Tiểu luận về Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội môn Triết học Mác - Lênin | Trường Đại học Tôn Đức Thắng

lOMoARcPSD|19358941
Tiểu luậ - Tiểu luận về tồn tại xã hội và ý thức xã hội
triết học (Đại học Tôn Đức Thắng) Scan to open on Studeersnel
Studocu is not sponsored or endorsed by any college or university
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT ******* BÀI TIỂU LUẬN
MÔN TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN
Nhóm: THMLNH2020 Đề tài:
MỐI QUAN HỆ GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC
XÃ HỘI VÀ VẬN DỤNG LIÊN HỆ VỚI NHỮNG BIỂU
HIỆN LẠC HẬU CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY
Giảng viên hướng dẫn: Huỳnh Tuấn Linh
Sinh viên thực hiện:
1. Vũ Thị Oanh - K214101937
2. Trần Thị Minh Tâm - K214100777
3. Nguyễn Từ Quyên - K214101938
4. Nguyễn Hoàng Mỹ Xuân - K214100783
5. Nguyễn Thị Ngọc Hạnh - K214020175 TP HCM, 07/2022
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941 MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ...............................................................................................................................3 NỘI DUNG I.
TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI5 1.1.
Khái niệm tồn tại xã hội ..................................................................................... 5 1.2.
Khái niệm ý thức xã hội ..................................................................................... 6 II.
MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý
THỨC XÃ HỘI ............................................................................................................................. 8 2.1.
Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội ......... 8 2.2.
Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội ............................................... 9 III.
VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI
QUAN HỆ GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI VÀO LỐI
SỐNG SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY .......................................................... 14
3.1. Khái quát về lối sống của sinh viên .............................................................. 14
3.2. Nguyên nhân dẫn đến lối sống lạc hậu ..................................................... 18
3.3. Hướng khắc phục .................................................................................................... 19
KẾT LUẬN ...................................................................................................................................... 22
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................................... 23 2
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941 LỜI MỞ ĐẦU
Chủ nghĩa Mác – Lênin là một thể thống nhất thế giới quan, phương pháp
luận và hệ tư tưởng của giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong cuộc
đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản về xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa
cộng sản. Những quy luật chung nhất của sự vận động, phát triển của tự nhiên,
xã hội và tư duy là đối tượng nghiên cứu của triết học Mác – Lênin. Trong hệ
thống nghiên cứu đó, có quan điểm về sự quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội.
Hiện nay, đất bước vào thực hiện nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng
mới, càng đòi hỏi cao hơn về yêu cầu làm sáng tỏ và phát lý triển luận từ đó vận
dụng sáng tạo vào từng điều kiện cụ thể. Vấn đề về mối quan hệ biện chứng giữa
tồn tại xã hội và ý thức xã hội lại càng có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc hơn. Đặc biệt
là với đối tượng sinh viên, những mầm non tương lai của tổ quốc, cần phải nhận
thức rõ những hạn chế của bản thân và tìm ra cách khắc phục.
Trong quá trình tham gia lớp học, chúng tôi đã đặc biệt chú ý đến vấn đề
này. Do vậy, chúng tôi quyết định chọn chủ đề này làm nội dung tiểu luận.
Trong phạm vi bài tiểu luận “ Phân tích mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và
ý thức xã hội, qua đó nêu những hành vi của sinh viên thể hiện tính lạc hậu và
hướng khắc phục”, chúng tôi tập trung nghiên cứu đối tượng của đề tài là khái
niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội, cụ thể là mối quan hệ biện chứng giữa
chúng. Phạm vi nghiên cứu của đề tài là ứng dụng mối quan hệ biện chứng vào
đời sống xã hội, đặc biệt là đời sống sinh viên bằng cách sử dụng phương pháp
nghiên cứu lý thuyết, cụ thể là phương pháp nghiên cứu và tổng hợp lý thuyết.
Đây là phương pháp sử dụng các thông tin có sẵn từ văn bản, tài liệu và qua các
thao tác phân tích, tổng hợp nội dung. Qua đó, chúng tôi sẽ giúp người đọc nắm
được những nội dung cơ bản của lý luận về quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã
hội và ý thức xã hội, thấy rõ được tầm quan trọng của nó; từ đấy nêu ra những 3
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
hành vi của sinh viên còn thể hiện tính lạc hậu và đưa ra một số hướng giải quyết
để sinh viên có cái nhìn mới mẻ hơn, từ đó giảm bớt những tính lạc hậu ra khỏi
xã hội, giúp cho xã hội ngày càng văn minh. 4
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941 NỘI DUNG
I. TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI
1.1. Khái niệm của tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là phạm trù triết học dùng để chỉ đời sống vật chất và
những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định.
Ví dụ: Trong điều kiện địa lý tự nhiên nhiệt đới, gió mùa, nhiều sông ngòi,... thì
phương thức canh tác lúa nước là thích hợp nhất đối với người Việt Nam trong
suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm qua. Để tiến hành được phương thức đó,
người Việt buộc phải co cụm lại thành tổ chức dân cư làng, xã, có tính ổn định bền vững,...
Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội bao gồm phương thức sản xuất vật chất;
môi trường tự nhiên (đất đai, rừng núi, sông ngòi, tài nguyên, khoáng sản, năng
lượng...) và dân số. Trong đó, phương thức sản xuất vật chất là cách thức con
người tiến hành quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn lịch sử nhất định
của xã hội loài người, bao gồm lực lượng sản xuất với một trình độ nhất định và
quan hệ sản xuất tương ứng. Đây là yếu tố cơ bản, quyết định nhất vì, phương
thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định, chi phối các yếu tố còn lại cũng như
quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội.
Ví dụ: Từ một đảo quốc hầu như không có tài nguyên thiên nhiên, nguồn
nguyên liệu đều phải nhập từ bên ngoài, Singapore đã có bước phát triển ngoạn
mục trong hơn 50 năm qua, trở thành một trong những quốc gia có GDP bình
quân đầu người cao nhất thế giới. Sự phát triển của Singapore là kết quả của
chính sách áp dụng những phương thức sản xuất vật chất tân tiến, hợp lý, kết 5
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
hợp với nền tri thức hiện đại của con người để đem lại bước tiến mới cho nhiều
ngành kinh tế (từ nông nghiệp đến dịch vụ thương mại,…).
1.2. Khái niệm của ý thức xã hội
Ý thức xã hội là toàn bộ đời sống tinh thần của xã hội bao gồm những tư
tưởng, quan điểm, tình cảm, tâm trạng, thói quen, truyền thống … nảy sinh từ
tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định.
Từ đây, ta nhận thấy được sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý
thức cá nhân. Ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của những con người riêng
biệt, cụ thể. Ý thức của các cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội với những mức
độ khác nhau do đó nó hiển nhiên là mang tính xã hội. Song ý thức cá nhân
không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm, tư tưởng, tình cảm phổ biến của
một cộng đồng, một tập đoàn xã hội, một thời đại xã hội nhất định. Ý thức xã
hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng với nhau,
thâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau. Ví dụ:
Ý thức xã hội: Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam
Ý thức cá nhân: Sự gần gũi gắn bó, lòng yêu quê hương, đất nước của mỗi cá
nhân, công dân Việt.
Kết cấu của ý thức xã hội có thể chia theo những cách sau:
Theo trình độ phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội có thể
phân biệt ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận.
+ Ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức, những quan
niệm… được hình thành trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày. 6
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
Ví dụ: Thời xa xưa khi chưa có những kỹ thuật, công cụ quan sát thiên văn, khí
tượng, dân gian đúc kết một số câu ca dao về thời tiết dựa trên sự quan sát thực tiễn như:
“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.”
“Sao dày thì mưa, sao thưa thì nắng”
“Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ.”
+ Ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hóa, khái
quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những
khái niệm, phạm trù, quy luật.
Theo phương thức phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội có
thể phân biệt tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội.
+ Tâm lý xã hội là toàn bộ đời sống tình cảm, tâm trạng, khát vọng, ý
chí,… phản ánh trực tiếp và tự phát đối với hoàn cảnh sống của họ.
Ví dụ: Tâm trạng hân hoan của học sinh khi được trở lại trường sau dịch,
phong tục ăn trầu của người Việt Nam, thói quen tập thể dục buổi sáng ,v.v...
+ Hệ tư tưởng xã hội là toàn bộ các hệ thống quan niệm, quan điểm xã hội
như: Chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo…; là sự phản ánh
gián tiếp tự giác đối với tồn tại xã hội.
Ví dụ: Hệ tư tưởng phong kiến, hệ tư tưởng chính trị, hệ tư tưởng giai cấp,…
Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội cũng có tính giai cấp, phản ánh
điều kiện sinh hoạt vật chất và lợi ích khác nhau, đối lập nhau giữa các giai cấp.
Vì vậy ý thức xã hội của các giai cấp có nội dung và hình thức phát triển khác
nhau hoặc đối lập nhau. Tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện ở tâm lý xã
hội, cũng như ở hệ tư tưởng xã hội. Những tư tưởng thống trị của một thời đại 7
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
bao giờ cũng là tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị ở thời đại đó.
Ví dụ: Chủ nghĩa Mác – Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giai
cấp công nhân, ngọn cờ giải phóng của quần chúng bị áp bức, bóc lột. Hiện nay
các thế lực thù địch đang không ngừng tấn công vào chủ nghĩa Mác – Lênin,
muốn phủ nhận, xóa bỏ nó.
II. MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI
2.1. Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội
Tồn tại xã hội sinh ra ý thức xã hội và quy định nội dung, bản chất, xu
hướng vận động của ý thức xã hội mà ý thức xã hội là sự phản ánh cái logic
khách quan của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội. Tồn tại xã hội như
thế nào thì ý thức xã hội như thế ấy.
Mỗi khi tồn tại xã hội (nhất là phương thức sản xuất) biến đổi thì những tư
tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học, đạo
đức... sớm muộn cũng bị biến đổi theo. Chính vì thế, chúng ta không thể tìm
nguồn gốc của tư tưởng, lý luận trong đầu óc con người, mà phải tìm ở điều kiện vật chất xã hội.
Ví dụ: Trong xã hội nguyên thuỷ, do trình độ của lực lượng sản xuất còn hết sức
thấp kém, mọi người còn làm chung, hưởng chung nên chưa có tư tưởng tư hữu
xuất hiện. Nhưng khi chế độ công xã nguyên
thuỷ tan rã, quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ ra đời, xã hội phân chia giàu
nghèo, bóc lột và bị bóc lột thì ý thức con người biến đổi căn bản; nảy sinh và
phát triển, tư tưởng tư hữu, ăn bám, bóc lột, chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng chủ nô ra đời. 8
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941 Hình 2.1
Một trong những công lao to lớn của C.Mác và Ph.Ăngghen là đã phát
triển chủ nghĩa duy vật đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử,
giải quyết một cách khoa học vấn đề sự hình thành và phát triển của ý thức xã
hội. Quan điểm trên đây đối lập với quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về xã hội
cho nên, ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nếu chúng ta thấy có những lý luận,
quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó là do những điều kiện khác nhau
của đời sống vật chất quyết định.
2.2. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
a) Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội
Theo nguyên lý, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, khi tồn tại xã hội
biến đổi tất yếu dẫn tới sự biến đổi của ý thức xã hội. Thế nhưng, lịch sử xã hội
loài người cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi rất lâu rồi, song ý thức xã hội
do xã hội đó sản sinh ra vẫn tiếp tục tồn tại. Điều này biểu hiện rõ nhất ở các
khía cạnh khác nhau của tâm lý xã hội như truyền thống, thói quen và nhất là tập
quán. Lênin từng nhận định rằng: "Sức mạnh của tập quán ở hàng triệu và hàng
chục triệu người là một sức mạnh ghê gớm nhất". Có những nguyên nhân như sau: 9
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
Thứ nhất, do sự tác động mạnh mẽ và nhiều mặt trong hoạt động thực
tiễn của con người khiến cho tồn tại xã hội diễn ra với tốc độ nhanh hơn khả
năng phản ánh của ý thức xã hội.
Thứ hai, do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống và do cả tính
bảo thủ của hình thái ý thức xã hội. Và những điều kiện tồn
tại xã hội mới cũng chưa đủ để làm cho những thói quen, tập quán và truyền
thống cũ hoàn toàn biến mất đi.
Ví dụ: Sự xuất hiện của Covid 19 đã khiến cho cả thế giới ý thức hơn về lợi ích
của việc tiêm phòng vaccine, nhưng trên thế giới, nhất là ở các quốc gia phương
Tây, số lượng người từ chối tiêm ngừa vaccine chiếm tỷ lệ khá cao bởi họ còn
nghi hoặc về chất lượng ,sự an toàn của vaccine, sự rủi ro về sức khỏe, tính
mạng và sự thiếu thông tin về vaccine. Hình 2.2
(Theo Imperial College London YouGov Covid 19 Behaviour Tracker Data Hub)
Thứ ba, ý thức xã hội thường gắn liền với lợi ích của những tập đoàn
người, của các giai cấp nào đó trong xã hội. Các tập đoàn hay giai cấp lạc hậu
này thường níu kéo, bám chặt vào những tư tưởng lạc hậu để bảo vệ và duy trì
quyền lợi ích kỷ của họ, để chống lại các lực lượng tiến bộ trong xã hội. 10
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
Ví dụ: Khoa học phát triển nhanh chóng nhưng ý thức con người chưa phát
triển, còn nhiều phong tục tập quán lạc hậu như hủ tục ma chay, trọng nam khinh nữ.
Ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng. Cho nên trong sự
nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng,
đấu tranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về
mặt tư tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ.
b) Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội
Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội,
triết học Mác đồng thời thừa nhận rằng: Trong những điều kiện nhất định, tư
tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiến tiến có thể vượt
trước sự phát triển của tồn tại xã hội, có tác dụng định hướng và dự báo được xu
thế phát triển tương lai của tồn tại xã hội. Thế nhưng, khi phân tích nhận định này cần lưu ý:
Thứ nhất, có những tư tưởng vượt trước là khoa học khi nó xuất phát từ
tồn tại xã hội, tức là nó phản ánh được logic khách quan, xu thế phát triển tất yếu của tồn tại xã hội.
Ví dụ: Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật giúp con người chinh phục
không gian và tiên đoán được việc xảy ra trong tương lai như là thời tiết các
hiện tượng tự nhiên.
Thứ hai, có những quan điểm vượt trước không khoa học, là phản khoa
học, tức là nó sẽ rơi vào sai lầm, ảo tưởng, chủ quan khi nó xuất phát từ ý muốn
chủ quan của con người chứ không phải xuất phát từ hiện thực khách quan. 11
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
Ví dụ: Trước thời kỳ đổi mới, Việt Nam muốn có ngay mô hình chủ nghĩa xã hội
nên đã thực hiện cách mạng trong lĩnh vực quan hệ sản xuất trong khi trình độ
của lực lượng sản xuất còn kém dẫn tới lực lượng sản xuất chậm phát triển, kinh
tế rơi vào tình trạng trì trệ, khủng hoảng dẫn tới sai lầm, thất bại.
Khi nói tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội, dự kiến được
quá trình phát triển khách quan của xã hội, nó có tác dụng tổ chức, chỉ đạo,
hướng dẫn con người trong hoạt động thực tiễn. Tuy nhiên, những tư tưởng khoa
học đó không thoát ly khỏi tồn tại xã hội mà thực chất phải xuất phát từ tồn tại
xã hội, phản ánh tồn tại xã hội chính xác hơn, sâu sắc.
c) Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển
Trong đời sống tinh thần của một cộng đồng người có thể có những nhân
tố tinh thần, xã hội vốn không phải là cái được nảy sinh từ điều kiện sinh hoạt
vật chất khách quan của cộng đồng đó, mà là sự giao lưu, tiếp biến tư tưởng văn
hóa giữa các cộng đồng người hoặc kế thừa truyền thống tư tưởng từ những cộng
đồng người trong lịch sử để lại. Vì vậy có thể nói ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển.
Do ý thức có tính kế thừa trong sự phát triển, nên không thể giải thích
được một tư tưởng nào đó nếu chỉ dựa vào những quan hệ kinh tế hiện có, không
chú ý đến các giai đoạn phát triển tư tưởng trước đó. Lịch sử phát triển của tư
tưởng đã cho thấy những giai đoạn hưng thịnh hoặc suy tàn của triết học, văn
học, nghệ thuật, v.v. nhiều khi không phù hợp hoàn toàn với những giai đoạn
hưng thịnh hoặc suy tàn của kinh tế.
Ví dụ: Cuối thế kỷ 18 nước Pháp có nền kinh tế ít phát triển hơn nước Anh rõ rệt
nhưng tư tưởng lại được đánh là tiên tiến hơn nước Anh.
Trong xã hội có giai cấp thì tính kế thừa của ý thức xã hội gắn liền với
tính chất giai cấp của nó. Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý 12
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
thức khác nhau của các thời đại trước, cụ thể các giai cấp tiên tiến tiếp nhận
những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại.
Ví dụ: Tư tưởng lấy “Dân làm gốc” hay “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó
vạn lần dân liệu cũng xong” (Hồ Chí Minh)
d) Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong quá trình phát triển
Ý thức xã hội được thể hiện dưới nhiều hình thái cụ thể như: chính trị,
pháp quyền, đạo đức, triết học, nghệ thuật, tôn giáo, khoa học. Mỗi hình thái ý
thức xã hội phản ánh một đối tượng nhất định, một phạm vi nhất định của tồn tại
xã hội, nhưng giữa chúng có mối
liên hệ với nhau. Sự liên hệ tác động đó làm cho mỗi hình thái ý thức có những
tính chất và những mặt không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng tồn tại
xã hội hay bằng các điều kiện vật chất:
Ví dụ: Trong triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần Phật giáo có ảnh hưởng rất lớn trong
đời sống tinh thần của xã hội thì sang thời Lê (Hậu Lê), Nho
giáo giành được địa vị thống trị và chi phối đời sống tinh thần của chế độ phong kiến.
e) Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm
tuyệt đối hoá vai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm
thường khi phủ nhận tác động tích cực của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội.
Sự tác động của ý thức xã hội tới tồn tại xã hội biểu hiện qua hai chiều
hướng. Nếu ý thức xã hội tiến bộ thì tác động thúc đẩy tồn tại xã hội phát triển,
nếu ý thức xã hội lạc hậu sẽ cản trở sự phát triển của tồn tại xã hội. 13
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào
điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư
tưởng nảy sinh; vào vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng và vào
mức độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng.
Ví dụ: Hệ tư tưởng tư sản đã tác động mạnh mẽ đến xã hội các nước Tây Âu thế
kỷ XVII, XVIII. Hệ tư tưởng vô sản trở thành vũ khí về mặt tư tưởng của giai cấp
vô sản đấu tranh để xoá bỏ xã hội tư bản. III.
VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI
QUAN HỆ GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI VÀO
LỐI SỐNG SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY
Trong những năm gần đây xã hội đang thay đổi từng ngày với một tốc độ
chóng mặt. Xã hội ngày càng phát triển đã nâng cao tư tưởng và lối sống của
nhiều người nhưng bên cạnh đó những luồng tư tưởng và hành vi lạc hậu vẫn tồn
tại và đang tác động xấu đến một bộ phận người dân đặc biệt là thế hệ sinh viên
trẻ hiện nay. Nói đến sinh viên tức là nói đến thế hệ đang nắm trong tay tri thức
cùng với những hiểu biết về tiến bộ xã hội nói chung và sự phát triển đất nước
nói riêng. Con người Việt Nam mới mà chúng ta đang xây dựng, đặc biệt là
những sinh viên đang sống trong thời đại của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0
phải là con người phát triển toàn diện. Quá trình xây dựng con người mới đồng
thời là quá trình đấu tranh loại bỏ những gì lạc hậu, phản tiến bộ trong đó hành
vi lạc hậu được xem là một rào cản lớn, một “sợi dây” trói buộc sự vận động,
phát triển của xã hội.
3.1. Khái quát về lối sống sinh viên
Việc hình thành lối sống tích cực, nhân văn đóng vai trò hết sức quan
trọng thể hiện mối quan hệ lành mạnh giữa con người với con người, thể hiện tư 14
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
tưởng đạo đức tiến bộ, góp phần xây dựng hình ảnh con người Việt Nam với đầy
đủ phẩm chất tốt đẹp. Trong đó sinh viên là những người trẻ tuổi, năng động,
sáng tạo, có chí tiến thủ, có ước mơ và hoài bão lớn trong học tập và cuộc sống.
Chính sinh viên là những người tiên phong trong mọi công cuộc cải cách, đổi
mới về kinh tế, giáo dục… Trong đầu họ luôn đầy ắp các ý tưởng độc đáo và thú
vị; và họ tận dụng mọi cơ hội để biến các ý tưởng ấy thành hiện thực. Đã có
nhiều sinh viên nhận được bằng phát minh , sáng chế; và không ít trong số
những phát minh ấy được áp dụng, được biến thành những sản phẩm hữu ích
trong thực tiễn. Trong học tập, sinh viên không ngừng tự đổi mới phương pháp
học sao cho lượng kiến thức họ thu được là tối đa. Không chờ đợi, thụ động dựa
vào thầy cô, họ tự mình đọc sách, nghiên cứu, lấy thông tin, tài liệu từ mọi
nguồn. Phần lớn sinh viên đều có khả năng thích nghi cao với mọi môi trường
sinh sống và học tập. Họ không chỉ học tập trong một phạm vi hẹp ở trường, lớp;
giới trẻ ngày nay luôn phát huy tinh thần học tập ở mọi nơi, mọi lúc. Không chỉ
lĩnh hội tri thức của nhân loại, sinh viên Việt Nam còn tiếp thu những cái hay,
cái đẹp trong mọi lĩnh vực khác như văn hóa, nghệ thuật. Sau những giờ học tập
căng thẳng sinh viên tham gia vào các hoạt động vui chơi giải trí, thể thao, xem
các chương trình bổ ích, tham gia vào các hoạt động văn hóa, thể dục thể thao
như Sinh Viên tài năng , sáng tạo tuổi trẻ, nghiệp vụ, hội thao.
Sự năng động của sinh viên còn được thể hiện ở việc tích cực tham gia các
hoạt động xã hội như y tế, từ thiện… Ngoài giờ học, sinh viên còn tích cực tham
gia công tác phòng chống dịch Covid-19,các
chương trình Mùa Hè Xanh, Tiếp Sức Mùa Thi,... Bằng sự năng động, sinh viên
luôn tự cập nhật thông tin, kiến thức, làm mới mình phù hợp với sự thay đổi và
phát triển của xã hội. Rõ ràng, năng động và sáng tạo là những ưu điểm nổi bật
của sinh viên Việt Nam thời đại mới.
Phong cách độc lập trong cuộc sống cũng như trong học tập cũng góp
phần xây dựng một hình tượng đẹp về sinh viên Việt Nam. Không giống như 15
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
sinh viên các thế hệ trước chỉ biết sống phụ thuộc vào gia đình, sinh viên ngày
nay đã biết tự thân tự lập. Không chỉ riêng việc học tập, mà mọi vấn đề khác
trong cuộc sống đều được sinh viên giải quyết trong sự chủ động. Ngoài giờ học,
họ tìm việc làm kiếm thêm tiền mua sách vở hay phục vụ cho những chi tiêu
thường ngày khác. Nhiều người không chỉ lo được cho bản thân mà còn có thể
giúp đỡ những người bạn khác thiệt thòi hơn mình, hay giúp đỡ gia đình ngay cả
khi họ vẫn còn ngồi trong giảng đường đại học. Những con người ấy thật đáng
khâm phục, xứng đáng trở thành những gương mặt tiêu biểu đại diện cho sinh
viên Việt Nam thời đại mới.
Bên cạnh đó vẫn còn tồn tại một bộ phận sinh viên có những hành vi, tư
tưởng lạc hậu đang gây ra một trở ngại lớn cho sự phát triển của xã hội. Theo
cách hiểu thông thường, lạc hậu là bị tụt lại phía sau, không theo kịp đà tiến bộ,
chống lại những tư duy mới, hành động mới trong mọi lĩnh vực của đời sống văn
hoá , chính trị, kinh tế-xã hội… a) Biểu hiện
Trên thực tế những biểu hiện của hành vi lạc hậu được thể hiện, bộc lộ
dưới rất nhiều dạng, nhiều khía cạnh. Có những biểu hiện chỉ thoáng qua người
ta đã biết, nhưng có những biểu hiện không phải ai cũng dễ nhận ra, do đó việc
nhận diện đúng hành vi lạc hậu để đấu tranh khắc phục là việc làm cần thiết.
Biểu hiện của hành vi lạc hậu của sinh viên tồn tại cả ở cấp độ tư tưởng và
ở cấp độ hành động. Ở cấp độ tư tưởng, sự lạc hậu của tư tưởng tư sản đang gây
tác động đến một bộ phận sinh viên. Đã xuất hiện tư tưởng sính ngoại, ca ngợi
một chiều, những lối suy nghĩ cũ còn chi phối nhiều đến cuộc sống sinh viên như
lối nghĩ duy cảm, tư tưởng thực dụng, tâm lý “đám đông”,… dẫn tới trụy lạc
trong lối sống, bạc nhược về tư tưởng, vun vén lợi ích cá nhân và những biểu
hiện, đạo đức lối sống khác trong thanh niên,... Tư tưởng là vấn đề đầu tiên và
cũng là vấn đề lớn nhất cần bàn đến. Tư tưởng của một bộ phận sinh viên còn sai
trái, lệch lạc. Dưới sự tác động ồ ạt của nền kinh tế thị trường, dường như giới 16
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
trẻ ngày nay luôn nhìn sự vật dưới con mắt của người tư bản. Đó là cái nhìn
thiển cận, lệch lạc đang gây tác động xấu đến một bộ phận sinh viên. b) Hành vi
Nét lạc hậu trong hành vi của sinh viên biểu hiện rõ trong việc nhìn nhận
một cách sai lầm về giá trị cuộc sống. Nhiều thanh niên lấy đồng tiền làm thước
đo giá trị trong cuộc sống. Trong xã hội ấy, kẻ có tiền là kẻ mạnh. Điều này vô
hình chung tạo nên một suy nghĩ “chạy theo thành tích”, bằng mọi giá phải nâng
cao thành tích, hiệu số. Chính vì thế, không ít sinh viên con nhà giàu đã sử dụng
đồng tiền gây ra nhiều chuyện sai trái: mua điểm, chèn ép bạn bè… Lối sống
hưởng thụ dẫn đến nhiều vấn đề tiêu cực khác trong sinh viên. Tệ nạn xã hội,
thái độ không đúng đắn đối với lao động xảy ra nhiều trong sinh viên.Trong khi
phần lớn thanh niên đều cố gắng sống và học tập vì tương lai, ít nhất vì lợi ích
của bản thân thì lại có những người chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt không đâu mà
không tha thiết gì cuộc sống. Đôi khi chỉ vì bị thất tình hay không đạt được một
điều mong muốn mà họ co mình lại thờ ơ với cuộc sống xung quanh thậm chí
nhiều người ngốc nghếch còn tìm đến cái chết.
Sự lạc hậu còn thể hiện rõ trong cách ứng xử, trong hành vi xã hội. Những
hành vi lạc hậu, những tập quán cũ còn chi phối nhiều đến cuộc sống sinh viên
như sự lãng phí trong sinh hoạt, ham phô trương, chưa xác định được giá trị
sống, chưa chú trọng việc học, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp
vụ,… đã gây tác động lớn đối với sự phát triển xã hội.
Chủ nghĩa cá nhân có xu hướng tăng trong giới trẻ ngày nay. Nhiều người
chỉ quan tâm tới những lợi ích cá nhân trước mắt mà quên mất lợi ích tập thể,
thậm chí chà đạp lên lợi ích của người khác. Vì đồng tiền, vì lợi ích cá nhân, một
số thanh niên còn bất chấp tất cả: luật pháp, gia đình, bạn bè… Một số sống
không động chạm đến ai, nhưng cũng không quan tâm đến ai. Chỉ cần biết đến
mình, còn người khác thì mặc kệ kiểu “đèn nhà ai nấy rạng”. Điều đó khó mà 17
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
chấp nhận được trong một xã hội hiện đại ngày nay. Trong học tập thì nhiều sinh
viên không tập trung vào quá trình học tập: làm việc riêng, nói
chuyện, chơi game, ăn uống, có sinh viên ngủ gật trong giờ học; có sinh viên lao
vào kiếm tiền bỏ quên việc học; học một cách hời hợt.
Hiện nay tình trạng sinh viên lười học khiến giảng viên nhiều trường ngán
ngẩm và hậu quả là số sinh viên bị cảnh cáo, buộc thôi học của các trường năm
nào cũng có. Khi mới trúng tuyển vào đại học, cao đẳng, các tân sinh viên hứng
khởi chăm chỉ học bài, nhưng chỉ sau một thời gian thì đã trở nên lười biếng, bỏ
bê học hành dẫn đến việc thi lại nhiều hơn thi chính. Thực trạng một bộ phận
sinh viên Việt Nam hiện nay không mấy mặn mà gì với việc “tự học” mà thay
vào đó là “tự chơi” nhiều hơn, lười đọc sách, lười học tập đã không còn xa lạ.
3.2. Nguyên nhân dẫn đến lối sống lạc hậu
Đại văn hào Pháp Victor Hugo (1802- 1885) từng viết “ Lao động làm con
người tự do. Tư tưởng làm con người cao quý”. Tư tưởng lạc hậu là cội nguồn
sâu xa nhất của mọi lạc hậu, của mọi tăm tối, thấp hèn.
Thực tế cho thấy tình trạng mang nặng tư tưởng bảo thủ, lạc hậu, không
mạnh dạn dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm ở một bộ phận sinh viên
đang là lực cản lớn đối với quá trình phát triển của đất nước ta.Trên thực tế vẫn
có rất nhiều sinh viên đang cố thủ trong các vỏ bao bọc của lề thói cũ, tư duy và
chủ nghĩa kinh nghiệm nên họ đã chậm đổi mới trong cả tư duy và hành động;
giáo dục và đào tạo không bắt kịp với xu thế phát triển của thời đại.
Nếu sống trong xã hội văn minh, tiến bộ, mọi người vui vẻ hòa đồng thì
chắc hẳn cá nhân trong xã hội cũng “lĩnh hội” được những điều tốt đẹp từ xã hội
ấy và tạo cho bản thân lối sống tốt đẹp. Nhưng hiện nay con người sống với
nhau theo xu hướng coi trọng vật chất, sống vụ lợi, thiếu tình cảm, quan hệ giữa
con người với nhau trở nên lỏng lẻo và lạnh nhạt dần. Quỹ thời gian cho giáo
dục ở các gia đình quá ít, sự bênh vực che chở không đúng cách… làm các thế
hệ trẻ ngạo mạn, coi trời bằng vung. Đời sống kinh tế gia đình quá khó khăn: 18
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com) lOMoARcPSD|19358941
con cái của những gia đình ở nông thôn, các tỉnh lẻ lên thành phố để học tập,
thiếu sự quản lý của gia đình nên lao vào kiếm tiền, không có sự tiếp cận với thế giới mới.
Hành vi lạc hậu có nguyên nhân từ bản thân tồn tại xã hội hiện thời. Do
ảnh hưởng của xu hướng toàn cầu hóa và kinh tế thị trường: có sự hội nhập, giao
lưu văn hóa giữa các nước khác nhau, trong đó sinh viên là nhóm người năng
động, ham học hỏi, ham hiểu biết, nhưng tiếp thu lại không chọn lọc nên dẫn đến
lối sống sai lầm, lệch lạc. Sự phát triển của công nghệ thông tin với các trò chơi
giải trí mang tính bạo lực cao, những trang mạng xã hội tạo nên những mối quan
hệ xấu, những phim ảnh ngôn tình, ủy mị làm ảnh hưởng đến tư tưởng, hành vi
của sinh viên. Ngoài ra, sinh viên có hành vi lạc hậu còn là do sự lười biếng. Đối
với nhiều bạn trẻ cánh cửa vào đại học như là một “thiên đường” với một cái gì
đó mới mẻ khiến nhiều sinh viên đắm đuối. Thế hệ trẻ cho rằng đã “căng mình”
trong 12 năm học phổ thông để đỗ đại học, vì vậy thời gian này để thư giãn, để
thưởng thức và chơi. Điều này dẫn đến nhiều bạn sinh viên dần dần mất kiến
thức cơ bản và tư duy, làm mất sự tự tin và quyết tâm. Khắc phục ảnh hưởng tiêu
cực của hành vi lạc hậu tới xây dựng con người mới hiện nay là trách nhiệm của
mỗi sinh viên và toàn thế hệ trẻ hiện nay. Chỉ có sự đoàn kết, chung tay, thống
nhất nhận thức và cùng hành động thì mới hoàn thành nhiệm vụ khó khăn phức tạp này.
3.3. Hướng khắc phục
Nếu đánh mất định hướng cuộc sống, chính là đã đánh mất đi cơ hội phát
triển và khẳng định bản thân. Sống không chỉ là tồn tại, mà đó là quá trình của
định hướng và tương lai.
Sinh viên hiện nay, hay là thế hệ trẻ vô cùng thông minh và sáng tạo
nhưng mà không ai có thể duy trì một kết quả tốt quá lâu chỉ bằng sự thông minh
vốn có mà không phải sự đầu tư học tập nghiêm túc. Chính vì thế, lối sống lạc
hậu, lười biếng của sinh viên đã làm cho thế hệ này lãng phí rất nhiều tài nguyên 19
Downloaded by Hùng H? Phi (hophihunghh123@gmail.com)