai cấp công nhân cùng toàn th các giai cấp, tầng lp xã hi, các nhóm xã

hi bưc vào thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi. Trong thi kỳ mi, cơ cấu kinh tế -

tất yếu có những biến đi và những thay đi đ cũng tất yếu dn đến những thay đi

trong cơ cấu xã hi theo hưng phc v thiết thc lợi ích ca giai cấp công nhân và

nhân dân lao đng do Đảng cng sản lnh đạo. Cơ cấu kinh tế trong thi kỳ quá đ tuy

vn đng theo cơ chế thị trưng, song có s quản lý ca Nh nưc pháp quyn xã hi

ch ngha nhm xây dng thành công ch ngha x hi.

Ở những nưc bưc vào thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi vi xuất phát đim

thấp, cơ cấu kinh tế sẽ có những biến đi đa dạng: từ mt cơ cấu kinh tế ch yếu là

nông nghip và công nghip còn ở trnh đ sơ khai chuyn sang cơ cấu kinh tế theo

hưng tăng t trọng công nghip và dịch v, giảm t trọng nông nghip; chuyn từ cơ

cấu vùng lãnh th còn chưa định hình sang hình thành các vùng, các trung tâm kinh tế

ln; chuyn từ cơ cấu lc lượng sản xuất hin đại nhưng không cân đi, trnh đ công

ngh nhìn chung còn lạc hu hoặc trung bình chuyn sang phát trin lc lượng sản

xuất vi trnh đ công ngh cao, tiên tiến theo xu hưng ng dng những thành quả

ca cách mạng khoa học và công ngh hin đại, ca kinh tế tri thc, kinh tế s, cách

mạng công nghip lần th tư…, từ đ hnh thnh những cơ cấu kinh tế mi hin đại

hơn, vi trnh đ xã hi ha cao v đng b hi hòa hơn giữa các vùng, các khu vc,

giữa nông thôn và thành thị, đô thị… Quá trnh biến đi trong cơ cấu kinh tế đ tất yếu

dn đến những biến đi trong cơ cấu xã hi - giai cấp, cả trong cơ cấu tng th cũng

như những biến đi trong ni b từng giai cấp, tầng lp xã hi, nhóm xã hi. Từ đ, vị

trí, vai trò ca các giai cấp, tầng lp, các nhóm xã hi cũng thay đi theo. Mặt khác,

nn kinh tế thị trưng phát trin mạnh vi tính cạnh tranh cao, cng vi xu thế hi

nhp ngày càng sâu rng khiến cho các giai cấp, tầng lp xã hi cơ bản trong thi kỳ

này trở nên năng đng, có khả năng thch ng nhanh, ch đng sáng tạo trong lao đng

sản xuất đ tạo ra những sản phẩm có giá trị, hiu quả cao và chất lượng tt đáp ng

nhu cầu ca thị trưng trong bi cảnh mi.

Xu hưng biến đi này diễn ra rất khác nhau ở mỗi quc gia khi bt đầu thi kỳ

quá đ lên ch ngha x hi do bị qui định bởi những khác bit v trnh đ phát trin kinh

tế, v hoàn cảnh, điu kin lịch s c th ca mỗi nưc.

Hai là, cơ cấu xã hi - giai cấp biến đi phc tạp, đa dạng, làm xuất hin các tầng

lp xã hi mi.

C.Mác v Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb. CTQG, H.1995, tp.21, tr.11.

Ch ngha Mác - Lênin ch ra rng, hình thái kinh tế - xã hi cng sản ch ngha

đ được “thai nghn” từ trong lòng xã hi tư bản ch ngha, do vy ở giai đoạn đầu

ca nó vn còn những “dấu vết ca xã hi cũ” được phản ánh “v mọi phương din -

kinh tế, đạo đc, tinh thần”

. Bên cạnh những dấu vết ca xã hi cũ, xuất hin những

yếu t ca xã hi mi do giai cấp công nhân và các giai cấp, tầng lp trong xã hi bt

tay vào t chc xây dng, do vy tất yếu sẽ diễn ra s tn tại “đan xen” giữa những

yếu t cũ v yếu t mi. Đây l vấn đ mang tính qui lut v được th hin rõ nét nhất

trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi. V mặt kinh tế, đ là còn tn tại kết cấu

kinh tế nhiu thành phần. Chính cái kết cấu kinh tế đa dạng, phc tạp này dn đến

những biến đi đa dạng, phc tạp trong cơ cấu xã hi – giai cấp mà biu hin ca nó là

trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi còn tn tại các giai cấp, tầng lp xã hi khác

nhau. Ngoài giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lp trí thc, giai cấp tư sản

(tuy đ bị đánh bại nhưng vn còn sc mạnh - V.I.Lênin) đ xuất hin s tn tại và

phát trin ca các tầng lp xã hi mi như: tầng lp doanh nhân, tiu ch, tầng lp

những ngưi giu c v trung lưu trong x hi…

Ba là, cơ cấu xã hi - giai cấp biến đi trong mi quan h vừa đấu tranh, vừa liên

minh, từng bưc xóa b bất bnh đẳng xã hi dn đến s xích lại gần nhau.

Trong thi kỳ quá đ từ ch ngha tư bản lên ch ngha x hi, cơ cấu xã hi -

giai cấp biến đi và phát trin trong mi quan h vừa có mâu thun, đấu tranh, vừa có

mi quan h liên minh vi nhau, dn đến s xích lại gần nhau giữa các giai cấp, tầng

lp cơ bản trong xã hi, đặc bit là giữa giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng

lp trí thc. Mc đ liên minh, xích lại gần nhau giữa các giai cấp, tầng lp trong xã

hi tùy thuc vo các điu kin kinh tế - xã hi ca đất nưc trong từng giai đoạn ca

thi kỳ quá đ. Tnh đa dạng v tnh đc lp tương đi ca các giai cấp, tầng lp sẽ

diễn ra vic hòa nhp, chuyn đi b phn giữa các nhóm xã hi v c xu hưng tiến

ti từng bưc xóa b dần tình trạng bóc lt giai cấp trong xã hi, vươn ti những giá

trị công bng, bnh đẳng. Đây l mt quá trình lâu dài thông qua những cải biến cách

mạng toàn din ca thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi. Đ l xu hưng tất yếu và là

bin chng ca s vn đng, phát trin cơ cấu xã hi - giai cấp trong thi kỳ quá đ

lên ch ngha x hi.

Trong cơ cấu xã hi - giai cấp ấy, giai cấp công nhân, lc lượng tiêu biu cho

phương thc sản xuất mi giữ vai trò ch đạo, tiên phong trong quá trình công nghip

hóa, hin đại ha đất nưc, cải tạo xã hi cũ, xây dng xã hi mi. Vai trò ch đạo ca

giai cấp công nhân còn được th hin ở s phát trin mi quan h liên minh giữa giai

cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lp trí thc ngày càng giữ vị trí nn tảng

chính trị - xã hi, từ đ tạo nên s thng nhất ca cơ cấu xã hi - giai cấp trong sut thi

kỳ quá đ lên ch ngha x hi.

C.Mác v Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, tp 19, tr. 33.

2. Liên minh giai cp, tng lớp trong thi kỳ quá đ lên chủ nghĩa xã hi

Khi nghiên cu thc tiễn các phong tro đấu tranh ca giai cấp công nhân chng

lại s áp bc, bóc lt ca giai cấp tư sản ở châu Âu, nhất là ở nưc Anh v nưc Pháp

từ giữa thế kỷ XIX, C.Mác v Ph.Ăngghen đ nêu ra nhiu lý lun nn tảng định

hưng cho cuc đấu tranh ca giai cấp công nhân đi đến thng lợi, trong đ l lun v

liên minh công, nông và các tầng lp lao đng khác đ được các ông khái quát thành

vấn đ mang tính nguyên tc. Các ông đ ch ra rng, nhiu cuc đấu tranh ca giai

cấp công nhân ở những nưc này thất bại ch yếu là do giai cấp công nhân “đơn đc”

v đ không t chc liên minh vi “ngưi bạn đng minh t nhiên” ca mình là giai

cấp nông dân. Do vy, các cuc đấu tranh đ đ trở thành những “bi đơn ca ai điếu”

Như vy, xét dưới góc độ chính trị, trong mt chế đ xã hi nhất định, chính

cuc đấu tranh giai cấp ca các giai cấp có lợi ch đi lp nhau đặt ra nhu cầu tất yếu

khách quan mỗi giai cấp đng ở vị tr trung tâm đu phải tìm cách liên minh vi các

giai cấp, tầng lp xã hi khác có những lợi ích phù hợp vi mnh đ tp hợp lc lượng

thc hin những nhu cầu và lợi ích chung - đ l quy lut mang tính ph biến và là

đng lc ln cho s phát trin ca các xã hi có giai cấp. Trong cách mạng xã hi ch

ngha, dưi s lnh đạo ca Đảng Cng sản, giai cấp công nhân phải liên minh vi giai

cấp nông dân và các tầng lp nhân dân lao đng đ tạo sc mạnh tng hợp đảm bảo

cho thng lợi ca cuc cách mạng xã hi ch ngha cả trong giai đoạn giành chính

quyn v giai đoạn xây dng chế đ xã hi mi.

Vn dng và phát trin sáng tạo quan đim ca C.Mác v Ph.Ăngghen trong giai

đoạn ch ngha tư bản đ phát trin cao, bưc sang giai đoạn đế quc ch ngha,

V.I.Lênin cũng khẳng định liên minh công, nông là vấn đ mang tính nguyên tc đ

đảm bảo cho thng lợi ca cuc cách mạng xã hi ch ngha tháng Mưi Nga năm

1917. V.I.Lênin ch rõ: “Nếu không liên minh vi nông dân thì không th c được chính

quyn ca giai cấp vô sản, không th ngh được đến vic duy trì chính quyn đ...

Nguyên tc cao nhất ca chuyên chính là duy trì khi liên minh giữa giai cấp vô sản và

nông dân đ giai cấp vô sản có th giữ được vai trò lnh đạo và chính quyn nh nưc”

Trên thc tế, trong bưc đầu ca thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi, V.I.Lênin

đã ch trương mở rng khi liên minh giữa giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân

và các tầng lp xã hi khác. Ông xem đây l mt hình thc liên minh đặc bit không ch

trong giai đoạn dành chính quyn, mà phải được đảm bảo trong sut quá trình xây dng

ch ngha x hi. V.I.Lênin ch rõ: “Chuyên chnh vô sản là mt hình thc đặc bit ca

liên minh giai cấp giữa giai cấp vô sản, đi tin phong ca những ngưi lao đng, vi

đông đảo những tầng lp lao đng không phải vô sản (tiu tư sản, tiu ch, nông dân, trí

thc, v.v…), hoặc vi phần ln những tầng lp đ, liên minh nhm chng lại tư bản,

C.Mác v Ph.Ăngghen, Ton tp, Nxb.CTQG-ST, H. 1993, tp 8, tr. 762.

V.I.Lênin, Toàn tp, Nxb Tiến b, M. 1978, t. 44, tr. 57.

liên minh nhm lt đ hon ton tư bản, tiêu dit hoàn toàn s chng c ca giai cấp tư

sản và những mưu toan khôi phc ca giai cấp ấy, nhm thiết lp và cng c vnh viễn

ch ngha x hi”

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi, giai cấp công nhân, giai cấp nông dân

và tầng lp lao đng khác vừa là lc lượng sản xuất cơ bản, vừa là lc lượng chính trị -

xã hi to ln. Nếu thc hin tt khi liên minh giữa giai cấp công nhân vi giai cấp

nông dân và các tầng lp nhân dân lao đng khác, trong đ trưc hết là vi trí thc thì

không những xây dng được cơ sở kinh tế vững mạnh mà chế đ chính trị xã hi ch

ngha cũng ngy cng được cng c vững chc. Khẳng định vai trò ca trí thc trong

khi liên minh, V.I.Lênin viết: “Trưc s liên minh ca các đại biu khoa học, giai cấp

vô sản và gii kỹ thut, không mt thế lc đen ti no đng vững được”

Xét từ góc độ kinh tế, trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi - tc là cách

mạng đ chuyn sang giai đoạn mi, cùng vi tất yếu chính trị - xã hi, tính tất yếu

kinh tế ca liên minh lại ni lên vi tư cách l nhân t quyết định nhất cho s thng lợi

hoàn toàn ca ch ngha x hi. Liên minh ny được hình thành xuất phát từ yêu cầu

khách quan ca quá trnh đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại hóa, và chuyn dịch cơ

cấu kinh tế từ mt nn sản xuất nh nông nghip là chính sang sản xuất hàng hóa ln,

phát trin công nghip, dịch v và khoa học - công ngh…, xây dng nn tảng vt chất

- kỹ thut cần thiết cho ch ngha x hi. Mỗi lnh vc ca nn kinh tế ch phát trin

được khi gn bó chặt chẽ, hỗ trợ cho nhau đ cng hưng ti phc v phát trin sản

xuất và tạo thành nn cơ cấu kinh tế quc dân thng nhất. Chính những biến đi trong

cơ cấu kinh tế ny đ v đang từng bưc tăng cưng khi liên minh giữa giai cấp công

nhân vi giai cấp nông dân, tầng lp trí thc và các tầng lp xã hi khác.

Vic hình thành khi liên minh giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân và tầng

lp trí thc cũng xuất phát từ chính nhu cầu và lợi ích kinh tế ca họ nên các ch th

ca các lnh vc công nghip, nông nghip, dịch v, khoa học và công ngh… tất yếu

phải gn bó, liên minh chặt chẽ vi nhau đ cùng thc hin những nhu cầu và lợi ích

kinh tế chung ca mình. Song quan h lợi ích giữa công nhân, nông dân và trí thc

cũng c những biu hin mi, phc tạp: bên cạnh s thng nhất v lợi ích kinh tế, xuất

hin những mâu thun lợi ích ở những mc đ khác nhau. Điu này có ảnh hưởng nhất

định đến s đon kết, thng nhất ca khi liên minh. Do vy, quá trình thc hin liên

minh giai cấp, tầng lp, đng thi là quá trình liên tc phát hin ra mâu thun và có

giải pháp kịp thi, phù hợp đ giải quyết mâu thun nhm tạo s đng thun và tạo

đng lc thc đẩy quá trình công nghip hóa, hin đại ha đất nưc, đng thi tăng

cưng khi liên minh ngày càng bn chặt dưi s lnh đạo ca Đảng Cng sản ca

giai cấp công nhân.

V.I.Lênin, Toàn tp, Nxb Tiến b, Matxcơva.1977, tp 38, tr. 452.

V.I.Lênin, Toàn tp, Nxb.Tiến b, Matxcơva.1978, tp 40, tr. 218.

Như vy, liên minh giai cấp, tầng lp trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi là

s liên kết, hợp tác, hỗ trợ nhau… giữa các giai cấp, tầng lp xã hi nhm thc hin

nhu cầu và lợi ích ca các ch th trong khi liên minh, đng thi tạo đng lc thc

hin thng lợi mc tiêu ca ch ngha x hi.

3. Cơ cu xã hi - giai cp và liên minh giai cp, tng lớp trong thi kỳ quá đ lên

chủ nghĩa xã hi ở Việt Nam

3.1. Cơ cu xã hội - giai cp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Sau thng lợi ca cuc cách mạng dân tc dân ch nhân dân, đánh đui thc dân

đế quc và thng nhất đất nưc, cả nưc bưc vào thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi.

Trong thi kỳ ny, cơ cấu xã hi - giai cấp ở Vit Nam có những đặc đim ni bt sau:

- S biến đi cơ cấu xã hi - giai cấp vừa đảm bảo tính qui lut ph biến, vừa

mang tính đặc thù ca xã hi Vit Nam

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi ở nưc ta, cơ cấu xã hi - giai cấp

cũng vn đng, biến đi theo đng qui lut: đ l s biến đi ca cơ cấu xã hi - giai

cấp bị chi phi bởi những biến đi trong cơ cấu kinh tế. Từ Đại hi VI (1986), dưi s

lãnh đạo ca Đảng, Vit Nam chuyn mạnh sang cơ chế thị trưng phát trin kinh tế

nhiu thành phần định hưng xã hi ch ngha. S chuyn đi trong cơ cấu kinh tế đ

dn đến những biến đi trong cơ cấu xã hi - giai cấp vi vic hình thành mt cơ cấu

xã hi - giai cấp đa dạng thay thế cho cơ cấu xã hi đơn giản gm giai cấp công nhân,

giai cấp nông dân, tầng lp trí thc ca thi kỳ trưc đi mi. S biến đi phc tạp, đa

dạng ca cơ cấu xã hi - giai cấp Vit Nam diễn ra trong ni b từng giai cấp, tầng lp

cơ bản ca xã hi; thm chí có s chuyn hóa ln nhau giữa các giai cấp, tầng lp xã

hi, đng thi xuất hin những tầng lp xã hi mi. Chính những biến đi mi này

cũng l mt trong những yếu t c tác đng trở lại làm cho nn kinh tế đất nưc phát

trin trở nên năng đng, đa dạng hơn v trở thnh đng lc góp phần quan trọng vào s

nghip đi mi xây dng ch ngha x hi.

- Trong s biến đi ca cơ cấu xã hi - giai cấp, vị trí, vai trò ca các giai cấp,

tầng lp xã hi ngy cng được khẳng định

Cơ cấu xã hi - giai cấp ca Vit Nam ở thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi bao

gm những giai cấp, tầng lp cơ bản sau:

Giai cấp công nhân Vit Nam có vai trò quan trọng đặc bit, là giai cấp lnh đạo

cách mạng thông qua đi tin phong l Đảng Cng sản Vit Nam; đại din cho phương

thc sản xuất tiên tiến; giữ vị trí tiên phong trong s nghip xây dng ch ngha x

hi, là lc lượng đi đầu trong s nghip công nghip hóa, hin đại ha đất nưc vì mc

tiêu dân giu, nưc mạnh, dân ch, công bng, văn minh v l lc lượng nòng ct

trong liên minh giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân v đi ngũ tr thc

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi, nhim v trung tâm là phát trin kinh

tế, tiến hành công nghip hóa, hin đại hóa. Giai cấp công nhân - lc lượng đi đầu ca

quá trình này sẽ có những biến đi nhanh cả v s lượng, chất lượng và có s thay đi

đa dạng v cơ cấu. S đa dạng ca giai cấp công nhân không ch phát trin theo thành

phần kinh tế mà còn phát trin theo ngành ngh. B phn “công nhân hin đại”, “công

nhân tri thc” sẽ ngày càng ln mạnh. Trnh đ chuyên môn kỹ thut, kỹ năng ngh

nghip, ý thc t chc kỷ lut lao đng, tác phong công nghip ca công nhân cũng

ngy cng được nâng lên nhm đáp ng yêu cầu ca quá trình công nghip hóa, hin

đại hóa gn vi kinh tế tri thc và cách mạng công nghip lần th tư (4.0) đang c xu

hưng phát trin mạnh. Bên cạnh đ, s phân hóa giàu - nghèo trong ni b công nhân

cũng ngy cng rõ nt. Mt b phn công nhân thu nhp thấp, giác ng ý thc chính trị

giai cấp chưa cao v còn nhiu kh khăn v mọi mặt vn tn tại.

Giai cấp nông dân cùng vi nông nghip, nông thôn có vị trí chiến lược trong s

nghip công nghip hoá, hin đại hoá nông nghip, nông thôn gn vi xây dng nông

thôn mi, góp phần xây dng và bảo v T quc, là cơ sở và lc lượng quan trọng đ

phát trin kinh tế - xã hi bn vững, giữ vững n định chính trị, đảm bảo an ninh, quc

phòng; giữ gìn, phát huy bản sc văn hoá dân tc và bảo v môi trưng sinh thái; là

ch th ca quá trình phát trin, xây dng nông thôn mi gn vi xây dng các cơ sở

công nghip, dịch v và phát trin đô thị theo quy hoạch; phát trin toàn din, hin đại

hóa nông nghip…

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha xã hi, giai cấp nông dân cũng có s biến

đi, đa dạng v cơ cấu giai cấp; có xu hưng giảm dần v s lượng và t l trong cơ

cấu xã hi - giai cấp. Mt b phn nông dân chuyn sang lao đng trong các khu công

nghip, hoặc dịch v có tính chất công nghip và trở thành công nhân. Trong giai cấp

nông dân xuất hin những ch trang trại ln, đng thi vn còn những nông dân mất

rung đất, nông dân đi lm thuê…v s phân hóa giàu nghèo trong ni b nông dân

cũng ngày càng rõ.

Đội ng trí thức là lc lượng lao đng sáng tạo đặc bit quan trọng trong tiến

trnh đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại ha đất nưc và hi nhp quc tế, xây dng

kinh tế tri thc, phát trin nn văn ha Vit Nam tiên tiến, đm đ bản sc dân tc; là

lc lượng trong khi liên minh. Xây dng đi ngũ tr thc vững mạnh là trc tiếp nâng

tầm trí tu ca dân tc, sc mạnh ca đất nưc, nâng cao năng lc lnh đạo ca Ðảng

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Hội nghị ln thứ sáu Ban chấp hành Trung ương khóa X, Nxb.

CTQG, H. 2008, tr.43-44.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Hội nghị ln thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa X, Nxb.

CTQG. 2008.

và chất lượng hoạt đng ca h thng chính trị

Hin nay, cùng vi yêu cầu đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại hóa gn vi phát

trin kinh tế tri thc trong điu kin khoa học - công ngh và cách mạng công nghip lần

th tư đang phát trin mạnh mẽ thì vai trò ca đi ngũ tr thc càng trở nên quan trọng.

Đội ng doanh nhân. Hin nay ở Vit Nam, đi ngũ doanh nhân đang phát trin

nhanh cả v s lượng và qui mô vi vai trò không ngừng tăng lên. Đây là tầng lp xã

hi đặc bit được Đảng ta ch trương xây dng thành mt đi ngũ vững mạnh. Trong

đi ngũ doanh nhân c các doanh nhân vi tim lc kinh tế ln, có những doanh nhân

vừa và nh thuc các thành phần kinh tế khác nhau, đi ngũ ny đang đng góp tích

cc vào vic thc hin chiến lược phát trin kinh tế - xã hi, giải quyết vic làm cho

ngưi lao đng và tham gia giải quyết các vấn đ an sinh xã hi, xa đi, giảm nghèo.

Vì vy, xây dng đi ngũ doanh nhân ln mạnh, c năng lc, trnh đ và phẩm chất,

uy tín cao sẽ góp phần tích cc nâng cao chất lượng, hiu quả, sc cạnh tranh, phát

trin nhanh, bn vững và bảo đảm đc lp, t ch ca nn kinh tế…

Ph n là mt lc lượng quan trọng v đông đảo trong đi ngũ những ngưi lao

đng tạo dng nên xã hi v đng gp phần to ln vào s nghip xây dng ch ngha

xã hi. Ph nữ th hin vai trò quan trọng ca mình trong mọi lnh vc ca đi sng xã

hi và trong gia đnh. Ở bất c thi đại nào, quc gia, dân tc nào, ph nữ cũng phấn

đấu vượt qua mọi khó khăn, thách thc vươn lên đng gp tch cc vào các hoạt đng

xã hi, duy trì ảnh hưởng ca mình trên nhiu lnh vc ca đi sng xã hi.

Đội ng thanh niên l rưng ct ca nưc nhà, ch nhân tương lai ca đất nưc,

là lc lượng xung kích trong xây dng và bảo v T quc. Chăm lo, phát trin thanh

niên vừa là mc tiêu, vừa l đng lc bảo đảm cho s n định và phát trin vững bn

ca đất nưc. Tăng cưng giáo dc l tưởng, đạo đc cách mạng, li sng văn ha, 

thc công dân cho thanh niên, nhất là học sinh, sinh viên đ hình thành thế h thanh

niên có phẩm chất tt đẹp, có khí phách và quyết tâm hnh đng thc hin thành công

s nghip công nghip hoá, hin đại hoá

, có trách nhim vi s nghip bảo v T

quc và xây dng ch ngha x hi.

Tóm lại, trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi ở Vit Nam, các giai cấp, tầng

lp xã hi biến đi liên tc trong ni tại mỗi giai cấp, tầng lp, hoặc xuất hin thêm

các nhóm xã hi mi. Trong quá trình này, cần phải có những giải pháp sát thc, đng

b v tác đng tích cc đ các giai cấp, tầng lp có th khẳng định vị trí xng đáng v

Đảng Cng sản Vit Nam, Nghị quyết s 09-NQ/TW ca B Chính trị ngày 21/01/2013.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Hi nghị lần th bảy Ban chấp hnh Trung ương kha X, Nxb.

CTQG, H. 2008.

phát huy đầy đ, hiu quả vai trò ca mnh trong cơ cấu xã hi và trong s nghip phát

trin đất nưc theo định hưng xã hi ch ngha.

3.2. Liên minh giai cp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Trên cơ sở những quan đim cơ bản ca ch ngha Mác - Lênin v liên minh giai

cấp, tầng lp, dưi s lnh đạo ca Ch tịch H Ch Minh v Đảng Cng sản Vit

Nam, tư tưởng liên minh giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân v đi ngũ tr thc

đ được hình thành từ rất sm ở nưc ta v được khẳng định qua các kỳ Đại hi ca

Đảng. Tại Đại hi đại biu toàn quc lần th XII, Đảng ta tiếp tc khẳng định: “Đại

đon kết toàn dân tc l đưng li chiến lược ca cách mạng Vit Nam, l đng lc và

ngun lc to ln trong xây dng và bảo v T quc. Tăng cưng khi đại đon kết

toàn dân tc trên nn tảng liên minh giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân v đi

ngũ tr thc do Đảng lnh đạo”

3.2.1. Nội dung của liên minh giai cấp, tng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa x

hội ở Vit Nam

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi, vic t chc khi liên minh vững mạnh

c  ngha đặc bit quan trọng đ thc hin những ni dung cơ bản ca liên minh.

Nội dung kinh tế của liên minh

Đây l ni dung cơ bản quyết định nhất, l cơ sở vt chất – kỹ thut ca liên

minh trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi. Khi bưc vào thi kỳ quá đ lên ch

ngha x hi, V.I.Lênin ch rõ ni dung cơ bản nhất ca thi kỳ này là: chính trị đ

chuyn trọng tâm sang chính trị trong lĩnh vực kinh tế, đấu tranh giai cấp mang những

ni dung và hình thc mi

. Ni dung này cần thc hin nhm tha mãn các nhu cầu,

lợi ích kinh tế thiết thân ca giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lp trí và các

tầng lp khác trong xã hi, nhm tạo cơ sở vt chất – kỹ thut cần thiết cho ch ngha

xã hi.

Ni dung kinh tế ca liên minh giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân v đi

ngũ tr thc ở nưc ta thc chất là s hợp tác giữa họ, đng thi mở rng liên kết hợp

tác vi các lc lượng khác, đặc bit l đi ngũ doanh nhân… đ xây dng nn kinh tế

mi xã hi ch ngha hin đại. Nhim v v cũng l ni dung kinh tế xuyên sut ca

thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi ở nưc ta l: “Phát trin kinh tế nhanh và bn

vững;… giữ vững n định kinh tế v mô, đi mi mô hnh tăng trưởng, cơ cấu lại nn

kinh tế; đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại hóa, chú trọng công nghip hóa, hin đại

hóa nông nghip, nông thôn gn vi xây dng nông thôn mi; phát trin kinh tế tri

thc, nâng cao trnh đ khoa học, công ngh ca các ngnh, các lnh vc; nâng cao

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đại hi đại biu toàn quc lần th XII, Nxb. CTQG, H. 2016,

tr.158.

V.I.Lênin, Toàn tp, Nxb. Tiến b, Matxcơva.1977, tp 36, tr.214.

năng suất, chất lượng, hiu quả, sc cạnh tranh ca nn kinh tế; xây dng nn kinh tế

đc lp, t ch, tham gia có hiu quả vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Tiếp

tc hoàn thin th chế, phát trin kinh tế thị trưng định hưng xã hi ch ngha…”

Dưi gc đ kinh tế, xác định đng tim lc kinh tế và nhu cầu kinh tế ca

công nhân, nông dân, trí thc và toàn xã hi, trên cơ sở đ xây dng kế hoạch đầu tư

và t chc trin khai các hoạt đng kinh tế đng trên tinh thần đảm bảo lợi ích ca

các bên và tránh s đầu tư không hiu quả, lãng phí. Xác định đng cơ cấu kinh tế

(ca cả nưc, ca ngnh, địa phương, cơ sở sản xuất, v.v.), từ đ, các địa phương, cơ

sở, vn dng linh hoạt và phù hợp vo địa phương mnh, ngnh mnh đ xác định cơ

cấu kinh tế cho đng.

T chc các hình thc giao lưu, hợp tác, liên kết kinh tế giữa công nghip - nông

nghip - khoa học và công ngh - dịch v…; giữa các ngành kinh tế; các thành phần

kinh tế, các vùng kinh tế; giữa trong nưc và quc tế… đ phát trin sản xuất kinh

doanh, nâng cao đi sng cho công nhân, nông dân, trí thc và toàn xã hi. Chuyn

giao và ng dng khoa học - kỹ thut và công ngh hin đại, nhất là công ngh cao vào

quá trình sản xuất kinh doanh nông nghip và công nghip, dịch v nhm gn kết chặt

chẽ các lnh vc kinh tế cơ bản ca quc gia, qua đ gn bó chặt chẽ công nhân, nông

dân, trí thc và các lc lượng khác trong xã hi lm cơ sở kinh tế - xã hi cho s phát

trin ca quc gia.

Nội dung chính trị của liên minh

Khi liên minh giữa giai cấp công nhân vi giai cấp nông dân và tầng lp trí thc

cần thc hin nhm tạo cơ sở chính trị - xã hi vững chc cho khi đại đon kết toàn

dân, tạo thành sc mạnh tng hợp vượt qua mọi kh khăn th thách v đp tan mọi âm

mưu chng phá s nghip xây dng ch ngha x hi, đng thi bảo v vững chc T

quc xã hi ch ngha.

Ở nưc ta, ni dung chính trị ca liên minh th hin ở vic giữ vững lp trưng

chính trị - tư tưởng ca giai cấp công nhân, đng thi giữ vững vai trò lnh đạo ca

Đảng Cng sản Vit Nam đi vi khi liên minh v đi vi toàn xã hi đ xây dng và

bảo v vững chc chế đ chính trị, giữ vững đc lp dân tc v định hưng đi lên ch

ngha x hi.

Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi vn còn tn tại những h tư tưởng cũ,

những phong tc tp quán cũ lạc hu; các thế lc th địch vn tìm mọi cách chng phá

chính quyn cách mạng, chng phá chế đ mi, vì vy trên lp trưng tư tưởng - chính

trị ca giai cấp công nhân, đ thc hin liên minh giai cấp, tầng lp, phải “hon thin,

phát huy dân ch xã hi ch ngha v quyn làm ch ca nhân dân; không ngừng cng

c, phát huy sc mạnh ca khi đại đon kết toàn dân tc; tăng cưng s đng thun

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.77.

100

xã hi…”

, “Xây dng Đảng trong sạch vững mạnh, nâng cao năng lc lnh đạo, tăng

cưng bản chất giai cấp công nhân và tính tiên phong, sc chiến đấu, phát huy truyn

thng đon kết, thng nhất ca Đảng…”

Xây dng Nh nưc pháp quyn xã hi ch ngha ca nhân dân, do nhân dân, vì

nhân dân, đảm bảo các lợi ích chính trị, các quyn dân ch, quyn công dân, quyn

làm ch, quyn con ngưi ca công nhân, nông dân, trí thc và ca nhân dân lao đng,

từ đ, thc hin quyn lc thuc v nhân dân. Đng viên các lc lượng trong khi liên

minh gương mu chấp hnh đưng li chính trị ca Đảng; pháp lut và chính sách ca

nh nưc; sẵn sàng tham gia chiến đấu bảo v những thành quả cách mạng, bảo v chế

đ xã hi ch ngha. Đng thi, kiên quyết đấu tranh chng mọi biu hin tiêu cc và

âm mưu “diễn biến ho bnh” ca các thế lc th địch và phản đng.

Nội dung văn hóa x hội của liên minh

T chc liên minh đ các lc lượng dưi s lnh đạo ca Đảng cùng nhau xây

dng nn văn ha Vit Nam tiên tiến, đm đ bản sc dân tc, đng thi tiếp thu

những tinh hoa, giá trị văn ha ca nhân loại và thi đại.

Ni dung văn hoá, x hi ca liên minh giai cấp, tầng lp đòi hi phải đảm bảo

“gn tăng trưởng kinh tế vi phát trin văn ha, phát trin, xây dng con ngưi và thc

hin tiến b, công bng xã hi”

. Xây dng nn văn ha v con ngưi Vit Nam phát

trin toàn din, hưng đến chân – thin – mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tc, nhân văn,

dân ch và khoa học. Văn ha thc s trở thành nn tảng tinh thần vững chc ca xã hi,

là sc mạnh ni sinh quan trọng bảo đảm s phát trin bn vững và bảo v vững chc T

quc vì mc tiêu “dân giu, nưc mạnh, dân ch, công bng, văn minh”

Nâng cao chất lượng ngun nhân lc; xoá đi giảm nghèo; thc hin tt các

chính sách xã hi đi vi công nhân, nông dân, trí thc và các tầng lp nhân dân;

chăm sc sc khoẻ và nâng cao chất lượng sng cho nhân dân; nâng cao dân trí, thc

hin tt an sinh xã hi. Đây l ni dung cơ bản, lâu dài tạo điu kin cho liên minh

giai cấp, tầng lp phát trin bn vững.

3.2.2. Phương hướng cơ bản đ xây dựng cơ cấu xã hội - giai cấp và tăng cường liên

minh giai cấp, tng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa x hội ở Vit Nam

Một là, đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại hóa; giải quyết tt mi quan h giữa

tăng trưởng kinh tế vi đảm bảo tiến b, công bng xã hi tạo môi trưng v điu

kin thc đẩy biến đi cơ cấu xã hi - giai cấp theo hưng tích cc.

Cơ cấu xã hi mun biến đi theo hưng tích cc phải da trên cơ sở tăng trưởng

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H. 2016, tr.79.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.80.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.124.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.126.

101

và phát trin kinh tế nhanh, bn vững. Bởi vì ch có mt nn kinh tế phát trin năng

đng, hiu quả, da trên s phát trin ca khoa học công ngh hin đại mi có khả

năng huy đng các ngun lc cho phát trin xã hi mt cách thưng xuyên và bn

vững. Vì vy, cần tiếp tc đẩy mạnh chuyn dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghip sang

phát trin công nghip và dịch v; đẩy mạnh công nghip hóa, hin đại ha đất nưc

gn vi kinh tế tri thc đ tạo môi trưng, điu kin v đng lc thc đẩy s biến đi cơ

cấu xã hi theo hưng ngày càng phù hợp và tiến b hơn.

Tăng trưởng kinh tế gn vi phát trin văn ha, đảm bảo tiến b, công bng xã

hi và bảo v ti nguyên môi trưng l cơ sở v điu kin thun lợi cho những biến đi

tích cc ca cơ cấu xã hi, đng thi hạn chế những ảnh hưởng tiêu cc ca n đến

biến đi cơ cấu xã hi, nhất l cơ cấu xã hi - giai cấp. Quan tâm thch đáng v ph

hợp vi mỗi giai cấp, tầng lp trong xã hi, đặc bit là vi tầng lp yếu thế ca xã hi.

Tạo ra cơ hi công bng cho mọi thành phần xã hi đ tiếp cn đến s phát trin v sở

hữu tư liu sản xuất, v giáo dc, y tế, các chính sách an sinh xã hi v.v…

Hai là, xây dng và thc hin h thng chính sách xã hi tng th nhm tác đng

tạo s biến đi tích cc cơ cấu xã hi, nhất l các chnh sách liên quan đến cơ cấu xã

hi - giai cấp.

Trong h thng chính sách xã hi, các chnh sách liên quan đến cơ cấu xã hi -

giai cấp cần được đặt lên vị tr hng đầu. Các chính sách này không ch liên quan đến

từng giai cấp, tầng lp trong xã hi, mà còn chú ý giải quyết tt mi quan h trong ni

b từng giai cấp, tầng lp cũng như mi quan h giữa các giai cấp, tầng lp vi nhau

đ hưng ti đảm bảo công bng xã hi, thu hẹp dần khoảng cách phát trin và s

phân hóa giàu nghèo giữa các giai cấp, tầng lp, hoặc trong ni b từng giai cấp, tầng

lp xã hi. Cần có s quan tâm thích đáng v ph hợp đi vi mỗi giai cấp, tầng lp

trong xã hi. C th:

Đi vi giai cấp công nhân, quan tâm giáo dc, đo tạo, bi dưng phát trin cả

v s lượng và chất lượng; nâng cao bản lnh chnh trị, trnh đ học vấn, chuyên môn,

kỹ năng ngh nghip, tác phong công nghip, kỷ lut lao đng; bảo đảm vic làm,

nâng cao thu nhp, cải thin điu kin làm vic, nhà ở, các công trình phúc lợi phc v

công nhân; sa đi b sung các chính sách, pháp lut v tin lương, bảo him xã hi,

bảo him y tế, bảo him thất nghip,… đ bảo v quyn lợi, nâng cao đi sng vt chất

và tinh thần ca công nhân.

Đi vi giai cấp nông dân, xây dng và phát huy vai trò ch th ca họ trong quá

trình phát trin nông nghip, xây dng nông thôn mi. Hỗ trợ, khuyến khích nông dân

học ngh, chuyn dịch cơ cấu lao đng, tiếp nhn và ng dng tiến b khoa học - công

ngh, tạo điu kin thun lợi đ nông dân chuyn sang làm công nghip và dịch v.

Nâng cao năng suất lao đng trong nông nghip, mở rng và nâng cao chất lượng cung

ng các dịch v cơ bản v đin, nưc sạch, y tế, giáo dc, thông tin…, cải thin chất

102

lượng cuc sng ca dân cư nông thôn; thc hin có hiu quả và bn vững công cuc

xa đi giảm nghèo, khuyến khích làm giàu hợp pháp.

Đi vi đi ngũ tr thc, xây dng đi ngũ ngày càng ln mạnh, chất lượng cao.

Tôn trọng và phát huy t do tư tưởng trong hoạt đng nghiên cu, sáng tạo. Trọng

dng trí thc trên cơ sở đánh giá đng phẩm chất, năng lc và kết quả cng hiến. Bảo

v quyn sở hữu trí tu, đi ng và tôn vinh xng đáng những cng hiến ca họ. C cơ

chế, chnh sách đặc bit đ thu hút nhân tài xây dng đất nưc.

Đi vi đi ngũ doanh nhân, tạo cơ chế, môi trưng thun lợi cho doanh nhân

phát trin cả v s lượng và chất lượng, c trnh đ quản lý, kinh doanh gii, c đạo

đc ngh nghip và trách nhim xã hi cao. C cơ chế, chnh sách đảm bảo quyn lợi

ca đi ngũ doanh nhân. Tôn vinh những doanh nhân có nhiu đng gp cho s nghip

phát trin đất nưc.

Đi vi ph nữ, nâng cao trnh đ mọi mặt v đi sng vt chất, tinh thần ca

ph nữ; thc hin tt bnh đẳng gii, tạo điu kin v cơ hi cho ph nữ phát trin toàn

din, phát trin ti năng, thc hin tt vai trò ca mình. Nghiên cu, b sung và hoàn

thin lut pháp v chnh sách đi vi lao đng nữ, tạo điu kin v cơ hi đ ph nữ

thc hin tt vai trò ca mnh; tăng t l ph nữ tham gia vào cấp y và b máy quản lý

các cấp. Kiên quyết đấu tranh chng các t nạn xã hi và x lý nghiêm minh theo pháp

lut các hành vi bạo lc, buôn bán, xâm hại nhân phẩm ph nữ

Đi vi thế h trẻ, đi mi ni dung, phương thc giáo dc chính trị, tư tưởng, lý

tưởng, truyn thng, bi dưng l tưởng cách mạng, lòng yêu nưc, xây dng đạo đc,

li sng lành mạnh, ý thc tôn trọng và nghiêm chnh chấp hành Hiến pháp và pháp

lut. Tạo môi trưng v điu kin thun lợi cho thế h trẻ học tp, nghiên cu, lao

đng, giải trí, phát trin trí tu, kỹ năng, th lc. Khuyến khch thanh niên nuôi dưng

ưc mơ, hoi bo, xung kch, sáng tạo, làm ch khoa học, công ngh hin đại. Phát

huy vai trò ca thế h trẻ trong s nghip xây dng và bảo v T quc

Ba là, tạo s đng thun và phát huy tinh thần đon kết thng nhất giữa các lc

lượng trong khi liên minh và toàn xã hi.

Nâng cao nhn thc v tầm quan trọng ca khi liên minh, ca vic phát huy vai

trò ca mọi thành phần trong cơ cấu xã hi - giai cấp, từ đ xây dng ch trương,

chnh sách đng đn, phù hợp vi từng đi tượng đ tạo đng lc và tạo s đng thun

xã hi.

Tiếp tc giải quyết tt các mâu thun, các khác bit và phát huy s thng nhất

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb CTQG, H.2016,

tr.163.

Đảng Cng sản Vit Nam, Văn kin Đi hội đi biu toàn quốc ln thứ XII, Nxb. CTQG, H. 2016,

tr.162-163.

103

trong các giai cấp, tầng lp xã hi nhm tạo s đng thun, tạo sc mạnh tng hợp

thc hin s nghip đi mi, công nghip hóa, hin đại ha đất nưc, phấn đấu vì mt

nưc Vit Nam dân giu, nưc mạnh, dân ch, công bng, văn minh.

Bốn là, hoàn thin th chế kinh tế thị trưng định hưng xã hi ch ngha, đẩy

mạnh phát trin khoa học và công ngh, tạo môi trưng v điu kin thun lợi đ phát

huy vai trò ca các ch th trong khi liên minh.

Xây dng và hoàn thin th chế kinh tế thị trưng định hưng xã hi ch ngha

nhm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các giai cấp, tầng lp xã hi. Tiếp tc đẩy mạnh

công nghip hoá, hin đại hoá đất nưc; xây dng nông thôn mi; phát trin kinh tế tri

thc, nâng cao trnh đ khoa học, công ngh ca các ngnh, lnh vc là phương thc

căn bản và quan trọng đ thc hin v tăng cưng liên minh giai cấp công nhân vi

giai cấp nông dân v đi ngũ tr thc ở Vit Nam hin nay.

Đẩy mạnh nghiên cu sáng tạo và ng dng các thành tu ca khoa học- công

ngh hin đại, những thành tu mi ca cách mạng công nghip lần th tư trong tất cả

các ngành, nhất l trong lnh vc sản xuất nông nghip, công nghip, dịch v… lm cơ

sở vững chc cho s phát trin ca nn kinh tế thng nhất. Đ thc hin tt giải pháp

này, vai trò ca đi ngũ tr thc, ca đi ngũ doanh nhân l rất quan trọng.

Năm là, đi mi hoạt đng ca Đảng, Nh nưc, Mặt trn T quc Vit Nam nhm

tăng cưng khi liên minh giai cấp, tầng lp và xây dng khi đại đon kết toàn dân.

Nâng cao vai trò lnh đạo ca Đảng Cng sản Vit Nam đi vi tăng cưng liên minh

giai cấp, tầng lp và mở rng khi đại đon kết toàn dân, phát trin bn vững đất nưc.

Nâng cao chất lượng hoạt đng ca Nh nưc theo hưng tinh giản, hiu quả,

Xây dng Nh nưc phc v, kiến tạo phát trin nhm tạo môi trưng v điu kin

thun lợi cho tất cả các thành viên trong xã hi được phát trin mt cách công bng

trưc pháp lut. Mọi chính sách, pháp lut ca Nh nưc phải nhm phc v, bảo v

và vì lợi ch căn bản chnh đáng ca các giai cấp, tầng lp trong xã hi.

Tiếp tc đi mi và nâng cao chất lượng hoạt đng ca Mặt trn T quc vi

vic tăng cưng khi liên minh giai cấp, tầng lp và xây dng khi đại đon kết toàn

dân. Mặt Trn T quc thưng xuyên giữ mi liên h và phi hợp chặt chẽ vi các t

chc Công đon, Hi nông dân, Liên hip các Hi Khoa học và kỹ thut Vit Nam,

các hoạt đng ca đi ngũ doanh nhân… Trong liên minh cần đặc bit chú trọng hình

thc liên minh ca thế h trẻ. Đon Thanh niên Cng sản H Chí Minh, Hi Liên hip

Thanh niên Vit Nam cần ch đng hưng dn các hình thc hoạt đng, các phong trào

thi đua yêu nưc, phát huy ti năng sáng tạo ca tui trẻ vì s nghip xây dng và bảo v

T quc xã hi ch ngha.

104

C. CÂU HỎI ÔN TẬP

1. Phân tch rõ cơ cấu xã hi - giai cấp trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi

và liên h ở Vit Nam?

2. Trong thi kỳ quá đ lên ch ngha x hi vì sao phải thc hin liên minh giai

cấp, tầng lp? Phân tích vị trí, vai trò ca các giai cấp, tầng lp cơ bản trong cơ cấu xã

hi - giai cấp Vit nam?

3. Phân tích ni dung ca liên minh giai cấp, tầng lp trong thi kỳ quá đ lên

ch ngha x hi ở Vit Nam v đ xuất phương hưng, giải pháp nhm tăng cưng

khi liên minh giai cấp, tầng lp ở nưc ta hin nay?

4. Làm rõ trách nhim ca thanh niên, sinh viên trong vic góp phần cng c

khi liên minh giai cấp, tầng lp và xây dng khi đại đon kết toàn dân?

D. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đảng Cng sản Vit Nam (2008), Văn kin Hi nghị lần th sáu Ban Chấp

hnh Trung ương khoá X, Nxb Chnh trị quc gia, Hà Ni.

2. Đảng Cng sản Vit Nam (2008), Văn kin Hi nghị lần th bảy Ban Chấp

hnh Trung ương khoá X, Nxb Chnh trị quc gia, Hà Ni.

3. Đảng Cng sản Vit Nam, Cương lnh xây dng đất trong thi kỳ quá đ lên

ch ngha x hi (b sung và phát trin 2011), Nxb. Chính trị quc gia, Hà Ni.

4. Đảng Cng sản Vit Nam (2016), Văn kin Đại hi đại biu toàn quc lần th

XII, Nxb Chính trị quc gia, Hà Ni, tr.156-166.

5. Tạ Ngọc Tấn (Ch biên) (2010), Mt s vấn đ v biến đi cơ cấu xã hi Vit

Nam hin nay, Nxb.Chính trị quc gia, Hà Ni.

105

Chương 6

VN Đ DÂN TỘC VÀ TÔN GIÁO TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ

LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

A. MỤC TIÊU

Về kiến thức: Sinh viên nm được quan đim cơ bản ch ngha Mác - Lênin v

vấn đ dân tc, tôn giáo; mi quan h dân tc v tôn giáo v ni dung chính sách dân

tc, tôn giáo ca Đảng v Nh nưc Vit Nam, tầm quan trọng ca vấn đ dân tc, tôn

giáo đi vi s nghip cách mạng ca ton dân ta dưi s lnh đạo ca Đảng Cng sản

Vit Nam.

Về kỹ năng: Sinh viên rn luyn kỹ năng tư duy v năng lc vn dng những ni

dung đ học đ phân tch, giải thch những vấn đ trong thc tiễn mt cách khách

quan, c cơ sở khoa học.

Về tư tưởng: Sinh viên thấy rõ tnh khoa học trong quan đim v cách thc giải

quyết vấn đ dân tc, tôn giáo ca ch ngha Mác – Lênin, ca Đảng Cng sản Vit

Nam; từ đ xác định trách nhim ca bản thân gp phần tuyên truyn v thc hin ch

trương, chnh sách, pháp lut v dân tc, tôn giáo ca Đảng, Nh nưc.

B. NỘI DUNG

1. Dân tc trong thi kỳ quá đ lên chủ nghĩa xã hi

1.1. Chủ nghĩa Mác – Lênin về dân tộc

Khái nim, đặc trưng cơ bản của dân tộc

Theo quan đim ca ch ngha Mác – Lênin, dân tc l quá trnh phát trin lâu

di ca x hi loi ngưi, trải qua các hnh thc cng đng từ thấp đến cao, bao gm:

thị tc, b lạc, b tc, dân tc. S biến đi ca phương thc sản xuất chnh l nguyên

nhân quyết định s biến đi ca cng đng dân tc.

Ở phương Tây, dân tc xuất hin khi phương thc sản xuất tư bản ch ngha

được xác lp thay thế phương thc sản xuất phong kiến. Ở phương Đông, dân tc được

hình thành trên cơ sở mt nn văn hoá, mt tâm l dân tc đ phát trin tương đi chn

mui v mt cng đng kinh tế tuy đ đạt ti mt mc đ nhất định song nhn chung

còn km phát trin v ở trạng thái phân tán.

Dân tc được hiu theo hai ngha cơ bản:

Thứ nhất: Dân tc (nation) hay quc gia dân tc l cng đng chnh trị - x hi

có những đặc trưng cơ bản sau đây:

106

- Có chung phương thức sinh hot kinh tế. Đây l đặc trưng quan trọng nhất ca

dân tc v l cơ sở liên kết các b phn, các thnh viên ca dân tc, tạo nên nn tảng

vững chc ca dân tc.

- Có lãnh th chung n định không bị chia cắt, l địa bàn sinh tn và phát trin

ca cng đng dân tc. Khái nim lnh th bao gm cả vng đất, vng bin, hải đảo,

vng tri thuc ch quyn ca quc gia dân tc v thưng được th chế hoá thnh lut

pháp quc gia v lut pháp quc tế. Vn mnh dân tc mt phần rất quan trọng gn vi

vic xác lp v bảo v lnh th quc gia dân tc.

- Có sự quản lý của một nhà nước, nh nưc - dân tc đc lp.

- Có ngôn ng chung của quốc gia làm công c giao tiếp trong xã hi và trong

cng đng (bao gm cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết).

- Có nét tâm lý biu hin qua nn văn ha dân tc và tạo nên bản sc riêng ca

nn văn ha dân tc. Đi vi các quc gia có nhiu tc ngưi thì tnh thng nhất trong

đa dạng văn ha l đặc trưng ca nn văn hoá dân tc.

Thứ hai: Dân tộc – tộc người (ethnies). Ví d dân tc Ty, Thái, Ê Đê… ở Vit

Nam hin nay.

Theo ngha ny, dân tc l cng đng ngưi được hnh thnh lâu di trong lịch s

v c ba đặc trưng cơ bản sau:

- Cng đng v ngôn ngữ (bao gm ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết; hoặc ch riêng

ngôn ngữ ni). Đây l tiêu ch cơ bản đ phân bit các tc ngưi khác nhau và là vấn

đ luôn được các dân tc coi trọng giữ gìn. Tuy nhiên, trong quá trình phát trin tc

ngưi vì nhiu nguyên nhân khác nhau, có những tc ngưi không còn ngôn ngữ mẹ

đẻ mà s dng ngôn ngữ khác làm công c giao tiếp.

- Cng đng v văn ha. Văn ha bao gm văn ha vt th và phi vt th ở mỗi

tc ngưi phản ánh truyn thng, li sng, phong tc, tp quán, tn ngưng, tôn giáo

ca tc ngưi đ. Lịch s phát trin ca các tc ngưi gn lin vi truyn thng văn

hóa ca họ. Ngày nay, cùng vi xu thế giao lưu văn ha vn song song tn tại xu thế

bảo tn và phát huy bản sc văn ha ca mỗi tc ngưi.

- Ý thc t giác tc ngưi. Đây l tiêu ch quan trọng nhất đ phân định mt tc

ngưi và có vị trí quyết định đi vi s tn tại và phát trin ca mỗi tc ngưi. Đặc

trưng ni bt là các tc ngưi luôn t ý thc v ngun gc, tc danh ca dân tc mình;

đ còn l  thc t khẳng định s tn tại và phát trin ca mỗi tc ngưi dù cho có

những tác đng lm thay đi địa bn cư tr, lnh th, hay tác đng ảnh hưởng ca giao

lưu kinh tế, văn ha… S hình thành và phát trin ca ý thc t giác tc ngưi liên

quan trc tiếp đến các yếu t ca ý thc, tình cảm, tâm lý tc ngưi.

107

Ba tiêu chí này tạo nên s n định trong mỗi tc ngưi trong quá trình phát trin.

Đng thi căn c vo ba tiêu ch ny đ xem xét và phân định các tc ngưi ở Vit

Nam hin nay.

Trong mt quc gia c nhiu tc ngưi, căn c vo s lượng ca mỗi cng đng,

ngưi ta phân thnh tc ngưi đa s v tc ngưi thiu s. Cách gọi ny không căn c

vo trnh đ phát trin ca mỗi cng đng.

Như vy, khái nim dân tc cần phải được hiu theo hai ngha khác nhau. Thc

chất, hai vấn đ ny tuy khác nhau nhưng lại gn b rất mt thiết vi nhau v không

th tách ri nhau.

Hai xu hướng khách quan của sự phát trin quan h dân tộc

Nghiên cu vấn đ dân tc, V.I.Lênin phát hin ra hai xu hưng khách quan

trong s phát trin quan h dân tc.

Xu hướng thứ nhất, cộng đồng dân cư muốn tách ra đ hnh thành cộng đồng

dân tộc độc lập. Nguyên nhân l do s thc tnh, s trưởng thnh v  thc dân tc, ý

thc v quyn sng ca mnh, các cng đng dân cư đ mun tách ra đ thnh lp các

dân tc đc lp.

Xu hưng ny th hin rõ nt trong phong tro đấu tranh ginh đc lp dân tc

ca các dân tc thuc địa v ph thuc mun thoát khi s áp bc, bc lt ca các

nưc thc dân, đế quc.

Xu hướng thứ hai, các dân tộc trong từng quốc gia, thậm ch các dân tộc ở nhiều

quốc gia muốn liên hip li với nhau. Xu hưng ny ni lên trong giai đoạn ch ngha

tư bản đ phát trin thnh ch ngha đế quc đi bc lt thuc địa; do s phát trin ca

lc lượng sản xuất, ca khoa học v công ngh, ca giao lưu kinh tế v văn hoá trong

x hi tư bản ch ngha đ lm xuất hin nhu cầu xa b hng ro ngăn cách giữa các

dân tc, thc đẩy các dân tc xch lại gần nhau.

Trong thi đại ngy nay, hai xu hưng ny diễn ra vi những biu hin rất đa

dạng v phong ph.

Xu hưng ny th hin trong phong tro đấu tranh giải phng dân tc ca các dân

tc bị áp bc nhm xa b ách đô h ca thc dân đế quc, khẳng định quyn t quyết

dân tc; hoặc đấu tranh đ thoát khi s kỳ thị dân tc, phân bit chng tc; hoặc đấu

tranh đ thoát khi tnh trạng bị đng ha cưng bc ca các dân tc nh dưi ách áp

bc ca các nưc tư bản ch ngha. V d phong tro ny đ diễn ra mạnh mẽ vo

những năm 60 ca thế kỷ XX v kết quả l khoảng 100 quc gia đ ginh được đc lp

dân tc.

108

Ngy nay, xu hưng xch lại gần nhau th hin ở s liên minh ca các dân tc

trên cơ sở lợi ch chung v kinh tế, v chnh trị, văn hoá, quân s… đ hnh thnh các

hnh thc liên minh đa dạng, như liên minh khu vc: ASEAN, EU…

Cương lĩnh dân tộc của chủ nghĩa Mác – Lênin

Da trên quan đim ca ch ngha Mác v mi quan h giữa dân tc vi giai cấp;

kết hợp phân tch hai xu hưng khách quan trong s phát trin dân tc; da vo kinh

nghim ca phong tro cách mạng thế gii v thc tiễn cách mạng Nga trong vic giải

quyết vấn đ dân tc những năm đầu thế kỷ XX, V.I.Lênin đ khái quát Cương lnh

dân tc như sau: “Các dân tc hon ton bnh đẳng, các dân tc được quyn t quyết,

liên hip công nhân tất cả các dân tc lại”.

Một là: Các dân tộc hoàn toàn bnh đẳng

Đây l quyn thiêng liêng ca các dân tc, không phân bit dân tc ln hay nh,

ở trnh đ phát trin cao hay thấp. Các dân tc đu c ngha v v quyn lợi ngang

nhau trên tất cả các lnh vc ca đi sng x hi, không dân tc no được giữ đặc

quyn, đặc lợi v kinh tế, chnh trị, văn ha.

Trong quan h x hi cũng như trong quan h quc tế, không mt dân tc no c

quyn đi áp bc, bc lt dân tc khác. Trong mt quc gia c nhiu dân tc, quyn

bnh đẳng dân tc phải được th hin trên cơ sở pháp l, nhưng quan trọng hơn n phải

được thc hin trên thc tế.

Đ thc hin được quyn bnh đẳng dân tc, trưc hết phải th tiêu tnh trạng áp

bc giai cấp, trên cơ sở đ xoá b tnh trạng áp bc dân tc; phải đấu tranh chng ch

ngha phân bit chng tc, ch ngha dân tc cc đoan.

Quyn bnh đẳng giữa các dân tc l cơ sở đ thc hin quyn dân tc t quyết

v xây dng mi quan h hữu nghị, hợp tác giữa các dân tc.

Hai là: Các dân tộc được quyền tự quyết

Đ l quyn ca các dân tc t quyết định lấy vn mnh ca dân tc mnh, quyn

t la chọn chế đ chnh trị v con đưng phát trin ca dân tc mnh.

Quyn t quyết dân tc bao gm quyn tách ra thnh lp mt quc gia dân tc

đc lp, đng thi c quyn t nguyn liên hip vi dân tc khác trên cơ sở bnh đẳng.

Tuy nhiên, vic thc hin quyn dân tc t quyết phải xuất phát từ thc tiễn - c th v

phải đng vững trên lp trưng ca giai cấp công nhân, đảm bảo s thng nhất giữa lợi

ch dân tc v lợi ch ca giai cấp công nhân. V.I.Lênin đặc bit ch trọng quyn t

quyết ca các dân tc bị áp bc, các dân tc ph thuc.

Quyn t quyết dân tc không đng nhất vi “quyn” ca các tc ngưi thiu s

trong mt quc gia đa tc ngưi, nhất l vic phân lp thnh quc gia đc lp. Kiên

quyết đấu tranh chng lại mọi âm mưu, th đoạn ca các thế lc phản đng, th địch

Bấm Tải xuống để xem toàn bộ.

Preview text:

Chương 5
CƠ CẤU XÃ HỘI - GIAI CẤP
VÀ LIÊN MINH GIAI CẤP, TẦNG LỚP
TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI A. MỤC TIÊU
1. Về kiến thức: Sinh viên nắm được những kiến thức nền tảng về cơ cấu xã hội -
giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
2. Về kỹ năng: Sinh viên có kỹ năng nhận diện những biến đổi trong cơ cấu xã
hội – giai cấp và nội dung liên minh giai cấp, tầng lớp ở nước ta trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội.
3. Về tư tưởng: Sinh viên nhận thức được về tầm quan trọng và thấy được sự cần
thiết phải góp sức tăng cường xây dựng khối liên minh giai cấp, tầng lớp vững mạnh
trong sự nghiệp xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. B. NỘI DUNG
1. Cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
1.1. Khái niệm và vị trí của cơ cấu xã hội - giai cấp trong cơ cấu xã hội
Khái niệm cơ cấu xã hội và cơ cấu xã hội - giai cấp
Cơ cấu xã hội là những cộng đồng người cùng toàn bộ những mối quan hệ xã hội
do sự tác động lẫn nhau của các cộng đồng ấy tạo nên.
Cơ cấu xã hội có nhiều loại, như: cơ cấu xã hội - dân cư, cơ cấu xã hội - nghề
nghiệp, cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu xã hội - dân tộc, cơ cấu xã hội - tôn giáo, v.v…
Dưới góc độ chính trị - xã hội, môn Chủ nghĩa xã hội khoa học tập trung nghiên cứu
cơ cấu xã hội - giai cấp vì đó là một trong những cơ sở để nghiên cứu vấn đề liên minh
giai cấp, tầng lớp trong một chế độ xã hội nhất định.
Cơ cấu xã hội - giai cấp là hệ thống các giai cấp, tầng lớp xã hội tồn tại khách
quan trong một chế độ xã hội nhất định, thông qua những mối quan hệ về sở hữu tư
liệu sản xuất, về tổ chức quản lý quá trình sản xuất, về địa vị chính trị - xã hội…giữa
các giai cấp và tầng lớp đó.
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, cơ cấu xã hội - giai cấp là tổng thể các
giai cấp, tầng lớp, các nhóm xã hội có mối quan hệ hợp tác và gắn bó chặt chẽ với
nhau. Yếu tố quyết định mối quan hệ đó là họ cùng chung sức cải tạo xã hội cũ và xây
dựng xã hội mới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Các giai cấp, tầng lớp xã hội
và các nhóm xã hội cơ bản trong cơ cấu xã hội - giai cấp của thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội bao gồm: giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lớp trí thức, tầng 89
lớp doanh nhân, tầng lớp tiểu chủ, tầng lớp thanh niên, phụ nữ v.v… Mỗi giai cấp,
tầng lớp và các nhóm xã hội này có những vị trí và vai trò xác định song dưới sự lãnh
đạo của Đảng Cộng sản - đội tiền phong của giai cấp công nhân cùng hợp lực, tạo sức
mạnh tổng hợp để thực hiện những mục tiêu, nội dung, nhiệm vụ của thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội, tiến tới xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng
sản với tư cách là một hình thái kinh tế - xã hội mới thay thế hình thái kinh tế - xã hội
cũ đã lỗi thời.
Vị trí của cơ cấu xã hội - giai cấp trong cơ cấu xã hội
Trong hệ thống xã hội, mỗi loại hình cơ cấu xã hội đều có vị trí, vai trò xác định
và giữa chúng có mối quan hệ, phụ thuộc lẫn nhau. Song vị trí, vai trò của các loại cơ
cấu xã hội không ngang nhau, trong đó, cơ cấu xã hội - giai cấp có vị trí quan trọng
hàng đầu, chi phối các loại hình cơ cấu xã hội khác vì những lý do cơ bản sau:
Cơ cấu xã hội - giai cấp liên quan đến các đảng phái chính trị và nhà nước; đến
quyền sở hữu tư liệu sản xuất, quản lý tổ chức lao động, vấn đề phân phối thu nhập…
trong một hệ thống sản xuất nhất định. Các loại hình cơ cấu xã hội khác không có
được những mối quan hệ quan trọng và quyết định này.
Sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp tất yếu sẽ ảnh hưởng đến sự biến đổi của
các cơ cấu xã hội khác và tác động đến sự biến đổi của toàn bộ cơ cấu xã hội. Những
đặc trưng và xu hướng biến đổi của cơ cấu xã hội – giai cấp tác động đến tất cả các
lĩnh vực của đời sống xã hội, mọi hoạt động xã hội và mọi thành viên trong xã hội, qua
đó thấy rõ thực trạng, qui mô, vai trò, sứ mệnh và tương lai của các giai cấp, tầng lớp
trong sự biến đổi cơ cấu xã hội và phát triển xã hội. Vì vậy, cơ cấu xã hội – giai cấp là
căn cứ cơ bản để từ đó xây dựng chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của mỗi
xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.
Mặc dù cơ cấu xã hội - giai cấp giữ vị trí quan trọng song không vì thế mà tuyệt
đối hóa nó, xem nhẹ các loại hình cơ cấu xã hội khác, từ đó có thể dẫn đến tùy tiện,
muốn xóa bỏ nhanh chóng các giai cấp, tầng lớp xã hội một cách giản đơn theo ý muốn chủ quan.
1.2. Sự biến đổi có tính qui luật của cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội
Cơ cấu xã hội - giai cấp của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội thường xuyên có
những biến đổi mang tính qui luật sau đây:
Một là, cơ cấu xã hội - giai cấp biến đổi gắn liền và bị quy định bởi cơ cấu kinh
tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Trong một hệ thống sản xuất nhất định, cơ cấu xã hội - giai cấp thường xuyên
biến đổi do tác động của nhiều yếu tố, đặc biệt là những thay đổi về phương thức sản
xuất, về cơ cấu ngành nghề, thành phần kinh tế, cơ cấu kinh tế, cơ chế kinh tế…. 90
Ph.Ăngghen chỉ rõ: “Trong mọi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - cơ
cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra, - cả hai cái đó cấu thành cơ sở của lịch
sử chính trị và lịch sử tư tưởng của thời đại ấy…”1.
Sau thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng
Cộng sản, giai cấp công nhân cùng toàn thể các giai cấp, tầng lớp xã hội, các nhóm xã
hội bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Trong thời kỳ mới, cơ cấu kinh tế -
tất yếu có những biến đổi và những thay đổi đó cũng tất yếu dẫn đến những thay đổi
trong cơ cấu xã hội theo hướng phục vụ thiết thực lợi ích của giai cấp công nhân và
nhân dân lao động do Đảng cộng sản lãnh đạo. Cơ cấu kinh tế trong thời kỳ quá độ tuy
vận động theo cơ chế thị trường, song có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa nhằm xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội.
Ở những nước bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội với xuất phát điểm
thấp, cơ cấu kinh tế sẽ có những biến đổi đa dạng: từ một cơ cấu kinh tế chủ yếu là
nông nghiệp và công nghiệp còn ở trình độ sơ khai chuyển sang cơ cấu kinh tế theo
hướng tăng tỉ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm tỉ trọng nông nghiệp; chuyển từ cơ
cấu vùng lãnh thổ còn chưa định hình sang hình thành các vùng, các trung tâm kinh tế
lớn; chuyển từ cơ cấu lực lượng sản xuất hiện đại nhưng không cân đối, trình độ công
nghệ nhìn chung còn lạc hậu hoặc trung bình chuyển sang phát triển lực lượng sản
xuất với trình độ công nghệ cao, tiên tiến theo xu hướng ứng dụng những thành quả
của cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, của kinh tế tri thức, kinh tế số, cách
mạng công nghiệp lần thứ tư…, từ đó hình thành những cơ cấu kinh tế mới hiện đại
hơn, với trình độ xã hội hóa cao và đồng bộ hài hòa hơn giữa các vùng, các khu vực,
giữa nông thôn và thành thị, đô thị… Quá trình biến đổi trong cơ cấu kinh tế đó tất yếu
dẫn đến những biến đổi trong cơ cấu xã hội - giai cấp, cả trong cơ cấu tổng thể cũng
như những biến đổi trong nội bộ từng giai cấp, tầng lớp xã hội, nhóm xã hội. Từ đó, vị
trí, vai trò của các giai cấp, tầng lớp, các nhóm xã hội cũng thay đổi theo. Mặt khác,
nền kinh tế thị trường phát triển mạnh với tính cạnh tranh cao, cộng với xu thế hội
nhập ngày càng sâu rộng khiến cho các giai cấp, tầng lớp xã hội cơ bản trong thời kỳ
này trở nên năng động, có khả năng thích ứng nhanh, chủ động sáng tạo trong lao động
sản xuất để tạo ra những sản phẩm có giá trị, hiệu quả cao và chất lượng tốt đáp ứng
nhu cầu của thị trường trong bối cảnh mới.
Xu hướng biến đổi này diễn ra rất khác nhau ở mỗi quốc gia khi bắt đầu thời kỳ
quá độ lên chủ nghĩa xã hội do bị qui định bởi những khác biệt về trình độ phát triển kinh
tế, về hoàn cảnh, điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi nước.
Hai là, cơ cấu xã hội - giai cấp biến đổi phức tạp, đa dạng, làm xuất hiện các tầng lớp xã hội mới.
1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb. CTQG, H.1995, tập.21, tr.11. 91
Chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra rằng, hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa
đã được “thai nghén” từ trong lòng xã hội tư bản chủ nghĩa, do vậy ở giai đoạn đầu
của nó vẫn còn những “dấu vết của xã hội cũ” được phản ánh “về mọi phương diện -
kinh tế, đạo đức, tinh thần”1. Bên cạnh những dấu vết của xã hội cũ, xuất hiện những
yếu tố của xã hội mới do giai cấp công nhân và các giai cấp, tầng lớp trong xã hội bắt
tay vào tổ chức xây dựng, do vậy tất yếu sẽ diễn ra sự tồn tại “đan xen” giữa những
yếu tố cũ và yếu tố mới. Đây là vấn đề mang tính qui luật và được thể hiện rõ nét nhất
trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Về mặt kinh tế, đó là còn tồn tại kết cấu
kinh tế nhiều thành phần. Chính cái kết cấu kinh tế đa dạng, phức tạp này dẫn đến
những biến đổi đa dạng, phức tạp trong cơ cấu xã hội – giai cấp mà biểu hiện của nó là
trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại các giai cấp, tầng lớp xã hội khác
nhau. Ngoài giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lớp trí thức, giai cấp tư sản
(tuy đã bị đánh bại nhưng vẫn còn sức mạnh - V.I.Lênin) đã xuất hiện sự tồn tại và
phát triển của các tầng lớp xã hội mới như: tầng lớp doanh nhân, tiểu chủ, tầng lớp
những người giàu có và trung lưu trong xã hội…
Ba là, cơ cấu xã hội - giai cấp biến đổi trong mối quan hệ vừa đấu tranh, vừa liên
minh, từng bước xóa bỏ bất bình đẳng xã hội dẫn đến sự xích lại gần nhau.
Trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, cơ cấu xã hội -
giai cấp biến đổi và phát triển trong mối quan hệ vừa có mâu thuẫn, đấu tranh, vừa có
mối quan hệ liên minh với nhau, dẫn đến sự xích lại gần nhau giữa các giai cấp, tầng
lớp cơ bản trong xã hội, đặc biệt là giữa giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng
lớp trí thức. Mức độ liên minh, xích lại gần nhau giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã
hội tùy thuộc vào các điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn của
thời kỳ quá độ. Tính đa dạng và tính độc lập tương đối của các giai cấp, tầng lớp sẽ
diễn ra việc hòa nhập, chuyển đổi bộ phận giữa các nhóm xã hội và có xu hướng tiến
tới từng bước xóa bỏ dần tình trạng bóc lột giai cấp trong xã hội, vươn tới những giá
trị công bằng, bình đẳng. Đây là một quá trình lâu dài thông qua những cải biến cách
mạng toàn diện của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đó là xu hướng tất yếu và là
biện chứng của sự vận động, phát triển cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội.
Trong cơ cấu xã hội - giai cấp ấy, giai cấp công nhân, lực lượng tiêu biểu cho
phương thức sản xuất mới giữ vai trò chủ đạo, tiên phong trong quá trình công nghiệp
hóa, hiện đại hóa đất nước, cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. Vai trò chủ đạo của
giai cấp công nhân còn được thể hiện ở sự phát triển mối quan hệ liên minh giữa giai
cấp công nhân, giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức ngày càng giữ vị trí nền tảng
chính trị - xã hội, từ đó tạo nên sự thống nhất của cơ cấu xã hội - giai cấp trong suốt thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, tập 19, tr. 33. 92
2. Liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Khi nghiên cứu thực tiễn các phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân chống
lại sự áp bức, bóc lột của giai cấp tư sản ở châu Âu, nhất là ở nước Anh và nước Pháp
từ giữa thế kỷ XIX, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nêu ra nhiều lý luận nền tảng định
hướng cho cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân đi đến thắng lợi, trong đó lý luận về
liên minh công, nông và các tầng lớp lao động khác đã được các ông khái quát thành
vấn đề mang tính nguyên tắc. Các ông đã chỉ ra rằng, nhiều cuộc đấu tranh của giai
cấp công nhân ở những nước này thất bại chủ yếu là do giai cấp công nhân “đơn độc”
vì đã không tổ chức liên minh với “người bạn đồng minh tự nhiên” của mình là giai
cấp nông dân. Do vậy, các cuộc đấu tranh đó đã trở thành những “bài đơn ca ai điếu”1.
Như vậy, xét dưới góc độ chính trị, trong một chế độ xã hội nhất định, chính
cuộc đấu tranh giai cấp của các giai cấp có lợi ích đối lập nhau đặt ra nhu cầu tất yếu
khách quan mỗi giai cấp đứng ở vị trí trung tâm đều phải tìm cách liên minh với các
giai cấp, tầng lớp xã hội khác có những lợi ích phù hợp với mình để tập hợp lực lượng
thực hiện những nhu cầu và lợi ích chung - đó là quy luật mang tính phổ biến và là
động lực lớn cho sự phát triển của các xã hội có giai cấp. Trong cách mạng xã hội chủ
nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, giai cấp công nhân phải liên minh với giai
cấp nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động để tạo sức mạnh tổng hợp đảm bảo
cho thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa cả trong giai đoạn giành chính
quyền và giai đoạn xây dựng chế độ xã hội mới.
Vận dụng và phát triển sáng tạo quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen trong giai
đoạn chủ nghĩa tư bản đã phát triển cao, bước sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa,
V.I.Lênin cũng khẳng định liên minh công, nông là vấn đề mang tính nguyên tắc để
đảm bảo cho thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười Nga năm
1917. V.I.Lênin chỉ rõ: “Nếu không liên minh với nông dân thì không thể có được chính
quyền của giai cấp vô sản, không thể nghĩ được đến việc duy trì chính quyền đó...
Nguyên tắc cao nhất của chuyên chính là duy trì khối liên minh giữa giai cấp vô sản và
nông dân để giai cấp vô sản có thể giữ được vai trò lãnh đạo và chính quyền nhà nước”2.
Trên thực tế, trong bước đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, V.I.Lênin
đã chủ trương mở rộng khối liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân
và các tầng lớp xã hội khác. Ông xem đây là một hình thức liên minh đặc biệt không chỉ
trong giai đoạn dành chính quyền, mà phải được đảm bảo trong suốt quá trình xây dựng
chủ nghĩa xã hội. V.I.Lênin chỉ rõ: “Chuyên chính vô sản là một hình thức đặc biệt của
liên minh giai cấp giữa giai cấp vô sản, đội tiền phong của những người lao động, với
đông đảo những tầng lớp lao động không phải vô sản (tiểu tư sản, tiểu chủ, nông dân, trí
thức, v.v…), hoặc với phần lớn những tầng lớp đó, liên minh nhằm chống lại tư bản,
1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb.CTQG-ST, H. 1993, tập 8, tr. 762.
2 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M. 1978, t. 44, tr. 57. 93
liên minh nhằm lật đổ hoàn toàn tư bản, tiêu diệt hoàn toàn sự chống cự của giai cấp tư
sản và những mưu toan khôi phục của giai cấp ấy, nhằm thiết lập và củng cố vĩnh viễn
chủ nghĩa xã hội”1.
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, giai cấp công nhân, giai cấp nông dân
và tầng lớp lao động khác vừa là lực lượng sản xuất cơ bản, vừa là lực lượng chính trị -
xã hội to lớn. Nếu thực hiện tốt khối liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp
nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động khác, trong đó trước hết là với trí thức thì
không những xây dựng được cơ sở kinh tế vững mạnh mà chế độ chính trị xã hội chủ
nghĩa cũng ngày càng được củng cố vững chắc. Khẳng định vai trò của trí thức trong
khối liên minh, V.I.Lênin viết: “Trước sự liên minh của các đại biểu khoa học, giai cấp
vô sản và giới kỹ thuật, không một thế lực đen tối nào đứng vững được”2.
Xét từ góc độ kinh tế, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội - tức là cách
mạng đã chuyển sang giai đoạn mới, cùng với tất yếu chính trị - xã hội, tính tất yếu
kinh tế của liên minh lại nổi lên với tư cách là nhân tố quyết định nhất cho sự thắng lợi
hoàn toàn của chủ nghĩa xã hội. Liên minh này được hình thành xuất phát từ yêu cầu
khách quan của quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và chuyển dịch cơ
cấu kinh tế từ một nền sản xuất nhỏ nông nghiệp là chính sang sản xuất hàng hóa lớn,
phát triển công nghiệp, dịch vụ và khoa học - công nghệ…, xây dựng nền tảng vật chất
- kỹ thuật cần thiết cho chủ nghĩa xã hội. Mỗi lĩnh vực của nền kinh tế chỉ phát triển
được khi gắn bó chặt chẽ, hỗ trợ cho nhau để cùng hướng tới phục vụ phát triển sản
xuất và tạo thành nền cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất. Chính những biến đổi trong
cơ cấu kinh tế này đã và đang từng bước tăng cường khối liên minh giữa giai cấp công
nhân với giai cấp nông dân, tầng lớp trí thức và các tầng lớp xã hội khác.
Việc hình thành khối liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng
lớp trí thức cũng xuất phát từ chính nhu cầu và lợi ích kinh tế của họ nên các chủ thể
của các lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, khoa học và công nghệ… tất yếu
phải gắn bó, liên minh chặt chẽ với nhau để cùng thực hiện những nhu cầu và lợi ích
kinh tế chung của mình. Song quan hệ lợi ích giữa công nhân, nông dân và trí thức
cũng có những biểu hiện mới, phức tạp: bên cạnh sự thống nhất về lợi ích kinh tế, xuất
hiện những mâu thuẫn lợi ích ở những mức độ khác nhau. Điều này có ảnh hưởng nhất
định đến sự đoàn kết, thống nhất của khối liên minh. Do vậy, quá trình thực hiện liên
minh giai cấp, tầng lớp, đồng thời là quá trình liên tục phát hiện ra mâu thuẫn và có
giải pháp kịp thời, phù hợp để giải quyết mâu thuẫn nhằm tạo sự đồng thuận và tạo
động lực thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đồng thời tăng
cường khối liên minh ngày càng bền chặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản của giai cấp công nhân.
1 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva.1977, tập 38, tr. 452.
2 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb.Tiến bộ, Matxcơva.1978, tập 40, tr. 218. 94
Như vậy, liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là
sự liên kết, hợp tác, hỗ trợ nhau… giữa các giai cấp, tầng lớp xã hội nhằm thực hiện
nhu cầu và lợi ích của các chủ thể trong khối liên minh, đồng thời tạo động lực thực
hiện thắng lợi mục tiêu của chủ nghĩa xã hội.
3. Cơ cấu xã hội - giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
3.1. Cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Sau thắng lợi của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, đánh đuổi thực dân
đế quốc và thống nhất đất nước, cả nước bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Trong thời kỳ này, cơ cấu xã hội - giai cấp ở Việt Nam có những đặc điểm nổi bật sau:
- Sự biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp vừa đảm bảo tính qui luật phổ biến, vừa
mang tính đặc thù của xã hội Việt Nam
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, cơ cấu xã hội - giai cấp
cũng vận động, biến đổi theo đúng qui luật: đó là sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai
cấp bị chi phối bởi những biến đổi trong cơ cấu kinh tế. Từ Đại hội VI (1986), dưới sự
lãnh đạo của Đảng, Việt Nam chuyển mạnh sang cơ chế thị trường phát triển kinh tế
nhiều thành phần định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự chuyển đổi trong cơ cấu kinh tế đã
dẫn đến những biến đổi trong cơ cấu xã hội - giai cấp với việc hình thành một cơ cấu
xã hội - giai cấp đa dạng thay thế cho cơ cấu xã hội đơn giản gồm giai cấp công nhân,
giai cấp nông dân, tầng lớp trí thức của thời kỳ trước đổi mới. Sự biến đổi phức tạp, đa
dạng của cơ cấu xã hội - giai cấp Việt Nam diễn ra trong nội bộ từng giai cấp, tầng lớp
cơ bản của xã hội; thậm chí có sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các giai cấp, tầng lớp xã
hội, đồng thời xuất hiện những tầng lớp xã hội mới. Chính những biến đổi mới này
cũng là một trong những yếu tố có tác động trở lại làm cho nền kinh tế đất nước phát
triển trở nên năng động, đa dạng hơn và trở thành động lực góp phần quan trọng vào sự
nghiệp đổi mới xây dựng chủ nghĩa xã hội.
- Trong sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp, vị trí, vai trò của các giai cấp,
tầng lớp xã hội ngày càng được khẳng định
Cơ cấu xã hội - giai cấp của Việt Nam ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao
gồm những giai cấp, tầng lớp cơ bản sau:
Giai cấp công nhân Việt Nam có vai trò quan trọng đặc biệt, là giai cấp lãnh đạo
cách mạng thông qua đội tiền phong là Đảng Cộng sản Việt Nam; đại diện cho phương
thức sản xuất tiên tiến; giữ vị trí tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã
hội, là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục
tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh và là lực lượng nòng cốt 95
trong liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức1.
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ trung tâm là phát triển kinh
tế, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Giai cấp công nhân - lực lượng đi đầu của
quá trình này sẽ có những biến đổi nhanh cả về số lượng, chất lượng và có sự thay đổi
đa dạng về cơ cấu. Sự đa dạng của giai cấp công nhân không chỉ phát triển theo thành
phần kinh tế mà còn phát triển theo ngành nghề. Bộ phận “công nhân hiện đại”, “công
nhân tri thức” sẽ ngày càng lớn mạnh. Trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng nghề
nghiệp, ý thức tổ chức kỷ luật lao động, tác phong công nghiệp của công nhân cũng
ngày càng được nâng lên nhằm đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện
đại hóa gắn với kinh tế tri thức và cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0) đang có xu
hướng phát triển mạnh. Bên cạnh đó, sự phân hóa giàu - nghèo trong nội bộ công nhân
cũng ngày càng rõ nét. Một bộ phận công nhân thu nhập thấp, giác ngộ ý thức chính trị
giai cấp chưa cao và còn nhiều khó khăn về mọi mặt vẫn tồn tại.
Giai cấp nông dân cùng với nông nghiệp, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự
nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng nông
thôn mới, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để
phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh, quốc
phòng; giữ gìn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái; là
chủ thể của quá trình phát triển, xây dựng nông thôn mới gắn với xây dựng các cơ sở
công nghiệp, dịch vụ và phát triển đô thị theo quy hoạch; phát triển toàn diện, hiện đại hóa nông nghiệp…1.
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, giai cấp nông dân cũng có sự biến
đổi, đa dạng về cơ cấu giai cấp; có xu hướng giảm dần về số lượng và tỉ lệ trong cơ
cấu xã hội - giai cấp. Một bộ phận nông dân chuyển sang lao động trong các khu công
nghiệp, hoặc dịch vụ có tính chất công nghiệp và trở thành công nhân. Trong giai cấp
nông dân xuất hiện những chủ trang trại lớn, đồng thời vẫn còn những nông dân mất
ruộng đất, nông dân đi làm thuê…và sự phân hóa giàu nghèo trong nội bộ nông dân cũng ngày càng rõ.
Đội ngũ trí thức là lực lượng lao động sáng tạo đặc biệt quan trọng trong tiến
trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, xây dựng
kinh tế tri thức, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; là
lực lượng trong khối liên minh. Xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh là trực tiếp nâng
tầm trí tuệ của dân tộc, sức mạnh của đất nước, nâng cao năng lực lãnh đạo của Ðảng
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương khóa X, Nxb. CTQG, H. 2008, tr.43-44.
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa X, Nxb. CTQG. 2008. 96
và chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị2.
Hiện nay, cùng với yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát
triển kinh tế tri thức trong điều kiện khoa học - công nghệ và cách mạng công nghiệp lần
thứ tư đang phát triển mạnh mẽ thì vai trò của đội ngũ trí thức càng trở nên quan trọng.
Đội ngũ doanh nhân. Hiện nay ở Việt Nam, đội ngũ doanh nhân đang phát triển
nhanh cả về số lượng và qui mô với vai trò không ngừng tăng lên. Đây là tầng lớp xã
hội đặc biệt được Đảng ta chủ trương xây dựng thành một đội ngũ vững mạnh. Trong
đội ngũ doanh nhân có các doanh nhân với tiềm lực kinh tế lớn, có những doanh nhân
vừa và nhỏ thuộc các thành phần kinh tế khác nhau, đội ngũ này đang đóng góp tích
cực vào việc thực hiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết việc làm cho
người lao động và tham gia giải quyết các vấn đề an sinh xã hội, xóa đói, giảm nghèo.
Vì vậy, xây dựng đội ngũ doanh nhân lớn mạnh, có năng lực, trình độ và phẩm chất,
uy tín cao sẽ góp phần tích cực nâng cao chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh, phát
triển nhanh, bền vững và bảo đảm độc lập, tự chủ của nền kinh tế…1.
Phụ nữ là một lực lượng quan trọng và đông đảo trong đội ngũ những người lao
động tạo dựng nên xã hội và đóng góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa
xã hội. Phụ nữ thể hiện vai trò quan trọng của mình trong mọi lĩnh vực của đời sống xã
hội và trong gia đình. Ở bất cứ thời đại nào, quốc gia, dân tộc nào, phụ nữ cũng phấn
đấu vượt qua mọi khó khăn, thách thức vươn lên đóng góp tích cực vào các hoạt động
xã hội, duy trì ảnh hưởng của mình trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Đội ngũ thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước,
là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Chăm lo, phát triển thanh
niên vừa là mục tiêu, vừa là động lực bảo đảm cho sự ổn định và phát triển vững bền
của đất nước. Tăng cường giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng, lối sống văn hóa, ý
thức công dân cho thanh niên, nhất là học sinh, sinh viên để hình thành thế hệ thanh
niên có phẩm chất tốt đẹp, có khí phách và quyết tâm hành động thực hiện thành công
sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá2, có trách nhiệm với sự nghiệp bảo vệ Tổ
quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Tóm lại, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, các giai cấp, tầng
lớp xã hội biến đổi liên tục trong nội tại mỗi giai cấp, tầng lớp, hoặc xuất hiện thêm
các nhóm xã hội mới. Trong quá trình này, cần phải có những giải pháp sát thực, đồng
bộ và tác động tích cực để các giai cấp, tầng lớp có thể khẳng định vị trí xứng đáng và
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 21/01/2013.
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa X, Nxb. CTQG, H. 2008. 97
phát huy đầy đủ, hiệu quả vai trò của mình trong cơ cấu xã hội và trong sự nghiệp phát
triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
3.2. Liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Trên cơ sở những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về liên minh giai
cấp, tầng lớp, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt
Nam, tư tưởng liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức
đã được hình thành từ rất sớm ở nước ta và được khẳng định qua các kỳ Đại hội của
Đảng. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Đại
đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến lược của cách mạng Việt Nam, là động lực và
nguồn lực to lớn trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tăng cường khối đại đoàn kết
toàn dân tộc trên nền tảng liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội
ngũ trí thức do Đảng lãnh đạo”1.
3.2.1. Nội dung của liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc tổ chức khối liên minh vững mạnh
có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để thực hiện những nội dung cơ bản của liên minh.
Nội dung kinh tế của liên minh
Đây là nội dung cơ bản quyết định nhất, là cơ sở vật chất – kỹ thuật của liên
minh trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Khi bước vào thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội, V.I.Lênin chỉ rõ nội dung cơ bản nhất của thời kỳ này là: chính trị đã
chuyển trọng tâm sang chính trị trong lĩnh vực kinh tế, đấu tranh giai cấp mang những
nội dung và hình thức mới2. Nội dung này cần thực hiện nhằm thỏa mãn các nhu cầu,
lợi ích kinh tế thiết thân của giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, tầng lớp trí và các
tầng lớp khác trong xã hội, nhằm tạo cơ sở vật chất – kỹ thuật cần thiết cho chủ nghĩa xã hội.
Nội dung kinh tế của liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội
ngũ trí thức ở nước ta thực chất là sự hợp tác giữa họ, đồng thời mở rộng liên kết hợp
tác với các lực lượng khác, đặc biệt là đội ngũ doanh nhân… để xây dựng nền kinh tế
mới xã hội chủ nghĩa hiện đại. Nhiệm vụ và cũng là nội dung kinh tế xuyên suốt của
thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là: “Phát triển kinh tế nhanh và bền
vững;… giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền
kinh tế; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chú trọng công nghiệp hóa, hiện đại
hóa nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới; phát triển kinh tế tri
thức, nâng cao trình độ khoa học, công nghệ của các ngành, các lĩnh vực; nâng cao
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb. CTQG, H. 2016, tr.158.
2 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Matxcơva.1977, tập 36, tr.214. 98
năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế; xây dựng nền kinh tế
độc lập, tự chủ, tham gia có hiệu quả vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Tiếp
tục hoàn thiện thể chế, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa…”1.
Dưới góc độ kinh tế, xác định đúng tiềm lực kinh tế và nhu cầu kinh tế của
công nhân, nông dân, trí thức và toàn xã hội, trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch đầu tư
và tổ chức triển khai các hoạt động kinh tế đúng trên tinh thần đảm bảo lợi ích của
các bên và tránh sự đầu tư không hiệu quả, lãng phí. Xác định đúng cơ cấu kinh tế
(của cả nước, của ngành, địa phương, cơ sở sản xuất, v.v.), từ đó, các địa phương, cơ
sở, vận dụng linh hoạt và phù hợp vào địa phương mình, ngành mình để xác định cơ cấu kinh tế cho đúng.
Tổ chức các hình thức giao lưu, hợp tác, liên kết kinh tế giữa công nghiệp - nông
nghiệp - khoa học và công nghệ - dịch vụ…; giữa các ngành kinh tế; các thành phần
kinh tế, các vùng kinh tế; giữa trong nước và quốc tế… để phát triển sản xuất kinh
doanh, nâng cao đời sống cho công nhân, nông dân, trí thức và toàn xã hội. Chuyển
giao và ứng dụng khoa học - kỹ thuật và công nghệ hiện đại, nhất là công nghệ cao vào
quá trình sản xuất kinh doanh nông nghiệp và công nghiệp, dịch vụ nhằm gắn kết chặt
chẽ các lĩnh vực kinh tế cơ bản của quốc gia, qua đó gắn bó chặt chẽ công nhân, nông
dân, trí thức và các lực lượng khác trong xã hội làm cơ sở kinh tế - xã hội cho sự phát triển của quốc gia.
Nội dung chính trị của liên minh
Khối liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức
cần thực hiện nhằm tạo cơ sở chính trị - xã hội vững chắc cho khối đại đoàn kết toàn
dân, tạo thành sức mạnh tổng hợp vượt qua mọi khó khăn thử thách và đập tan mọi âm
mưu chống phá sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, đồng thời bảo vệ vững chắc Tổ
quốc xã hội chủ nghĩa.
Ở nước ta, nội dung chính trị của liên minh thể hiện ở việc giữ vững lập trường
chính trị - tư tưởng của giai cấp công nhân, đồng thời giữ vững vai trò lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam đối với khối liên minh và đối với toàn xã hội để xây dựng và
bảo vệ vững chắc chế độ chính trị, giữ vững độc lập dân tộc và định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội.
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội vẫn còn tồn tại những hệ tư tưởng cũ,
những phong tục tập quán cũ lạc hậu; các thế lực thù địch vẫn tìm mọi cách chống phá
chính quyền cách mạng, chống phá chế độ mới, vì vậy trên lập trường tư tưởng - chính
trị của giai cấp công nhân, để thực hiện liên minh giai cấp, tầng lớp, phải “hoàn thiện,
phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; không ngừng củng
cố, phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; tăng cường sự đồng thuận
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.77. 99
xã hội…”2, “Xây dựng Đảng trong sạch vững mạnh, nâng cao năng lực lãnh đạo, tăng
cường bản chất giai cấp công nhân và tính tiên phong, sức chiến đấu, phát huy truyền
thống đoàn kết, thống nhất của Đảng…”1.
Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì
nhân dân, đảm bảo các lợi ích chính trị, các quyền dân chủ, quyền công dân, quyền
làm chủ, quyền con người của công nhân, nông dân, trí thức và của nhân dân lao động,
từ đó, thực hiện quyền lực thuộc về nhân dân. Động viên các lực lượng trong khối liên
minh gương mẫu chấp hành đường lối chính trị của Đảng; pháp luật và chính sách của
nhà nước; sẵn sàng tham gia chiến đấu bảo vệ những thành quả cách mạng, bảo vệ chế
độ xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, kiên quyết đấu tranh chống mọi biểu hiện tiêu cực và
âm mưu “diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch và phản động.
Nội dung văn hóa xã hội của liên minh
Tổ chức liên minh để các lực lượng dưới sự lãnh đạo của Đảng cùng nhau xây
dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời tiếp thu
những tinh hoa, giá trị văn hóa của nhân loại và thời đại.
Nội dung văn hoá, xã hội của liên minh giai cấp, tầng lớp đòi hỏi phải đảm bảo
“gắn tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, phát triển, xây dựng con người và thực
hiện tiến bộ, công bằng xã hội”2. Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát
triển toàn diện, hướng đến chân – thiện – mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn,
dân chủ và khoa học. Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội,
là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ
quốc vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”3.
Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xoá đói giảm nghèo; thực hiện tốt các
chính sách xã hội đối với công nhân, nông dân, trí thức và các tầng lớp nhân dân;
chăm sóc sức khoẻ và nâng cao chất lượng sống cho nhân dân; nâng cao dân trí, thực
hiện tốt an sinh xã hội. Đây là nội dung cơ bản, lâu dài tạo điều kiện cho liên minh
giai cấp, tầng lớp phát triển bền vững.
3.2.2. Phương hướng cơ bản để xây dựng cơ cấu xã hội - giai cấp và tăng cường liên
minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Một là, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; giải quyết tốt mối quan hệ giữa
tăng trưởng kinh tế với đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội tạo môi trường và điều
kiện thúc đẩy biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp theo hướng tích cực.
Cơ cấu xã hội muốn biến đổi theo hướng tích cực phải dựa trên cơ sở tăng trưởng
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H. 2016, tr.79.
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.80.
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.124.
3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.126. 100
và phát triển kinh tế nhanh, bền vững. Bởi vì chỉ có một nền kinh tế phát triển năng
động, hiệu quả, dựa trên sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại mới có khả
năng huy động các nguồn lực cho phát triển xã hội một cách thường xuyên và bền
vững. Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang
phát triển công nghiệp và dịch vụ; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
gắn với kinh tế tri thức để tạo môi trường, điều kiện và động lực thúc đẩy sự biến đổi cơ
cấu xã hội theo hướng ngày càng phù hợp và tiến bộ hơn.
Tăng trưởng kinh tế gắn với phát triển văn hóa, đảm bảo tiến bộ, công bằng xã
hội và bảo vệ tài nguyên môi trường là cơ sở và điều kiện thuận lợi cho những biến đổi
tích cực của cơ cấu xã hội, đồng thời hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nó đến
biến đổi cơ cấu xã hội, nhất là cơ cấu xã hội - giai cấp. Quan tâm thích đáng và phù
hợp với mỗi giai cấp, tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là với tầng lớp yếu thế của xã hội.
Tạo ra cơ hội công bằng cho mọi thành phần xã hội để tiếp cận đến sự phát triển về sở
hữu tư liệu sản xuất, về giáo dục, y tế, các chính sách an sinh xã hội v.v…
Hai là, xây dựng và thực hiện hệ thống chính sách xã hội tổng thể nhằm tác động
tạo sự biến đổi tích cực cơ cấu xã hội, nhất là các chính sách liên quan đến cơ cấu xã hội - giai cấp.
Trong hệ thống chính sách xã hội, các chính sách liên quan đến cơ cấu xã hội -
giai cấp cần được đặt lên vị trí hàng đầu. Các chính sách này không chỉ liên quan đến
từng giai cấp, tầng lớp trong xã hội, mà còn chú ý giải quyết tốt mối quan hệ trong nội
bộ từng giai cấp, tầng lớp cũng như mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp với nhau
để hướng tới đảm bảo công bằng xã hội, thu hẹp dần khoảng cách phát triển và sự
phân hóa giàu nghèo giữa các giai cấp, tầng lớp, hoặc trong nội bộ từng giai cấp, tầng
lớp xã hội. Cần có sự quan tâm thích đáng và phù hợp đối với mỗi giai cấp, tầng lớp
trong xã hội. Cụ thể:
Đối với giai cấp công nhân, quan tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng phát triển cả
về số lượng và chất lượng; nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn, chuyên môn,
kỹ năng nghề nghiệp, tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động; bảo đảm việc làm,
nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện làm việc, nhà ở, các công trình phúc lợi phục vụ
công nhân; sửa đổi bổ sung các chính sách, pháp luật về tiền lương, bảo hiểm xã hội,
bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp,… để bảo vệ quyền lợi, nâng cao đời sống vật chất
và tinh thần của công nhân.
Đối với giai cấp nông dân, xây dựng và phát huy vai trò chủ thể của họ trong quá
trình phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới. Hỗ trợ, khuyến khích nông dân
học nghề, chuyển dịch cơ cấu lao động, tiếp nhận và ứng dụng tiến bộ khoa học - công
nghệ, tạo điều kiện thuận lợi để nông dân chuyển sang làm công nghiệp và dịch vụ.
Nâng cao năng suất lao động trong nông nghiệp, mở rộng và nâng cao chất lượng cung
ứng các dịch vụ cơ bản về điện, nước sạch, y tế, giáo dục, thông tin…, cải thiện chất 101
lượng cuộc sống của dân cư nông thôn; thực hiện có hiệu quả và bền vững công cuộc
xóa đói giảm nghèo, khuyến khích làm giàu hợp pháp.
Đối với đội ngũ trí thức, xây dựng đội ngũ ngày càng lớn mạnh, chất lượng cao.
Tôn trọng và phát huy tự do tư tưởng trong hoạt động nghiên cứu, sáng tạo. Trọng
dụng trí thức trên cơ sở đánh giá đúng phẩm chất, năng lực và kết quả cống hiến. Bảo
vệ quyền sở hữu trí tuệ, đãi ngộ và tôn vinh xứng đáng những cống hiến của họ. Có cơ
chế, chính sách đặc biệt để thu hút nhân tài xây dựng đất nước.
Đối với đội ngũ doanh nhân, tạo cơ chế, môi trường thuận lợi cho doanh nhân
phát triển cả về số lượng và chất lượng, có trình độ quản lý, kinh doanh giỏi, có đạo
đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội cao. Có cơ chế, chính sách đảm bảo quyền lợi
của đội ngũ doanh nhân. Tôn vinh những doanh nhân có nhiều đóng góp cho sự nghiệp
phát triển đất nước.
Đối với phụ nữ, nâng cao trình độ mọi mặt và đời sống vật chất, tinh thần của
phụ nữ; thực hiện tốt bình đẳng giới, tạo điều kiện và cơ hội cho phụ nữ phát triển toàn
diện, phát triển tài năng, thực hiện tốt vai trò của mình. Nghiên cứu, bổ sung và hoàn
thiện luật pháp và chính sách đối với lao động nữ, tạo điều kiện và cơ hội để phụ nữ
thực hiện tốt vai trò của mình; tăng tỉ lệ phụ nữ tham gia vào cấp ủy và bộ máy quản lý
các cấp. Kiên quyết đấu tranh chống các tệ nạn xã hội và xử lý nghiêm minh theo pháp
luật các hành vi bạo lực, buôn bán, xâm hại nhân phẩm phụ nữ1.
Đối với thế hệ trẻ, đổi mới nội dung, phương thức giáo dục chính trị, tư tưởng, lý
tưởng, truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, xây dựng đạo đức,
lối sống lành mạnh, ý thức tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp và pháp
luật. Tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho thế hệ trẻ học tập, nghiên cứu, lao
động, giải trí, phát triển trí tuệ, kỹ năng, thể lực. Khuyến khích thanh niên nuôi dưỡng
ước mơ, hoài bão, xung kích, sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại. Phát
huy vai trò của thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc2.
Ba là, tạo sự đồng thuận và phát huy tinh thần đoàn kết thống nhất giữa các lực
lượng trong khối liên minh và toàn xã hội.
Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của khối liên minh, của việc phát huy vai
trò của mọi thành phần trong cơ cấu xã hội - giai cấp, từ đó xây dựng chủ trương,
chính sách đúng đắn, phù hợp với từng đối tượng để tạo động lực và tạo sự đồng thuận xã hội.
Tiếp tục giải quyết tốt các mâu thuẫn, các khác biệt và phát huy sự thống nhất
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.163.
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb. CTQG, H. 2016, tr.162-163. 102
trong các giai cấp, tầng lớp xã hội nhằm tạo sự đồng thuận, tạo sức mạnh tổng hợp
thực hiện sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phấn đấu vì một
nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Bốn là, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy
mạnh phát triển khoa học và công nghệ, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi để phát
huy vai trò của các chủ thể trong khối liên minh.
Xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các giai cấp, tầng lớp xã hội. Tiếp tục đẩy mạnh
công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; xây dựng nông thôn mới; phát triển kinh tế tri
thức, nâng cao trình độ khoa học, công nghệ của các ngành, lĩnh vực là phương thức
căn bản và quan trọng để thực hiện và tăng cường liên minh giai cấp công nhân với
giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức ở Việt Nam hiện nay.
Đẩy mạnh nghiên cứu sáng tạo và ứng dụng các thành tựu của khoa học- công
nghệ hiện đại, những thành tựu mới của cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong tất cả
các ngành, nhất là trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ… làm cơ
sở vững chắc cho sự phát triển của nền kinh tế thống nhất. Để thực hiện tốt giải pháp
này, vai trò của đội ngũ trí thức, của đội ngũ doanh nhân là rất quan trọng.
Năm là, đổi mới hoạt động của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhằm
tăng cường khối liên minh giai cấp, tầng lớp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân.
Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với tăng cường liên minh
giai cấp, tầng lớp và mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, phát triển bền vững đất nước.
Nâng cao chất lượng hoạt động của Nhà nước theo hướng tinh giản, hiệu quả,
Xây dựng Nhà nước phục vụ, kiến tạo phát triển nhằm tạo môi trường và điều kiện
thuận lợi cho tất cả các thành viên trong xã hội được phát triển một cách công bằng
trước pháp luật. Mọi chính sách, pháp luật của Nhà nước phải nhằm phục vụ, bảo vệ
và vì lợi ích căn bản chính đáng của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội.
Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc với
việc tăng cường khối liên minh giai cấp, tầng lớp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn
dân. Mặt Trận Tổ quốc thường xuyên giữ mối liên hệ và phối hợp chặt chẽ với các tổ
chức Công đoàn, Hội nông dân, Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam,
các hoạt động của đội ngũ doanh nhân… Trong liên minh cần đặc biệt chú trọng hình
thức liên minh của thế hệ trẻ. Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp
Thanh niên Việt Nam cần chủ động hướng dẫn các hình thức hoạt động, các phong trào
thi đua yêu nước, phát huy tài năng sáng tạo của tuổi trẻ vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ
Tổ quốc xã hội chủ nghĩa. 103
C. CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Phân tích rõ cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
và liên hệ ở Việt Nam?
2. Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội vì sao phải thực hiện liên minh giai
cấp, tầng lớp? Phân tích vị trí, vai trò của các giai cấp, tầng lớp cơ bản trong cơ cấu xã
hội - giai cấp Việt nam?
3. Phân tích nội dung của liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tăng cường
khối liên minh giai cấp, tầng lớp ở nước ta hiện nay?
4. Làm rõ trách nhiệm của thanh niên, sinh viên trong việc góp phần củng cố
khối liên minh giai cấp, tầng lớp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân?
D. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp
hành Trung ương khoá X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp
hành Trung ương khoá X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Cương lĩnh xây dựng đất trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển 2011), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.156-166.
5. Tạ Ngọc Tấn (Chủ biên) (2010), Một số vấn đề về biến đổi cơ cấu xã hội Việt
Nam hiện nay, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội. 104 Chương 6
VẤN ĐỀ DÂN TỘC VÀ TÔN GIÁO TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ
LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI A. MỤC TIÊU
Về kiến thức: Sinh viên nắm được quan điểm cơ bản chủ nghĩa Mác - Lênin về
vấn đề dân tộc, tôn giáo; mối quan hệ dân tộc và tôn giáo và nội dung chính sách dân
tộc, tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam, tầm quan trọng của vấn đề dân tộc, tôn
giáo đối với sự nghiệp cách mạng của toàn dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Về kỹ năng: Sinh viên rèn luyện kỹ năng tư duy và năng lực vận dụng những nội
dung đã học để phân tích, giải thích những vấn đề trong thực tiễn một cách khách
quan, có cơ sở khoa học.
Về tư tưởng: Sinh viên thấy rõ tính khoa học trong quan điểm và cách thức giải
quyết vấn đề dân tộc, tôn giáo của chủ nghĩa Mác – Lênin, của Đảng Cộng sản Việt
Nam; từ đó xác định trách nhiệm của bản thân góp phần tuyên truyền và thực hiện chủ
trương, chính sách, pháp luật về dân tộc, tôn giáo của Đảng, Nhà nước. B. NỘI DUNG
1. Dân tộc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
1.1. Chủ nghĩa Mác – Lênin về dân tộc
Khái niệm, đặc trưng cơ bản của dân tộc
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, dân tộc là quá trình phát triển lâu
dài của xã hội loài người, trải qua các hình thức cộng đồng từ thấp đến cao, bao gồm:
thị tộc, bộ lạc, bộ tộc, dân tộc. Sự biến đổi của phương thức sản xuất chính là nguyên
nhân quyết định sự biến đổi của cộng đồng dân tộc.
Ở phương Tây, dân tộc xuất hiện khi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa
được xác lập thay thế phương thức sản xuất phong kiến. Ở phương Đông, dân tộc được
hình thành trên cơ sở một nền văn hoá, một tâm lý dân tộc đã phát triển tương đối chín
muồi và một cộng đồng kinh tế tuy đã đạt tới một mức độ nhất định song nhìn chung
còn kém phát triển và ở trạng thái phân tán.
Dân tộc được hiểu theo hai nghĩa cơ bản:
Thứ nhất: Dân tộc (nation) hay quốc gia dân tộc là cộng đồng chính trị - xã hội
có những đặc trưng cơ bản sau đây: 105
- Có chung phương thức sinh hoạt kinh tế. Đây là đặc trưng quan trọng nhất của
dân tộc và là cơ sở liên kết các bộ phận, các thành viên của dân tộc, tạo nên nền tảng
vững chắc của dân tộc.
- Có lãnh thổ chung ổn định không bị chia cắt, là địa bàn sinh tồn và phát triển
của cộng đồng dân tộc. Khái niệm lãnh thổ bao gồm cả vùng đất, vùng biển, hải đảo,
vùng trời thuộc chủ quyền của quốc gia dân tộc và thường được thể chế hoá thành luật
pháp quốc gia và luật pháp quốc tế. Vận mệnh dân tộc một phần rất quan trọng gắn với
việc xác lập và bảo vệ lãnh thổ quốc gia dân tộc.
- Có sự quản lý của một nhà nước, nhà nước - dân tộc độc lập.
- Có ngôn ngữ chung của quốc gia làm công cụ giao tiếp trong xã hội và trong
cộng đồng (bao gồm cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết).
- Có nét tâm lý biểu hiện qua nền văn hóa dân tộc và tạo nên bản sắc riêng của
nền văn hóa dân tộc. Đối với các quốc gia có nhiều tộc người thì tính thống nhất trong
đa dạng văn hóa là đặc trưng của nền văn hoá dân tộc.
Thứ hai: Dân tộc – tộc người (ethnies). Ví dụ dân tộc Tày, Thái, Ê Đê… ở Việt Nam hiện nay.
Theo nghĩa này, dân tộc là cộng đồng người được hình thành lâu dài trong lịch sử
và có ba đặc trưng cơ bản sau:
- Cộng đồng về ngôn ngữ (bao gồm ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết; hoặc chỉ riêng
ngôn ngữ nói). Đây là tiêu chí cơ bản để phân biệt các tộc người khác nhau và là vấn
đề luôn được các dân tộc coi trọng giữ gìn. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển tộc
người vì nhiều nguyên nhân khác nhau, có những tộc người không còn ngôn ngữ mẹ
đẻ mà sử dụng ngôn ngữ khác làm công cụ giao tiếp.
- Cộng đồng về văn hóa. Văn hóa bao gồm văn hóa vật thể và phi vật thể ở mỗi
tộc người phản ánh truyền thống, lối sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo
của tộc người đó. Lịch sử phát triển của các tộc người gắn liền với truyền thống văn
hóa của họ. Ngày nay, cùng với xu thế giao lưu văn hóa vẫn song song tồn tại xu thế
bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của mỗi tộc người.
- Ý thức tự giác tộc người. Đây là tiêu chí quan trọng nhất để phân định một tộc
người và có vị trí quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi tộc người. Đặc
trưng nổi bật là các tộc người luôn tự ý thức về nguồn gốc, tộc danh của dân tộc mình;
đó còn là ý thức tự khẳng định sự tồn tại và phát triển của mỗi tộc người dù cho có
những tác động làm thay đổi địa bàn cư trú, lãnh thổ, hay tác động ảnh hưởng của giao
lưu kinh tế, văn hóa… Sự hình thành và phát triển của ý thức tự giác tộc người liên
quan trực tiếp đến các yếu tố của ý thức, tình cảm, tâm lý tộc người. 106
Ba tiêu chí này tạo nên sự ổn định trong mỗi tộc người trong quá trình phát triển.
Đồng thời căn cứ vào ba tiêu chí này để xem xét và phân định các tộc người ở Việt Nam hiện nay.
Trong một quốc gia có nhiều tộc người, căn cứ vào số lượng của mỗi cộng đồng,
người ta phân thành tộc người đa số và tộc người thiểu số. Cách gọi này không căn cứ
vào trình độ phát triển của mỗi cộng đồng.
Như vậy, khái niệm dân tộc cần phải được hiểu theo hai nghĩa khác nhau. Thực
chất, hai vấn đề này tuy khác nhau nhưng lại gắn bó rất mật thiết với nhau và không thể tách rời nhau.
Hai xu hướng khách quan của sự phát triển quan hệ dân tộc
Nghiên cứu vấn đề dân tộc, V.I.Lênin phát hiện ra hai xu hướng khách quan
trong sự phát triển quan hệ dân tộc.
Xu hướng thứ nhất, cộng đồng dân cư muốn tách ra để hình thành cộng đồng
dân tộc độc lập. Nguyên nhân là do sự thức tỉnh, sự trưởng thành về ý thức dân tộc, ý
thức về quyền sống của mình, các cộng đồng dân cư đó muốn tách ra để thành lập các dân tộc độc lập.
Xu hướng này thể hiện rõ nét trong phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc
của các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc muốn thoát khỏi sự áp bức, bóc lột của các
nước thực dân, đế quốc.
Xu hướng thứ hai, các dân tộc trong từng quốc gia, thậm chí các dân tộc ở nhiều
quốc gia muốn liên hiệp lại với nhau. Xu hướng này nổi lên trong giai đoạn chủ nghĩa
tư bản đã phát triển thành chủ nghĩa đế quốc đi bóc lột thuộc địa; do sự phát triển của
lực lượng sản xuất, của khoa học và công nghệ, của giao lưu kinh tế và văn hoá trong
xã hội tư bản chủ nghĩa đã làm xuất hiện nhu cầu xóa bỏ hàng rào ngăn cách giữa các
dân tộc, thúc đẩy các dân tộc xích lại gần nhau.
Trong thời đại ngày nay, hai xu hướng này diễn ra với những biểu hiện rất đa dạng và phong phú.
Xu hướng này thể hiện trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các dân
tộc bị áp bức nhằm xóa bỏ ách đô hộ của thực dân đế quốc, khẳng định quyền tự quyết
dân tộc; hoặc đấu tranh để thoát khỏi sự kỳ thị dân tộc, phân biệt chủng tộc; hoặc đấu
tranh để thoát khỏi tình trạng bị đồng hóa cưỡng bức của các dân tộc nhỏ dưới ách áp
bức của các nước tư bản chủ nghĩa. Ví dụ phong trào này đã diễn ra mạnh mẽ vào
những năm 60 của thế kỷ XX và kết quả là khoảng 100 quốc gia đã giành được độc lập dân tộc. 107
Ngày nay, xu hướng xích lại gần nhau thể hiện ở sự liên minh của các dân tộc
trên cơ sở lợi ích chung về kinh tế, về chính trị, văn hoá, quân sự… để hình thành các
hình thức liên minh đa dạng, như liên minh khu vực: ASEAN, EU…
Cương lĩnh dân tộc của chủ nghĩa Mác – Lênin
Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác về mối quan hệ giữa dân tộc với giai cấp;
kết hợp phân tích hai xu hướng khách quan trong sự phát triển dân tộc; dựa vào kinh
nghiệm của phong trào cách mạng thế giới và thực tiễn cách mạng Nga trong việc giải
quyết vấn đề dân tộc những năm đầu thế kỷ XX, V.I.Lênin đã khái quát Cương lĩnh
dân tộc như sau: “Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng, các dân tộc được quyền tự quyết,
liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc lại”.
Một là: Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng
Đây là quyền thiêng liêng của các dân tộc, không phân biệt dân tộc lớn hay nhỏ,
ở trình độ phát triển cao hay thấp. Các dân tộc đều có nghĩa vụ và quyền lợi ngang
nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, không dân tộc nào được giữ đặc
quyền, đặc lợi về kinh tế, chính trị, văn hóa.
Trong quan hệ xã hội cũng như trong quan hệ quốc tế, không một dân tộc nào có
quyền đi áp bức, bóc lột dân tộc khác. Trong một quốc gia có nhiều dân tộc, quyền
bình đẳng dân tộc phải được thể hiện trên cơ sở pháp lý, nhưng quan trọng hơn nó phải
được thực hiện trên thực tế.
Để thực hiện được quyền bình đẳng dân tộc, trước hết phải thủ tiêu tình trạng áp
bức giai cấp, trên cơ sở đó xoá bỏ tình trạng áp bức dân tộc; phải đấu tranh chống chủ
nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
Quyền bình đẳng giữa các dân tộc là cơ sở để thực hiện quyền dân tộc tự quyết
và xây dựng mối quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa các dân tộc.
Hai là: Các dân tộc được quyền tự quyết
Đó là quyền của các dân tộc tự quyết định lấy vận mệnh của dân tộc mình, quyền
tự lựa chọn chế độ chính trị và con đường phát triển của dân tộc mình.
Quyền tự quyết dân tộc bao gồm quyền tách ra thành lập một quốc gia dân tộc
độc lập, đồng thời có quyền tự nguyện liên hiệp với dân tộc khác trên cơ sở bình đẳng.
Tuy nhiên, việc thực hiện quyền dân tộc tự quyết phải xuất phát từ thực tiễn - cụ thể và
phải đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân, đảm bảo sự thống nhất giữa lợi
ích dân tộc và lợi ích của giai cấp công nhân. V.I.Lênin đặc biệt chú trọng quyền tự
quyết của các dân tộc bị áp bức, các dân tộc phụ thuộc.
Quyền tự quyết dân tộc không đồng nhất với “quyền” của các tộc người thiểu số
trong một quốc gia đa tộc người, nhất là việc phân lập thành quốc gia độc lập. Kiên
quyết đấu tranh chống lại mọi âm mưu, thủ đoạn của các thế lực phản động, thù địch 108

Tài liệu giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Tài liệu liên quan:

Đê cương chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Tập bài giảng chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Bài tập cá nhân giữa kì môn chủ nghĩa xã hội khoa hoc –Trường Đại học kinh tế quốc dân