Tính Độc Lập Tương Đối Của Ý Thức Xã Hội Triết học

1. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được biểu hiện ở những khía cạnh nào?

1.1: Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

- Khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức xã hội cũng thay đổi theo, tuy nhiên có một số hình thái xã hội do tồn tại xã hội đó sinh ra nên vẫn chưa thay đổi (có trên slide)

Ví dụ: Nhiều tư tưởng, tập quán, thói quen… vẫn tồn tại lâu dài dù xã hội cũ đã thay đổi, Tin vào mê tín, bói toán dù khoa học đã chứng minh nhiều điều vô lý.

1.2; Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại

- Trong những điều kiện nhất định, những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển tồn tại xã hội, dự báo tương lai (có trên slide)

Ví dụ: Xây dựng các giả thuyết khoa học, Chủ nghĩa mác đã dự báo về sự ra đời của XHCN

1.3 Tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hội

- Ý thức xã hội ra đời sau không chỉ phản ánh tồn tại xã hội đó mà còn tiếp thu yếu tố tư tưởng thời đại trước. Đó là kế thừa có chọn lọc (có trên slide)

Ví dụ : +Chủ nghĩa Mác kế thừa triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp.

+Văn hóa Việt Nam hiện nay vẫn kế thừa tinh thần nhân nghĩa, uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

1.4; Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hôị

- Các hình thái ý thức xã hội như chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, triết học, văn học,..Chúng đều có nguồn gốc từ tồn tại xã hội nhưng khác nhau về hình thức phản ánh và phương tiện phản ánh với tồn tại xã hội nên nó không thể thay thế nhau trong quá trình phát triển(có trên slide)

Ví dụ: Thời Trung cổ châu Âu: Ý thức tôn giáo (Cơ đốc giáo) chi phối các hình thái khác: pháp luật dựa trên giáo lý, nghệ thuật tập trung vào nhà thờ, triết học phục tùng thần học.

1.5 Ý thức xã hội có khả năng tác động trở lại tồn tại xã hội

Ý thức xã hội không chỉ chịu sự phân phối quy định của tồn tại xã hội mà nó còn tác động trở lại đối với tồn tại xã hội đây là 1 biểu hiện quan trọng của tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, sự tác động này phải thông qua hoạt động của con người và diễn ra theo 2 khuynh hướng khác nhau. (có trên slide)

1. Tác động tích cực: Nếu ý thức xã hội phản ánh đúng quy luật vận động phát triển của tồn tại xã hội thì thông qua hoạt động của con người nó có thể tác động tích cực đến sự tồn tại của xã hội thúc đẩy xã hội phát triển.

Ví dụ: Tư tưởng khoa học – công nghệ thúc đẩy ứng dụng AI, số hóa, đổi mới sáng tạo → làm thay đổi phương thức sản xuất

b.Tác động tiêu cực: Nếu ý thức xã hội lạc hậu phản ánh đúng quy luật vận động của sự tồn tại phát triển của xã hội, ý thức xã hội phản ánh tiến bộ nhất là ý thức chính trị sẽ tác động tiêu cực đến sự phát triển của tồn tại xã hội.

Ví dụ + Mê tín, dị đoan, tin vào số mệnh → cản trở tư duy khoa học, giảm năng suất lao động.

+Tập quán trọng nam khinh nữ → hạn chế nguồn nhân lực nữ, cản trở phát triển xã hội

2. Biểu hiện của sự lạc hậu và vượt trước của ý thức xã hội

1. Biểu Hiện Của Sự Lạc Hậu Của Ý Thức Xã Hội

• Giữ lại quan niệm, phong tục lỗi thời không còn phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội:

Ví dụ: mê tín dị đoan, tin cúng bái chữa bệnh thay vì khoa học.

• Tâm lý xã hội chậm đổi mới, bảo thủ, trì trệ, khó tiếp nhận cái mới:

Ví dụ: ngại dùng công nghệ, từ chối máy móc hiện đại

• Nhận thức chính trị – đạo đức không theo kịp sự phát triển của cơ sở kinh tế:

Ví dụ: trọng nam khinh nữ dù xã hội đã hiện đại.

• Trở thành lực cản kìm hãm sự tiến bộ của xã hội:

Ví dụ: tư tưởng “làm nông là đủ”, ngại công nghiệp hóa

2. Biểu Hiện Của Sự Vượt Trước Của Ý Thức Xã Hội

• Tư tưởng mới, khoa học, sáng tạo xuất hiện sớm, đi trước thực tiễn:

Ví dụ: ý tưởng Cách mạng công nghiệp 4.0 trước khi diễn ra rộng rãi.

• Khả năng dự báo, định hướng sự phát triển của xã hội:

Ví dụ: chủ trương chuyển đổi số trong giáo dục – kinh tế.

• Hình thành các phong trào tiến bộ, thúc đẩy thay đổi tích cực: Ví dụ :phong trào sống xanh, bảo vệ môi trường.
• Tác động trở lại, thúc đẩy sự phát triển của tồn tại xã hội:

Ví dụ: Tinh thần hiếu học thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Ở Việt Nam, truyền thống hiếu học khiến gia đình đầu tư mạnh vào giáo dục.

Liên hệ với hiện tượng xã hội cụ thể hiện nay :

Triết học Mác – Leenin thừa nhận rằng ,ý thức xã hội thường lạc hậu hơn nhưng cũng có thể vượt trước tồn tại xã hội . Nhiều dự báo của C.Mác đang trở thành sự thật ,thời đại chúng ta đã hoàn toàn khẳng định điều đó (có trên slide)

VD: Theo C. Mác, sự vận động của chủ nghĩa tư bản luôn gắn liền với việc khai thác và thúc đẩy khoa học – kỹ thuật, từ đó tạo ra những bước nhảy vọt về lực lượng sản xuất. Mác khẳng định rằng để tối đa hóa lợi nhuận, giai cấp tư sản sẽ liên tục đầu tư vào máy móc, công nghệ và các phương thức sản xuất mới. Điều này giúp năng suất lao động tăng rất nhanh, vượt xa mọi phương thức sản xuất trước đó. (có trên slide)

Thực tiễn hiện nay chứng minh dự báo của Mác hoàn toàn đúng.(chuyển) Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với trí tuệ nhân tạo (AI), robot, máy móc tự động hóa.(chuyển), công nghệ số, Internet vạn vật .(chuyển) … đang thay đổi tận gốc cách con người sản xuất và lao động. Nhiều ngành nghề được tự động hóa hoàn toàn, năng suất tăng gấp nhiều lần so với lao động thủ công. .(chuyển) Ngay cả trong đời sống thường ngày, con người cũng đang phụ thuộc nhiều vào công nghệ hiện đại—.(chuyển) từ thanh toán điện tử đến vận hành nhà máy thông minh. .(chuyển)

Sự bùng nổ của các công nghệ này chính là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy: dự báo của Mác về sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản đã trở thành sự thật. .(chuyển)