Tap bai giang Co so van hoa VN (1)
Preview text:
HỘI LIÊN HIỆP PHỤ NỮ VIỆT NAM
HỌC VIỆN PHỤ NỮ VIỆT NAM
Nguyễn Thị Thanh Thủy (chủ biên)
Trần Thị Thu Hiền TẬP BÀI GIẢNG
CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM HÀ NỘI - 2016 MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU.............................................................................................................. 6
Chương 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA............................................ 8
1.1. Văn hóa và một số thuật ngữ có liên quan ........................................................... 8
1.1.1. Cơ sở hình thành khái niệm .................................................................................. 8
1.1.2. Phân biệt văn hóa với một số khái niệm khác ..................................................... 11
1.2. Đặc điểm của văn hóa ......................................................................................... 16
1.2.1. Văn hóa là sản phẩm sáng tạo của con người ..................................................... 16
1.2.2. Văn hóa là sự tích hợp các giá trị vật chất và tinh thần ....................................... 16
1.2.3. Văn hóa thể hiện mối quan hệ tương tác giữa con người và môi trường tự nhiên
và môi trường xã hội .................................................................................................... 17
1.2.4. Văn hóa có tính lịch đại và đồng đại................................................................... 17
1.2.5. Văn hóa có tính ngoại ứng ................................................................................. 18
1.3. Các đặc trưng và chức năng cơ bản của văn hóa .............................................. 18
1.3.1. Các đặc trưng của văn hóa ................................................................................. 18
1.3.2. Các chức năng cơ bản của văn hóa ..................................................................... 20
1.4. Cấu trúc của văn hóa .......................................................................................... 22
1.4.1. Văn hóa vật thể .................................................................................................. 23
1.4.2. Văn hóa phi vật thể ............................................................................................ 23
1.5. Loại hình văn hóa ............................................................................................... 24
1.5.1. Văn hóa gốc du mục........................................................................................... 25
1.5.2. Văn hóa gốc nông nghiệp ................................................................................... 26
2.1. Loại hình văn hóa gốc nông nghiệp và loại hình văn hóa Việt Nam ................. 28
2.1.1. Loại hình văn hóa gốc nông nghiệp .................................................................... 28
2.1.2. Loại hình văn hóa Việt Nam .............................................................................. 36
2.2. Tọa độ văn hóa Việt Nam ................................................................................... 43
2.2.1. Đông Nam Á tiền sử .......................................................................................... 43
2.2.2. Đặc trưng không gian văn hóa Việt Nam............................................................ 44
2.2.3. Thời gian văn hóa và chủ nhân văn hóa .............................................................. 45
2.3. Tiếp xúc và giao lưu văn hóa .............................................................................. 48 2
2.3.1. Khái niệm .......................................................................................................... 48
2.3.2. Giao lưu và tiếp biến trong văn hóa Việt Nam .................................................... 49
Chương 3. MỘT SỐ THÀNH TỐ VĂN HÓA VIỆT NAM ..................................... 60
3.1. Hệ thống chính trị- xã hội ................................................................................... 60
3.1.1. Tổ chức quốc gia ................................................................................................ 60
3.1.2. Tổ chức làng xã .................................................................................................. 62
3.1.3. Tổ chức đô thị .................................................................................................... 64
3.2. Pháp luật ............................................................................................................. 66
3.2.1. Hệ thống pháp luật ............................................................................................. 66
3.2.2. Chế độ xét xử, tố tụng thời xưa .......................................................................... 67
3.3. Chế độ giáo dục, khoa cử .................................................................................... 69
3.3.1. Giáo dục............................................................................................................. 69
3.3.2. Khoa cử ............................................................................................................. 71
3.4. Phong tục tập quán ............................................................................................. 73
3.4.1. Nghệ thuật ẩm thực ............................................................................................ 73
3.4.2. Trang phục truyền thống .................................................................................... 74
3.4.3. Nhà ở ................................................................................................................. 75
3.4.4. Hôn nhân ........................................................................................................... 75
3.4.5. Lễ tết, lễ hội ....................................................................................................... 77
3.5. Ngôn ngữ, chữ viết, giao tiếp, văn học, nghệ thuật ............................................ 77
3.5.1. Ngôn ngữ, chữ viết ............................................................................................. 77
3.5.2. Giao tiếp ............................................................................................................ 78
3.5.3. Thành tựu và đặc trưng văn học truyền thống ..................................................... 79
3.5.4. Nghệ thuật ......................................................................................................... 80
3.6. Tín ngưỡng, tôn giáo, tư tưởng........................................................................... 82
3.6.1. Tín ngưỡng ........................................................................................................ 82
3.6.2. Tôn giáo: Phật, Đạo, Ki tô giáo .......................................................................... 92
3.6.3. Tư tưởng .......................................................................................................... 100
Chương 4. DIỄN TRÌNH LỊCH SỬ CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM ...................... 105
4.1. Văn hóa Việt Nam thời tiền sử và sơ sử ........................................................... 105
4.1.1. Thời tiền sử ...................................................................................................... 105 3
4.1.2. Thời sơ sử ........................................................................................................ 107
4.2. Văn hóa Việt Nam thiên niên kỉ đầu công nguyên .......................................... 112
4.2.1. Văn hóa ở châu thổ Bắc Bộ thời Bắc thuộc ...................................................... 112
4.2.2. Văn hóa Chămpa .............................................................................................. 116
4.2.3. Văn hóa Óc Eo ................................................................................................. 121
4.3. Văn hóa Việt Nam thời tự chủ .......................................................................... 124
4.3.1. Bối cảnh văn hóa- lịch sử ................................................................................. 125
4.3.2. Đặc điểm văn hóa............................................................................................. 125
4.3.3. Thành tựu văn hóa chính .................................................................................. 126
4.4. Văn hóa Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1945 ............................................... 127
4.4.1. Bối cảnh lịch sử- văn hóa ................................................................................. 127
4.4.2. Đặc điểm văn hóa............................................................................................. 127
4.4.3. Thành tựu văn hóa chính .................................................................................. 128
4.5. Văn hóa Việt Nam từ năm 1945 đến nay ......................................................... 129
4.5.1. Bối cảnh lịch sử - văn hóa ................................................................................ 129
4.5.2. Đặc điểm văn hóa............................................................................................. 130
4.5.3. Thành tựu văn hóa chính .................................................................................. 130
Chương 5. VÙNG VĂN HÓA VIỆT NAM ............................................................. 134
5.1. Vùng văn hóa Tây Bắc ...................................................................................... 134
5.1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội ............................................................................. 134
5.1.2. Đặc điểm của vùng văn hóa Tây Bắc................................................................ 136
5.2. Vùng văn hóa Việt Bắc ..................................................................................... 137
5.2.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội ............................................................................. 137
5.2.2. Đặc điểm của vùng văn hóa Việt Bắc ............................................................... 139
5.3. Vùng đồng bằng Bắc Bộ ................................................................................... 141
5.3.1. Đặc điểm môi trường tự nhiên và xã hội .......................................................... 141
5.3.2. Đặc điểm vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ ......................................................... 143
5.4. Vùng văn hóa Trung Bộ ................................................................................... 146
5.4.1. Đặc điểm tự nhiên xã hội ................................................................................. 146
5.4.2. Đặc điểm của vùng văn hóa trung bộ................................................................ 148
5.5. Vùng văn hóa Tây Nguyên ............................................................................... 155 4
5.5.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội ............................................................................. 155
5.5.2. Đặc điểm vùng văn hóa Tây Nguyên ................................................................ 158
5.6. Vùng văn hóa Nam Bộ ...................................................................................... 160
5.6.1. Đặc điểm môi trường tự nhiên và xã hội .......................................................... 160
5.6.2. Đặc điểm của vùng văn hóa Nam Bộ................................................................ 162
Chương 6. VẤN ĐỀ VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN............................................... 166
6.1. Bản sắc văn hóa và bản sắc văn hóa Việt Nam ................................................ 166
6.2. Vấn đề văn hóa và phát triển ở Việt Nam ........................................................ 169
6.2.1. Tính thời sự của văn hóa .................................................................................. 169
6.2.2. Văn hóa và phát triển ở Việt Nam .................................................................... 172
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................... 179 5 LỜI NÓI ĐẦU
Văn hóa Việt Nam được hình thành vào khoảng nửa đầu thiên niên kỉ thứ nhất
trước Công nguyên và phát triển rực rỡ vào giữa thiên niên kỉ này, đó là cộng đồng văn
hóa Đông Sơn. Cộng đồng văn hóa ấy phát triển cao so với các nền văn hóa khác đương
thời trong khu vực, có những nét độc đáo riêng nhưng vẫn mang nhiều điểm đặc trưng
của văn hóa vùng Đông Nam Á, vì có chung chủng gốc Nam Á (Mongoloid phương
Nam) và nền văn minh lúa nước.
Những con đường phát triển khác nhau của văn hóa bản địa tại các khu vực khác
nhau (lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả…) đã hội tụ với nhau, hợp thành văn hóa
Đông Sơn. Đây cũng là thời kì ra đời nhà nước “phôi thai” đầu tiên của Việt Nam dưới
hình thức cộng đồng liên làng và siêu làng (để chống giặc và đắp đê trồng lúa), từ đó
các bộ lạc nguyên thủy phát triển thành dân tộc. Giai đoạn văn hóa Văn Lang- Âu Lạc,
trải qua 18 đời vua Hùng, được coi là đỉnh cao nhất của lịch sử văn hóa Việt Nam, với
sáng tạo tiêu biểu là trống đồng Đông Sơn và kĩ thuật trồng lúa nước ổn định.
Sau giai đoạn chống Bắc thuộc có đặc trưng chủ yếu là song song tồn tại hai xu
hướng Hán hóa và chống Hán hóa, giai đoạn Đại Việt (từ thế kỉ X đến XV) là đỉnh cao
thứ hai của văn hóa Việt Nam. Qua các triều đại nhà nước phong kiến độc lập, nhất là
với hai cột mốc các triều Lý- Trần và Lê, văn hóa Việt Nam được gây dựng lại toàn
diện và thăng hoa nhanh chóng, có sự tiếp thu ảnh hưởng to lớn của Phật giáo và Nho giáo.
Sau thời kì hỗn độn Lê- Mạc và Trịnh- Nguyễn chia cắt đất nước, rồi từ tiền đề
Tây Sơn thống nhất đất nước và lãnh thổ, nhà Nguyễn tìm cách phục hưng văn hóa dựa
vào Nho giáo, nhưng lúc ấy Nho giáo đã suy tàn và văn hóa phương Tây bắt đầu xâm
nhập nước ta. Kéo dài cho tới khi kết thúc chế độ Pháp thuộc là sự xen cài về văn hóa
giữa hai xu hướng Âu hóa và chống Âu hóa, là sự đấu tranh giữa văn hóa yêu nước với văn hóa thực dân.
Giai đoạn văn hóa Việt Nam hiện đại được hình thành từ đầu thế kỉ XX, dưới
ngọn cờ của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa Mác- Lê nin. Với sự hội nhập ngày càng
sâu rộng vào nền văn minh thế giới hiện đại, đồng thời giữ gìn, phát huy bản sắc dân
tộc, văn hóa Việt Nam hứa hẹn một đỉnh cao lịch sử mới. 6
Có thể nói xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam, có ba lớp văn hóa chồng lên
nhau là lớp văn hóa bản địa, lớp văn hóa giao lưu với Trung Quốc và khu vực, lớp văn
hóa giao lưu với phương Tây. Nhưng nhờ gốc văn hóa bản địa vững chắc nên văn hóa
Việt Nam đã không bị ảnh hưởng văn hóa ngoại lai đồng hóa, trái lại còn biết sử dụng
và Việt hóa các ảnh hưởng đó làm giầu cho nền văn hóa dân tộc.
Môn học Cơ sở văn hóa Việt Nam được giảng dạy tại khá nhiều các trường đại
học ở các mã ngành khoa học xã hội. Mục tiêu của môn học là cung cấp cho sinh viên
những kiến thức cơ bản, cần thiết về văn hóa nói chung và văn hóa Việt Nam nói riêng,
từ đó giúp sinh viên nhận thức đúng đắn về văn hóa, vai trò của văn hóa trong lịch sử
dựng nước và giữ nước của dân tộc, cũng như đối với sự phát triển bền vững của đất
nước trong giai đoạn hiện nay. Bên cạnh đó, môn học cũng giúp sinh viên thẩm thấu các
giá trị văn hóa vào thực tiễn đời sống và lí giải được các hiện tượng văn hóa một cách
khoa học, Từ đó hình thành nên niềm tự hào dân tộc, ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc
văn hóa dân tộc Việt Nam.
Với mục tiêu đó, tập bài giảng Cơ sở văn hóa Việt Nam được biên soạn mong
muốn sẽ là tài liệu thiết thực cho quá trình giảng dạy và học tập của giảng viên, sinh
viên Học viện Phụ nữ Việt Nam, thống nhất trên hai khối kiến thức cơ bản: thứ nhất là
những vấn đề cơ bản về văn hóa như khái niệm, đặc trưng, chức năng, cấu trúc, loại
hình văn hóa; thứ hai là các tri thức cơ bản về văn hóa Việt Nam như diễn trình văn hóa
Việt Nam, thành tố cơ bản của văn hóa Việt Nam, các vùng văn hóa Việt Nam, vấn đề
văn hóa và phát triển ở Việt Nam.
Trong quá trình biên soạn và đưa vào sử dụng, nhóm tác giả tiếp tục mong muốn
nhận được các ý kiến đóng góp của chuyên gia, bạn bè, đồng nghiệp, sinh viên, giúp
cho quá trình chỉnh sửa, hoàn thiện tài liệu đạt được kết quả tốt nhất.
HỌC VIỆN PHỤ NỮ VIỆT NAM 7 Chương 1.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA
Chương học này cung cấp những tiền đề lý luận chung về văn hóa như cơ sở hình
thành khái niệm văn hóa, khái niệm văn hóa, phân biệt nó với một số khái niệm khác.
Trên cơ sở đó, sinh viên tiếp cận, nghiên cứu đặc điểm, chức năng, cấu trúc và loại hình
văn hóa nói chung, văn hóa Việt Nam nói riêng.
1.1. Văn hóa và một số thuật ngữ có liên quan
1.1.1. Cơ sở hình thành khái niệm
1.1.1.1. Con người với tư cách là chủ thể sáng tạo và đối tượng thụ hưởng văn hóa
Nói đến con người là nói đến hai tư cách: chủ thể sáng tạo văn hóa và đối tượng
thụ hưởng văn hóa. Có thể nhìn nhận văn hóa là một chỉnh thể thống nhất trong đó con
người đóng vai trò trung tâm. Từ trước đến nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau về con
người. Loài người đã nỗ lực tìm kiếm các giải đáp thông qua huyền thoại, tôn giáo, triết học…
Trong tư tưởng phương Đông, con người là vũ trụ thu nhỏ. Lão Tử cho rằng
“Nhân thân tiểu thiên địa”, tức là con người bao gồm cả “vũ” – không gian trên dưới và
“trụ” – thời gian lặp lại. Theo thuyết Tam – Tài, con người là một trong ba thế lực của
vũ trụ bao la: Thiên – Địa – Nhân. Người nối liền trời và đất, dung hòa hai cực đối lập
ấy đề đạt được sự hài hòa, đó là Vương – đứng đầu một vùng đất, một lãnh thổ. Quan
niệm của Phật giáo cho rằng con người bình đẳng với muôn loài, hoàn toàn tương đồng
với xu thế phát triển của sinh thái học hiện đại và sinh thái học văn hóa.
Khác với phương Đông, phương Tây cho con người là trung tâm vũ trụ, chúa tể
của muôn loài. B.Franklin đã định nghĩa con người là “động vật làm ra công cụ”1.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử nhìn con người như
một thành tố đã tồn tại trong nhiều mối quan hệ xã hội. C.Mác định nghĩa: “Trong tính
thực tiễn của nó, con người là sự tổng hòa cá quan hệ xã hội”2. Tính xã hội của con
người được truyền qua con đường sinh học và con đường văn hóa; qua trau dồi, tu
dưỡng, giáo dục. Tính xã hội của con người là quá trình cộng hưởng những nguyên lý
1 Trần Quốc Vượng (chủ biên) (2010), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr11
2 C.Mác (1992), C.Mác toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. 8
và cấp độ diễn biến phức tạp. Do đó, F.Ăngghen cũng đã khẳng định, trong tất cả các
loài, “con người là sinh vật có tính xã hội cao nhất”3.
Như thế, nói đến văn hóa, trước hết phải nói đến con người. Con người với tư
cách là chủ thể sáng tạo của văn hóa, vừa là đối tượng thụ hưởng văn hóa. Sách Bàn về
chiến lược con người đã phân tích: “Với tư cách là chủ thể, con người thực hiện sự phát
triển của xã hội, mà trước hết là sự phát triển lực lượng sản xuất.Với tư cách là đối
tượng, con người hưởng thụ những thành quả của sự phát triển đó. Không có con người
thì không có sự hưởng thụ cũng không có sự cống hiến – nghĩa là không có sự phát
triển. Dĩ nhiên giả thiết ấy là không thể có được, nhưng nó cho thấy một điều trong tất
cả những gì có thể nói được về sự tiến hóa của lịch sử trên trái đất, con người là trung
tâm. Hơn nữa, cái vị trí trung tâm đó được đảm bảo bằng hai vế - cống hiến và hưởng
thụ. Ở con người, với tư cách là con người hai vế này có sự gắn bó chặt chẽ và luôn
luôn cần giữ được sự cân đối trong từng hoàn cảnh lịch sử”4.
Có thế nói rằng, nhân loại đã nhận ra và đánh giá cao vai trò của con người.
Trong quan hệ với tự nhiên, vai trò chủ thể sáng tạo văn hóa của con người thể hiện theo hai xu hướng chính:
- Thích nghi với môi trường tự nhiên dẫn đến cách tận dụng tự nhiên- làm nhà
hướng nam thích nghi với quy luật gió mùa, tận dụng nguyên liệu tre, nứa, lá trong kỹ
thuật xây dựng nhà cổ truyền.
- Cải tạo và biến đổi tự nhiên như việc đắp đập, be bờ, bón phân, gây giống trong
sản xuất nông nghiệp cổ truyền.
Quá trình trên, con người cải tạo, biến đổi những năng lực sẵn có trong cơ thể
mình. Con người hơn động vật khác ở chỗ đã sáng tạo ra mọi vật với mục đích khẳng
định tiềm năng của mình đồng thời phục vụ cho cuộc sống của chính mình. Con người
sáng tạo ra các phương tiện giao thông để đi đến nhiều miền đất mới; chế tác nhiều công
cụ lao động để giảm thiểu sức lực, phát minh ra thiết bị, điện tử ngày càng tối tân, hiện
đại để phục vụ cho nhu cầu ngày càng tăng. Những thành quả ấy vừa cải tạo những
năng lực sẵn có của con người, vừa biến đổi những điều kiện, môi trường sống. Cứ như
3 Trần Quốc Vượng (chủ biên ) (2010), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr12
4 Nhiều tác giả (1990), Bàn về chiến lược con người, Nxb Sự thật, Hà Nội, tr6. 9
vậy, thế giới lần lượt chứng kiến sự phát sinh và tiến hóa của các nền văn minh và văn hóa lớn.
Song song với sự sáng tạo, con người hưởng thụ các thành quả văn hóa do chính
mình tạo ra. Quá trình này chính là sự hội nhập xã hội của con người kèm theo quá trình
văn hóa hóa cá nhân, biến một cá nhân với tư cách là một con người sinh vật thành một con người văn hóa.
1.1.1.2. Điều kiện tự nhiên và môi trường xã hội với tư cách là khách thể văn hóa
Nghiên cứu từng nền văn hóa, đi vào bản chất “đều là hậu quả của việc từng
cộng đồng để tồn tại, phải thích ứng với thiên nhiên bao quanh nó”5. Do đó, điều kiện
tự nhiên là khách thể văn hóa. Tự nhiên là cái đương nhiên tồn tại, không phải do ý
muốn, hiểu biết hoặc sáng tạo của con người. Trong tự nhiên có những mối tương tác
(thống nhất, mâu thuẫn) giữa các quần xã sinh vật (hữu sinh) và phi sinh (môi trường
vật lý, hóa học…) tạo thành hệ sinh thái.
Con người sinh ra từ tự nhiên, cần có tự nhiên để tồn tại. Mối quan hệ giữa con
người và tự nhiên là một mặt cơ bản của đời sống văn hóa. Vật chất trong cơ thể con
người là do môi trường tự nhiên cung cấp, không khí con người hít thở, nước con người
uống, thức ăn con người ăn hàng ngày. Con người cần đến tự nhiên vừa là nguồn tư liệu
sống, vừa là nguồn tư liệu lao động. Thông qua lao động, kỹ thuật và tổ chức xã hội của
con người tạo nên một môi trường mới có sức tác động ngược trở lại môi trường tự
nhiên. Đó là môi trường văn hóa hay môi trường nhân tạo: “Văn hóa là cái phần của
môi trường do con người tạo ra”. Môi trường này được tạo ra do con người lợi dụng tự
nhiên và cải tạo tự nhiên (thuần dưỡng cây lúa và các loại cây khác, thuần dưỡng động
vật, làm nhà ở tránh mưa nắng, chế biến thức ăn sống, tạo phương tiện đi lại nhanh, tận
dụng các tài nguyên thiên nhiên để sáng chế ra các tiện nghi vật chất. Vì vậy, những đặc
điểm môi trường tự nhiên của một cộng đồng là những nhân tố hết sức quan trọng quyết
định những đặc điểm môi trường văn hóa, quyết định những đặc điểm của cộng đồng
ấy. Việt Nam có những dòng sông lớn, lưu vực các con sông ấy có những đồng bằng
màu mỡ đầy phù sa. Điều kiện khí hậu Việt Nam nóng ẩm, mưa nhiều, có gió mùa.
5 Nguyễn Từ Chi (1996), Văn hóa học Đại cương và cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, tr55 10
Những điều kiện tự nhiên đó là cơ sở cho sự phát sinh nghề nông trồng lúa nước từ rất
sớm. Và từ đó hình thành nên một nền văn minh lúa nước đặc sắc.
Con người không chỉ quan hệ với tự nhiên và thế giới các biểu tượng của tự
nhiên mà còn có quan hệ với môi trường xã hội. Xã hội là toàn bộ những nhóm người,
tập đoàn, những lĩnh vực hoạt động, những yếu tố hợp thành một tổ chức được điều
khiển bằng những thể chế nhất định. Những xã hội khác nhau có những kiểu tổ chức
khác nhau. Có ba nguyên lý cơ bản tập hợp con người thành xã hội: nguyên lý cùng cội
nguồn (hay nguyên lý cùng dòng máu) tạo nên gia đình, dòng họ; nguyên lý cùng chỗ
tạo nên làng xóm, cộng đồng; nguyên lý cùng lợi ích tạo nên giai cấp, tầng lớp, nghề
nghiệp, tôn giáo… Con người chỉ là con người khi sống trong môi trường xã hội. Sự
khác nhau giữa xã hội loài người với xã hội loài vật chính là chỗ chỉ có xã hội loài
người mới có văn hóa.
Nếu môi trường tự nhiên và môi trường xã hội là điều kiện sự hình thành và phát
triển của môi trường văn hóa thì ngược lại môi trường văn hóa một khi đã xuất hiện lại
góp phần rất lớn trong việc tạo ra thế ứng xử và lối ứng xử của con người trong việc
không ngừng cải thiện môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Do đó, điều kiện tự
nhiên và môi trường xã hội là khách thể của văn hóa.
1.1.2. Phân biệt văn hóa với một số khái niệm khác
1.1.2.1. Khái niệm về văn hóa
Theo quan niệm ở một số nước Phương Tây, văn hóa có từ gốc La tinh Cultus
animi: nghĩa là “trồng trọt, tinh thần”. Từ văn hóa (Cultus) có hai khía cạnh: (1) Trồng
trọt, thích ứng với tự nhiên, khai thác tự nhiên; (2) Giáo dục đào tạo cá thể hay cộng
đồng để họ không còn là con vật tự nhiên và họ có những phẩm chất tốt đẹp.
Khái niệm “văn hóa” mà người phương Đông dùng, lúc đầu vốn tách bạch là
“văn” và “hóa”, dần dần mới kết hợp làm một. Người Trung Quốc trong Chu Dịch, quẻ
Bi có từ “văn” và từ “hóa: “Quan hồ nhân văn dĩ hóa thành thiên hạ” (Xem dáng vẻ
con người, lấy đó mà giáo hóa thiên hạ). Như vậy, văn hóa gồm hai từ: “văn” là vẻ đẹp;
“hóa” là giáo hóa. Lưu Hướng – thời Tây Hán (năm 77 – 6 tr.CN) đã viết “Văn trị giáo
hóa” có nghĩa là văn hóa là phương thức giáo hóa con người, đối lập với vũ lực.
Trong tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nhiều nghĩa. Với nghĩa thông dụng,
văn hóa dùng để chỉ học thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa); theo 11
nghĩa chuyên biệt, văn hóa chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn (văn hóa Đông Sơn,
văn hóa Sa Huỳnh,…); theo nghĩa rộng, văn hóa bao gồm tất cả mọi mặt của đời sống
từ sản phẩm tinh vi, hiện đại đến phong tục, tập quán, lối sống, lao động của con người.
Chính vì thế, nói đến văn hóa, có hàng trăm khái niệm khác nhau. Sau đây, chúng ta
cùng tham khảo một số trong hàng trăm đó.
Nhà nhân học văn hóa người Anh E.B.Tylor (năm 1871) trong công trình nghiên
cứu nhan đề “Văn hóa nguyên thủy” (Primitive culture), đã đưa ra khái niệm về văn hóa sớm nhất:
“Văn hóa hoặc văn minh hiểu theo nghĩa rộng nhất của dân tộc học, có nghĩa là
một tổng thể phức hợp bao gồm các kiến thức tín ngưỡng (tín niệm), nghệ thuật, đạo
đức, luật lệ, phong tục và tất cả những khả năng và thói quen mà con người đạt được
với tư cách là một thành viên trong xã hội”.
Khái niệm này được nhiều nhà khoa học chấp nhận. Sau này, khi xuất hiện các
khái niệm khác thì nó vẫn được nhắc đến để tham khảo.
Tổ chức văn hóa, giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESSCO) đưa ra quan điểm:
“Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí
tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã
hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản
của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng: Văn
hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính văn hóa làm cho chúng
ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản có lý tính, có óc phê phán và dấn thân
một cách đạo lý….”. Từ đó, UNESSCO đưa ra định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể nói
chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Văn hóa là chìa
khóa của sự phát triển”.
Theo UNESSCO, có thể chia làm 2 loại di sản văn hóa. Thứ nhất là các di sản
văn hóa hữu thể như đình, chùa, đền, miếu, lăng mộ... Thứ hai là di sản vô hình như âm
nhạc, múa truyền thống, văn chương truyền miệng, nghi thức, phong tục, tập quán...
Phân tách thì như thế nhưng thực tế di sản hữu thể và vô hình gắn bó hữu cơ với nhau,
lồng vào nhau để biểu trưng và tồn tại trong cuộc sống con người.
Ở Việt Nam, Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1872) – người được gọi là “Thần Siêu”
đã “viết lên trời xanh” (Tả thanh thiên) những điều tâm đắc. Mượn những câu truyện 12
trong lịch sử Trung Hoa, ông là người bàn về khái niệm văn hóa sớm ở nước ta với những ý cơ bản:
- Văn hóa là lối sống hợp quy luật của trời đất (đạo Cương thường)
- Không phải cứ ai sinh ra trong môi trường có văn hóa đã là có văn hóa. Nguyễn
Siêu cho rằng: Người sinh ra ở đất Trung Nguyên mà bán nước, cam tâm làm nô lệ cho
kẻ thù thì không thể gọi là có văn hóa. Ngược lại người Mãn Châu biết học tập văn hóa
Hán thì vẫn có thể gọi là có văn hóa.
- Đất nước có văn hóa hay không trước hết thể hiện ở tiêu chí con người có văn
hóa hay không. Người có văn hóa ở đây được hiểu là người trung nghĩa.
- Văn hóa có sức mạnh hơn cả vũ lực.
Như vậy, Nguyễn Văn Siêu đã đặc khái niệm văn hóa trong chỉnh thể, gắn với
môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, thể hiện cách ứng xử của con người.
Đến thời đại Hồ Chí Minh, bàn về văn hóa, Người đưa ra quan điểm: “Vì lẽ sinh
tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn
ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công
cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những
sáng tạo và phát minh đó tức là Văn hóa”.
Nguyên Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng đưa ra khái niệm: “Nói tới văn hóa là
nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không
phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát
triển, quá trình con người làm nên lịch sử... cốt lõi của sức sống dân tộc là văn hóa với
nghĩa bao quát và cao đẹp nhất của nó, bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình
cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ
bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và
sức chiến đấu để bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”6.
PGS Phan Ngọc với cuốn Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới đã đưa ra quan
điểm: “Văn hóa là một quan hệ. Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới
thực tại. Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá
nhân so với một tộc người khác, một cá nhân khác. Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn
làm cho chúng khác nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ khúc xạ. Tất
6 Phạm Văn Đồng, Văn hóa và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, H, 1994, tr16 13
cả mọi cái mà tộc người tiếp thu hay sáng tạo đều có một độ khúc xạ riêng có mặt ở mọi
lĩnh vực và rất khác độ khúc xạ ở một tộc người khác”7. PGS đã tiếp cận khái niệm văn
hóa trong mối quan hệ tổng thể, gắn với điều kiện tự nhiên, phương thức kiếm sống và
tổ chức sinh hoạt của mỗi tộc người, mỗi một cá nhân trong độ khúc xạ làm nên những
loại hình văn hóa khác nhau.
Trong giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam, tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng:
“Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng
tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người
với môi trường, tự nhiên và xã hội”8. Khái niệm này khá toàn diện vì bao quát các đặc
trưng của văn hóa như tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử và tính nhân sinh.
Điểm qua những khái niệm trên, có thể thấy, nói đến khái niệm văn hóa là nói
đến sự đa dạng và phức tạp. Tùy theo từng cách tiếp cận mà có thể đưa ra các khái niệm
khác nhau về văn hóa. Đặt trong mối quan hệ giữa tự nhiên, xã hội với con người,
chúng tôi xin đưa ra khái niệm văn hóa với các nét bản chất sau:
- Văn hóa là một hoạt động sáng tạo chỉ riêng con người mới có.
- Hoạt động sáng tạo đó bao trùm lên mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống con
người: đời sống vật chất, đời sống xã hội và đời sống tinh thần.
- Thành tựu của những hoạt động sáng tạo đó là các giá trị văn hóa được truyền từ
đời này sang đời khác.
- Văn hóa của mỗi cộng đồng, dân tộc có những đặc tính riêng, hình thành trong
lịch sử, phân biệt cộng đồng người này với cộng đồng người khác.
1.1.2.2. Văn minh, văn hiến, văn vật
Khái niệm văn minh
Khái niệm văn minh (văn = đẹp, minh = sáng) nhiều khi được các nhà khoa học
dùng theo nghĩa như khái niệm văn hóa. Nhưng nếu phân biệt hai khái niệm này thì nó
thường mang nét nghĩa chủ yếu chỉ trình độ phát triển. Văn minh có căn gốc La tinh là
Civitas với nghĩa gốc là đô thị, thành phố. Do đó, văn minh được hiểu là trình độ phát
triển của văn hóa về phương diện vật chất, đặc trưng cho một khu vực rộng lớn, một
thời đại hoặc cả nhân loại. Nói đến cuộc sống văn minh là nói đến sự hợp lý, sự sắp đặt
7 Phan Ngọc, Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, Nxb Văn hóa Thông tin, H, 1996
8 Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, H, 1999, tr 10 14
cuộc sống tiện lợi với các tiện nghi vật chất. Văn minh liên quan chủ yếu đến kỹ thuật
làm chủ tự nhiên. Những phát minh kỹ thuật (và khoa học tự nhiên) là cơ sở, là nguồn
gốc phát sinh của các nền văn minh khác nhau trong lịch sử phát triển nhân loại: văn
minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp, văn minh hậu công nghiệp... Như vậy, văn
minh là trình độ phát triển trong dãy phát triển không ngừng, trình độ sau thay thế trình
độ trước. Đó trước hết là sự phát triển tiến bộ trong kỹ thuật làm chủ tự nhiên và sau đó
là sự tiến bộ về tổ chức xã hội. Còn nói tới văn hóa là nói tới tính tương đối ổn định, gắn
bó với đời sống tinh thần của một cộng đồng vốn có gốc rễ sâu xa trong lịch sử với một
bản sắc dân tộc. Do sự khác nhau đó mà các cộng đồng khác nhau tuy có cùng trình độ
văn minh nhưng lại có những nền văn hóa khác nhau. Đồng thời mỗi cộng đồng đều trải
qua những trình độ văn minh khác nhau nhưng vẫn giữ được một truyền thống văn hóa có bản sắc riêng.
Khái niệm văn hiến
Phương Đông xưa trong đó có Việt Nam đã phổ biến khái niệm văn hiến. Khi có
người hỏi Khổng Tử, nước Hạ và nước Ân có “lễ” không? Ông đã trả lời: “Còn phải
xem các nước nhỏ phụ thuộc vào hai nước ấy có văn hiến không đã”. Như vậy, văn hiến
theo cách giải thích của Khổng Tử là:
- Văn là sách vở, có nghĩa là những kinh nghiệm tốt đẹp được đúc kết từ cuộc
sống, thể hiện trên sách vở.
- Hiến là người hiền tài, có nghĩa là những người tài giỏi, có khả năng chọn lọc
và giải mã các kinh nghiệm có trong sách vở và quan trọng hơn nữa là có trái tim thân
nhân, đem lại những kinh nghiệm ấy làm lợi cho dân cho nước.
Trong xã hội có biết bao kinh nghiệm tốt đẹp, nhưng người ta chỉ cần đến những
kinh nghiệm tốt đẹp nhất, phù hợp nhất với thực tại. Nhà văn hóa Vương Dung gọi nó là
“Thần lý” có nghĩa là cái “thần” của lý, là cái lý đúng nhất trong các cái lý. Quẻ Quán
trong sách Kinh dịch gọi nó là “thiên chi thần đạo”, là cái thần của đạo trời. Quẻ Hằng
gọi nó là “kỳ đạo”, là hướng đi, lối đi tuyệt duyệt.
Mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc ta đã tạo ra nền tảng tinh
thần vững chắc, góp phần tạo nên sức sống của dân tộc. Nền tảng tinh thần chính là cơ
sở tồn tại của dân tộc như Nguyễn Trãi đã viết:
“Như nước Đại Việt ta từ trước, 15
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”.
Như vậy, văn hiến là sách vở, nhân vật tốt trong một đời; là văn hóa thiên về
truyền thống văn hóa lâu đời. Đó là các giá trị tinh thần còn được lưu giữ lại, do những
người có tài đức chuyển tải, thể hiện tính dân tộc, tính lịch sử rõ rệt.
Khái niệm văn vật
Truyền thống văn hóa tốt đẹp là sự cộng hưởng của nhiều nhân tài và nhiều di
tích lịch sử. Chúng ta vẫn nói: “Hà Nội nghìn năm văn vật” có nghĩa là Thủ đô có nhiều
công trình, hiện vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Từ đó, có thể định nghĩa, văn vật là
khái niệm hẹp để chỉ những công trình hiện vật có giá trị tinh thần và lịch sử. Khái niệm
văn vật cũng thể hiện tính dân tộc và tính lịch sử đậm đặc.
Có thể nói, khái niệm văn minh thường gắn với phương Tây đô thị trong khi khái
niệm văn hiến, văn vật thường gắn với phương Đông nông nghiệp. Phân biệt văn hóa
với các khái niệm trên thực ra chỉ mang tính chất tương đối, có thể thống nhất, hòa hợp,
bổ sung cho nhau hoặc tách bạch để nhìn nhận rạch ròi. Tuy nhiên, nói gì thì cũng
không thể phủ nhận “Văn hóa là tấm gương nhiều mặt phản chiếu đời sống và nếp sống
của một cộng đồng dân tộc”9. Do đó, khu biệt để phân định văn hóa với các khái niệm,
phạm trù khác vẫn sẽ là mối quan tâm lớn của loài người chúng ta.
1.2. Đặc điểm của văn hóa
1.2.1. Văn hóa là sản phẩm sáng tạo của con người
Con người là thành viên của xã hội, sống hòa nhập với xã hội. Quá trình đó gọi là
quá trình xã hội hóa cá nhân. Chỉ có xã hội loài người mới có văn hóa, nên quá trình xã
hội hóa cá nhân bao giờ cũng kèm theo quá trình văn hóa hóa cá nhân, tức là quá trình
biến một cá nhân với tư cách một con người sinh vật thành một con người văn hóa.
Trong việc tiếp nhận những ứng xử xã hội, con người mang ý thức tư tưởng. Do đó, các
hình thức học tập, giáo dục ở con người có khả năng không những truyền lại mà phát
triển những ứng xử xã hội. Thông qua đó, con người vừa góp phần duy trì tính bền vững
của văn hóa, vừa góp phần vào sự biến đổi văn hóa. Như vậy, văn hóa là sản phẩm sáng tạo của con người.
1.2.2. Văn hóa là sự tích hợp các giá trị vật chất và tinh thần
9 Trần Quốc Vượng (1996), 100 năm giao thoa văn hóa Đông Tây, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội, tr53 16
Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người
sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người
với môi trường tự nhiên và xã hội.
Giá trị vật chất là những biểu hiện cụ thể, bề ngoài của văn hoá, bao gồm tất cả
hiện tượng có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm thấy như kiến trúc, ngôn ngữ, sáng tạo
mỹ thuật, phong cách ăn mặc, lối sống, nghi lễ, ứng xử ... của mỗi nền văn hóa. Giá trị
tinh thần là những biểu hiện bên trong của văn hóa như ý niệm, tín ngưỡng, phong tục,
tập quán, giá trị, chuẩn mực... Sự tích hợp các giá trị vật chất và tinh thần tạo nên hệ
thống tổng thể, mang lại cho văn hóa sự thống nhất và khả năng tiến hóa nội tại bền vững.
Như vậy, văn hóa là sự tích hợp các giá trị vật chất và tinh thần nhằm giáo dục
con người khát vọng hướng tới chân - thiện - mỹ và khả năng sáng tạo trong đời sống.
1.2.3. Văn hóa thể hiện mối quan hệ tương tác giữa con người và môi trường
tự nhiên và môi trường xã hội
Con người sống trong môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Sự tương tác
của con người với hai môi trường trên đã tạo ra một môi trường nhân tạo: “Văn hóa là
cái phần của môi trường do con người tạo ra”10. Sống trong môi trường tự nhiên, con
người đã biết lợi dụng và cải tạo tự nhiên như việc thuần dưỡng cây lúa, thuần dưỡng
động vật nuôi, làm nhà ở bằng các vật liệu tự nhiên,… Quá trình tương tác với tự nhiên,
con người đã vận dụng các đặc điểm tự nhiên làm nhân tố hình thành các đặc điểm của
cộng đồng, đặc điểm của môi trường văn hóa. Sống trong một xã hội nhất định với một
kiểu tổ chức xã hội nhất định, con người cùng với tập tính của mình đã tạo nên cách ứng
xử, giao tiếp với nhau, đó là văn hóa.
1.2.4. Văn hóa có tính lịch đại và đồng đại
Lịch đại là cái nhìn theo chiều dọc, mang tính lịch sử, theo đó, mọi thứ đều đặt
trong quan hệ với những gì trước và sau đó. Đồng đại, ngược lại, là cái nhìn theo chiều
ngang, mọi sự vật, hiện tượng đặt trong tương quan với những sự vật, hiện tượng khác ở
những nơi khác, cùng thời.
10 Chu Xuân Diên (2004), Mấy vấn đề văn hóa và văn học dân gian Việt Nam, Nxb Văn nghệ thành phố HCM. 17
Nền văn hóa của dân tộc nào cũng đều mang cả tính lịch đại và đồng đại. Với
tính lịch đại, nghiên cứu một nền văn hóa phải đặt nó trong quá trình phát triển để thấy
tính liên tục, tính nối tiếp. Một nền văn hóa phát triển cho ra đời rất nhiều giá trị. Những
giá trị đó được khẳng định trong lịch sử và trường tồn với hiện tại, tương lai. Con người
một mặt hấp thụ những giá trị truyền thống, một mặt sáng tạo ra những giá trị mới làm
phong phú thêm đời sống của mình. Bên cạnh đó, nói đến một nền văn hóa của một dân
tộc, quốc gia cũng phải đặt nó trong mối quan hệ tương quan cùng thời gian, cùng
không gian với những nền văn hóa khác để có tư duy so sánh, phản biện. Trong mối
quan hệ đồng đại, văn hóa luôn có sự giao thoa, tiếp nhận những tinh hoa của nền văn
hóa khác. Điều đó tạo nên sự tương đồng và khác biệt của các nền văn hóa.
1.2.5. Văn hóa có tính ngoại ứng
Giao lưu, tiếp biến là quy luật cơ bản trong sự phát triển của văn hóa. Không một
nền văn hóa nào trên thế giới lại tuyệt đối cổ xưa, thuần khiết và không bị ảnh hưởng
của một nền văn hóa nào khác. Trong quá trình giao lưu, tiếp nhận các nền văn hóa khác
làm giàu cho bản sắc văn hóa dân tộc mình thì sự chủ động “biết vay” và “biết trả” các
giá trị nhân loại kết hợp với giá trị dân tộc tạo nên giá trị mới phục vụ cho sự phát triển
đất nước và góp phần làm phong phú văn hóa nhân loại. Bên cạnh đó cần có thái độ
khoan dung văn hóa, tôn trọng sự đa dạng văn hóa tức là tôn trọng các giá trị của người
khác, để người khác tôn trọng giá trị của mình, tiếp thu lẫn nhau để cùng phát triển. Cần
chú ý tôn trọng sự khác biệt giữa các giá trị, giao tiếp bình đẳng giữa các giá trị của các
nền văn hóa khác nhau. Ngoài ra, cần phê phán thói kiêu ngạo, hư vô chủ nghĩa trong
giao lưu văn hóa. Tức là coi thường giá trị văn hóa của người khác, phủ nhận các giá trị
tích cực của văn hóa bên ngoài vào văn hóa dân tộc.
Ngày nay, Việt Nam đang mở cửa, hội nhập, muốn làm bạn với tất cả các nước,
chúng ta cần hiểu biết, tiếp thu, tiếp biến các giá trị văn hóa của các quốc gia dân tộc
khác để phát triển văn hóa dân tộc. Chúng ta không thể đứng ngoài xu thế chung của
nhân loại, muốn phát triển đất nước ta phải hội nhập, tiếp thu các giá trị tốt đẹp của văn
hóa, văn minh nhân loại, những tiền đề vật chất và tinh thần mà thời đại đã đặt ra.
1.3. Các đặc trưng và chức năng cơ bản của văn hóa
1.3.1. Các đặc trưng của văn hóa 18
Văn hóa có 4 đặc trưng, đó là tính hệ thống, tính giá trị, tính nhân sinh và tính
lịch sử. Nghiên cứu từng đặc trưng này sẽ giúp cho cách tiếp cận chức năng văn hóa toàn diện hơn.
1.3.1.1. Tính hệ thống
Tính hệ thống là đặc trưng đầu tiên của văn hóa, để phân biệt “hệ thống” chứ
không phải là “tập hợp”. Tính hệ thống giúp phát hiện những mối liên hệ mật thiết giữa
các hiện tượng, sự kiện thuộc một nền văn hóa của một tộc người hay khu vực này trong
mối tương quan với tộc người, khu vực khác. Tính hệ thống còn giúp phát hiện các đặc
trưng, những quy luật hình thành và phát triển của nền văn hóa đó.
1.3.1.2. Tính giá trị
Cùng với nhu cầu nhận thức thế giới xung quanh, con người còn có nhu cầu
hưởng thụ, hướng tới cái đẹp. Con người nhào nặn hiện thực theo quy luật của cái đẹp
như C.Mác từng khẳng định: “Không có cái gì của con người là xa lạ với tôi”. Xét cho
cùng, văn hóa là sự sáng tạo của con người theo quy luật cái đẹp, cái có ích. Đó chính là
tính giá trị của văn hóa.
Xét về tính mục đích, các giá trị của văn hóa bao gồm giá trị vật chất và giá trị
tinh thần. Xét theo ý nghĩa, các giá trị văn hóa có thể chia thành giá trị sử dụng, giá trị
đạo đức và giá trị thẩm mỹ. Xét theo thời gian, các giá trị văn hóa có thể phân biệt các
giá trị vĩnh cửu và giá trị nhất thời. Sự phân biệt theo thời gian cho phép ta nhìn các giá
trị văn hóa trong cái nhìn biện chứng và khách quan, giúp cho việc đánh giá tính giá trị
của các sự vật, hiện tượng, tránh được xu hướng cực đoan, phủ nhận sạch trơn hoặc tán
dương, ca tụng thái quá.
1.3.1.3. Tính nhân sinh
Ra đời cùng với sự phát triển của con người nên văn hóa mang tính nhân sinh rõ
nét. Đặc trưng này cho phép phân biệt văn hóa như một hiện tượng xã hội do con người
sáng tạo (nhân tạo) với các giá trị tự nhiên (thiên tạo). Văn hóa là cái tự nhiên được biến
đổi bởi con người. Sự tác động của con người vào tự nhiên có thể mang tính vật chất
(như việc tôi vàng, luyện quặng, đúc đồng, đẽo gỗ) hoặc mang tính tinh thần (như việc
đặt tên cho cảnh quan thiên nhiên gắn với truyền thuyết về sự hình thành của cảnh quan thiên nhiên đó). 19
Với tính nhân sinh, văn hóa trở lên sống động trong từng thời kỳ và có sức sống
lâu bền với con người và xã hội loài người, trở thành truyền thống, gia trị muôn đời.
1.3.1.4. Tính lịch sử
Nói đến văn hóa là nói đến tính lịch sử, bởi nó được tạo ra, khẳng định giá trị
trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Tính lịch sử cho phép phân biệt văn hóa như sản
phẩm của một quá trình và được tích lũy qua nhiều thế hệ và kết tinh là một nền văn
minh nào đó như sản phẩm cuối cùng, chỉ ra trình độ phát triển của từng giai đoạn.
Tính lịch sử tạo nên một bề dày, một chiều sâu của một nền văn hóa. Điều đó đặt
ra yêu cầu là văn hóa thường xuyên tự điều chỉnh, tiến hành phân loại và phân bố lại các
giá trị. Tính lịch sử được duy trì bằng truyền thống văn hóa. Đó là những giá trị tương
đối ổn định được tích lũy và tái tạo trong cộng đồng người qua không gian và thời gian,
được đúc kết thành những khuôn mẫu xã hội và cố định dưới dạng ngôn ngữ, phong tục,
tập quán, nghi lễ, luật pháp và cả dư luận...
1.3.2. Các chức năng cơ bản của văn hóa
Nói đến chức năng của văn hóa có rất nhiều cách tiếp cận và phân chia khác
nhau. Xét về bản chất, mục tiêu cao cả nhất của hoạt động văn hóa là vì con người, vì sự
phát triển và hoàn thiện con người. Từ cách tiếp cận này, các chức năng của văn hóa lần
lượt là: Chức năng tổ chức xã hội, chức năng điều chỉnh xã hội, chức năng giao tiếp và chức năng giáo dục.
1.3.2.1. Chức năng tổ chức xã hội
Đặc trưng đầu tiên của văn hóa là tính hệ thống. Với đặc trưng này, văn hóa với
tư cách là một thực thể bao trùm mọi hoạt động của xã hội, thực hiện được chức năng tổ chức xã hội.
Trong tổ chức xã hội, con người tìm và hiểu thế giới tự nhiên. Từ đó con người
thích nghi, biến đổi để cân bằng với tự nhiên. Quá trình này, con người đã khái quát
được các quy luật của tự nhiên để chung sống hài hòa, ổn định. Bên cạnh đó, con người
nhận thức về các quan hệ xã hội và tổng kết thành các quy luật, từ những vấn đề vi mô
đến vĩ mô. Điều đó làm tăng độ ổn định của xã hội, cung cấp cho xã hội mọi phương
tiện cần thiết để thích nghi hoặc ứng phó với môi trường tự nhiên và xã hội. Đó chính là
chức năng tổ chức xã hội của văn hóa 20
