Tài liệu phân tích khái niệm hệ thống chính trị

Câu 5 phân tích khái niệm hệ thống chính trị

Khái niệm hệ thống chính trị có nguồn gốc từ phương Tây, được sử dụng phổ biến từ giữa thế kỷ XX; ở Việt Nam, khái niệm này được sử dụng chính thức từ đầu những năm 1990. Trong nghiên cứu chính trị học, hệ thống chính trị được tiếp cận theo những cách khác nhau, trong đó nổi bật là cách tiếp cận quy giản và cách tiếp cận phức hợp (hệ thống).

Theo cách tiếp cận quy giản, hệ thống chính trị được hiểu chủ yếu từ góc độ cấu trúc tổ chức, bao gồm nhà nước, các đảng chính trị và các tổ chức, phong trào chính trị – xã hội. Cách tiếp cận này có ưu điểm là đơn giản, dễ nhận diện các thành tố cơ bản của hệ thống chính trị, nhưng hạn chế ở chỗ chưa làm rõ cơ chế vận hành, mối quan hệ tương tác và sự vận động của hệ thống trong môi trường xã hội.

Theo cách tiếp cận phức hợp hay tiếp cận hệ thống, hệ thống chính trị được xem là một hệ thống xã hội đặc biệt, là một “hệ thống sống”, có vai trò rất quan trọng đối với sự vận hành và phát triển của xã hội. Cách tiếp cận này làm rõ những nội hàm cơ bản của khái niệm hệ thống chính trị.

Trước hết, hệ thống chính trị gắn với yếu tố lãnh thổ, bao gồm hệ thống chính trị quốc gia và các hệ thống chính trị quốc tế, trong đó hệ thống chính trị quốc gia là mẫu hình cơ bản cho khái quát lý luận. Thứ hai, theo lý thuyết hình thái kinh tế – xã hội, hệ thống chính trị là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, phản ánh và hiện thực hóa hình thái ý thức chính trị thống trị, chịu sự quy định của tồn tại xã hội nhưng không đồng nhất với toàn bộ kiến trúc thượng tầng. Thứ ba, về bản chất, hệ thống chính trị là thiết chế tổ chức và thực thi quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền, do đó mọi hệ thống chính trị đều mang bản chất giai cấp. Thứ tư, hệ thống chính trị là tổng thể các thiết chế nhà nước và phi nhà nước hợp pháp, có quan hệ chỉnh thể về mục đích và chức năng, hoạt động trong khuôn khổ pháp luật để thực hiện quyền lực chính trị. Ngoài ra, hệ thống chính trị được đặc trưng bởi tính tối cao về quyền lực, có tính tổ chức cao, khả năng tự điều chỉnh, và vận động trong mối quan hệ biện chứng với môi trường kinh tế, xã hội, chính trị trong nước và quốc tế.

Từ những cách tiếp cận trên, có thể khái quát: Hệ thống chính trị là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng của xã hội, bao gồm các tổ chức và thiết chế chính trị hợp pháp, có quan hệ chỉnh thể về mục đích và chức năng, nhằm thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyền lực chính trị.

Câu 6:

Trong chính trị học, tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về hệ thống chính trị, gắn với các cách tiếp cận và trường phái nghiên cứu khác nhau.

Theo cách tiếp cận cấu trúc – tổ chức, được trình bày trong nhiều giáo trình Chính trị học mácxít và phi mácxít, hệ thống chính trị được định nghĩa là tập hợp các tổ chức và cơ quan chính trị, nhà nước có liên quan với nhau, phản ánh cơ cấu giai cấp và các quan hệ chính trị trong xã hội. Một số tác giả cho rằng hệ thống chính trị là hệ thống các nhân tố bao gồm nhà nước, các đảng phái, công đoàn, tổ chức tôn giáo, các phong trào và tổ chức xã hội theo đuổi mục đích chính trị, cùng với các chuẩn mực, truyền thống và định chế. Những định nghĩa này có ưu điểm là làm rõ thành phần cấu trúc của hệ thống chính trị, nhưng còn hạn chế vì thiên về mô tả tĩnh, chưa phản ánh đầy đủ cơ chế vận hành và sự tương tác của hệ thống.

Theo cách tiếp cận hệ thống trong chính trị học hiện đại, tiêu biểu là quan điểm của David Easton, hệ thống chính trị được hiểu là một hệ thống các tương tác chính trị thông qua đó các giá trị được phân phối một cách có thẩm quyền trong xã hội. Easton nhấn mạnh rằng trọng tâm của hệ thống chính trị không chỉ là các thiết chế, mà là quá trình tương tác, dòng vào – dòng ra, và khả năng tự điều chỉnh của hệ thống trước các tác động từ môi trường. Cùng với đó, Talcott Parsons, từ góc độ lý thuyết hệ thống xã hội, coi hệ thống chính trị là một tiểu hệ thống của xã hội, thực hiện chức năng huy động và phân bổ quyền lực nhằm đạt được các mục tiêu chung của xã hội. Các định nghĩa này làm nổi bật hệ thống chính trị như một hệ thống sống, có tính tổ chức cao và khả năng thích ứng.

Từ đó ta có thể khái quát rằng: Hệ thống chính trị là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng của xã hội, bao gồm các tổ chức và thiết chế chính trị hợp pháp, có quan hệ chỉnh thể về mục đích và chức năng, nhằm thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyền lực chính trị.