Chương 1: GIỚI THIỆU VỀ KINH TẾ HỌC - Tóm tắt Lý thuyết – Câu hỏi – Bài tập Kinh tế học Vi mô | Trường Đại học ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 1: GIỚI THIỆU VỀ KINH TẾ HỌC

Mục tiêu của chương này nhằm giới thiệu những khái niệm cơ bản về kinh tế học như kinh tế học, chi phí cơ hội, đường giới hạn khả năng sản xuất…

Trong chương này chúng ta cần nắm vững một số nội dung sau:

1. Khái niệm: Kinh tế học là một môn khoa học nghiên cứu hành vi của “con người” trong nền kinh tế trong việc phân bổ nguồn lực có giới hạn cho các mục đích khác nhau có tính cạnh tranh với nhau để đáp ứng nhu cầu vô hạn của con người.

Do nguồn lực (đất, lao động, tài nguyên thiên nhiên, tư bản, công nghệ, kỹ thuật, thông tin) có giới hạn trong khi đó nhu cầu (hàng hóa và dịch vụ) là vô hạn nên con người phải lựa chọn (choices), khi lựa chọn con người phải đánh đổi, phải trả chi phí cơ hội (opportunity cost).

1. Chi phí cơ hội của sự lựa chọn là giá trị lớn nhất bị bỏ qua (phải từ bỏ) để đạt được sự lựa chọn đó. Chi phí cơ hội có thể được đo bằng tiền, hiện vật hoặc lợi ích. Đây là cơ sở quan trọng để con người ra quyết định với mục đích giá trị của phương án lựa chọn phải lớn hơn chi phí cơ hội có nó.
2. 10 nguyên lý kinh tế học:

Con người ra quyết định như thế nào?

Nguyên lý 1: Con người phải đối mặt với sự đánh đổi. Để có được một thứ ưa thích, chúng ta thường phải từ bỏ một thứ khác mà mình thích. Quá trình ra quyết định đòi hỏi phải đánh đổi mục tiêu này để đạt được một mục tiêu khác.

Chúng ta hãy xem xét tình huống một bạn sinh viên phải quyết định phân bổ nguồn lực của mình là toàn bộ thời gian của bạn sinh viên đó. Bạn sinh viên này có thể dùng toàn bộ thời gian để nghiên cứu kinh tế học, dùng toàn bộ thời gian để nghiên cứu tâm lý học, hoặc phân chia thời gian giữa 2 môn học đó. Để có một giờ học môn này, phải từ bỏ một giờ học môn kia. Để có một giờ để học, phải từ bỏ một giờ đi chơi, xem tivi hoặc đi làm thêm.

Nguyên lý 2: Chi phí của một thứ là cái mà bạn phải từ bỏ để có được nó – Chi phí cơ hội

Vì con người luôn phải đối mặt với sự đánh đổi, nên quá trình ra quyết định đòi hỏi phải so sánh chi phí và lợi ích của lựa chọn khác nhau. Song nhiều trường hợp, chi phí của một số lựa chọn không rõ ràng như biểu hiệu ban đầu của chúng.

Ví dụ dễ thấy nhất liên quan đến quyết định đi học đại học. Lợi ích của việc học đại học rất rõ, nhưng chi phí của nó lại không rõ ràng như vậy. Ngoài những chi phí về học phí, sách vở, ăn ở còn một chi phí không được phản ảnh (không thấy) đó là số tiền kiếm được nếu không đi học (đi làm). Đây được gọi là khoản tiền phải từ bỏ để đi học đại học.

Như vậy, chi phí cơ hội của một thứ là cái mà phải bạn phải từ bỏ để có được nó khi đưa ra bất kỳ quyết định nào.

Nguyên lý 3: Con người duy lý suy nghĩ tại điểm cận biên. Các nhà kinh tế sử dụng thuật ngữ những thay đổi cận biên để chi những điều chỉnh nhỏ và tăng dần trong kế hoạch hành động hiện có.

Con người luôn phải đối mặt với việc “tiếp tục thực hiện” hay “dừng lại” khi làm một việc gì đó. Chẳng hạn như, có nên ngủ thêm 30 phút nữa hay dậy ngay hoặc học thêm 1h nữa hay nghỉ luôn… Bằng cách so sánh lợi ích biên và chi phí biên, chúng ta có thể đi đến kết luận làm tiếp việc đó có đáng giá hay không.

Nguyên lý 4: Con người phản ứng với các khích thích, thay đổi. Vì con người ra quyết định dựa trên cơ sở so sánh chi phí và lợi ích, nên hành vi của họ có thể thay đổi khi chi phí hoặc lợi ích thay đổi.

Con người tương tác với nhau như thế nào?

Nguyên lý 5: Thương mại làm cho mọi người đều có lợi. Thương mại cho phép mỗi người chuyên môn hóa vào một lĩnh vực mà mình làm tốt nhất, cho dù đó là trồng trọt, may mặc hoặc xây nhà. Thông qua hoạt động thương mại với những người khác, con người có thể mua được những hàng hóa và dịch vụ đa dạng hơn với chi phí thấp nhất.

Nguyên lý 6: Thị trường luôn là phương thức tốt nhất để tổ chức hoạt động kinh tế.

Thị trường tự do gồm nhiều người mua và người bán vô số hàng hóa dịch vụ khác nhau, và tất cả mọi người đều quan tâm đến phúc lợi riêng của họ. Dù cho quá trình ra quyết định phân tán và những người ra quyết định chỉ quan tâm tới tới ích lợi của riêng mình, nền kinh tế thị trường vẫn tỏ ra thành công trong việc tổ chức các hoạt động kinh tế theo hướng thúc đẩy phúc lợi kinh tế chung. Do giá cả chính là công cụ thông qua đó đã điều khiển các hoạt động kinh tế của cả người mua và người bán, họ nhìn vào giá cả khi đưa ra quyết định mua và bán cái gì, nên vô tình tính đến các lợi ích và chi phí xã hội mà hành vi của họ tạo ra. Kết quả, giá cả hướng dẫn các cá nhân đưa ra quyết định mà trong nhiều trường hợp cho phép tối đa hóa lợi ích xã hội.

Nguyên lý 7: Đôi khi chính phủ có thể cải thiện được kết cục thị trường.

Dù thị trường là phương thức tốt nhất để tổ chức hoạt động kinh tế thì vẫn có một vài ngoại lệ quan trọng (thất bại của thị trường). Những thất bại thị trường này làm thị trường không còn hiệu quả và phát sinh những bất bình đẳng trong xã hội, do đó chính phủ can thiệp vào nền kinh tế nhằm thúc đẩy hiệu quả và sự công bằng.

Nền kinh tế với tư cách là một tổng thể vận hành như thế nào?

Nguyên lý 8: Mức sống của một nước phụ thuộc vào khả năng sản xuất hàng hóa và dịch vụ của nước đó.

Sự khác biệt trong mức sống có nguyên nhân ở sự khác nhau về năng suất lao động của các quốc gia – tức là số lượng hàng hóa được làm ra trong một giờ lao động của một công nhân. Ở những quốc gia người lao động sản xuất được lượng hàng hóa và dịch vụ lớn hơn trong một đơn vị thời gian, hầu hết người dân được hưởng mức sống cao; còn ở các quốc gia có năng suất kém hơn, hầu hết người dân phải chịu cuộc sống khó khăn hơn. Tương tự, tốc độ tăng năng suất của một quốc gia quyết định tốc độ tăng thu nhập bình quân của quốc gia đó.

Nguyên lý 9: Giá cả tăng khi chính phủ in quá nhiều tiền.

Giá cả tăng – lạm phát – sự mất giá của đồng tiền. Lạm phát cao gây nhiều tổn thất cho xã hội, nên giữ lạm phát ở mức thấp là một mục tiêu của các nhà hoạch định chính sách kinh tế trên toàn thế giới.

Nguyên lý 10: chính phủ phải đối mặt với sự đánh đổi ngắn hạn giữa lạm phát và thất nghiệp.

Trong khoảng thời gian một hay hai năm, nhiều chính sách kinh tế đẩy lạm phát và thất nghiệp đi theo những hướng trái ngược nhau. Do giá cả thay đổi chậm – giá cả cứng nhắc trong ngắn hạn, khi chính sách thay đổi (cắt giảm lượng tiền) làm số tiền mọi người tiêu dùng chi tiêu giảm. Giá cả ở mức cao, không thay đổi, chi tiêu giảm làm giảm lượng hàng hóa và dịch vụ mà các doanh nghiệp bán ra. Lượng bán ra thấp khiến doanh nghiệp phải sa thải bớt công nhân. Như vậy, chính sách cắt giảm tiền tạm thời làm tăng thất nghiệp.

1. Phương pháp nghiên cứu của Kinh tế học

Kinh tế học dạy bạn cách suy nghĩ về sự chọn lựa, giữa chi phí cá nhân và lựa chọn xã hội. Xem xét và tìm hiểu cách thức các sự việc, chủ đề liên quan tới nhau. Kinh tế học quan tâm đến việc giải thích và dự đoán các hiện tượng quan sát được.

Trong kinh tế học, việc giải thích và dự đoán được dựa trên các lý thuyết.

• Lý thuyết được xây dựng để lý giải các hiện tượng quan sát được dựa trên cơ sở một tập hợp các nguyên lý và các giả định. Ví dụ lý thuyết về sản xuất được bắt đầu bằng giả thiết: các doanh nghiệp cố gắng tối đa hóa lợi nhuận. Đồng thời, các lý thuyết kinh tế cũng là cơ sở để dự đoán thông qua các kỹ thuật thống kê và kinh tế lượng, lý thuyết có thể dùng để xây dựng các mô hình.
• Mô hình là cách diễn đạt bằng ngôn ngữ toán của lý thuyết, được dùng để dự báo. Sử dụng các mô hình rút gọn để giải thích cách thức một thế giới thực, phức tạp vận hành.
• Giả định là các giả thiết để đơn giản hóa mô hình, các nhà kinh tế sử dụng các giả định khác nhau để trả lời các câu hỏi khác nhau.

Không một lý thuyết nào hoàn toàn đúng, tính hữu dụng và giá trị của một lý thuyết phụ thuộc vào việc lý thuyết đó có thành công trong việc giải thích, dự đoán một chuỗi các hiện tượng mà nó định giải thích và dự đoán hay không. Do vậy, các lý thuyết không ngừng được kiểm định bằng các quan sát thực tế, luôn được điều chỉnh, cải tiến và đôi khi bị loại bỏ.

1. Một số đặc trưng của các mô hình nghiên cứu kinh tế

• Giả thuyết về các yếu tố khác không thay đổi: các mô hình nghiên cứu kinh tế học cố gắng phác họa các mối liên hệ mang tính tương đối. Một điều quan trọng là các nhà kinh tế không giả định các yếu tố này không ảnh hưởng đến sự vật hiện tượng đang nghiên cứu mà giả định là các nhân tố nói trên không thay đổi trong thời gian nghiên cứu.
• Giả thuyết là những người đưa ra quyết định luôn nhằm tối ưu hóa một cái gì đó. Ví dụ: Doanh nghiệp muốn tối đa hóa lợi nhuận hoặc tối thiểu hóa chi phí; người tiêu dùng muốn tối đa hóa độ thỏa dụng; chính phủ muốn tối đa hóa phúc lợi xã hội…

1. Vòng chu chuyển

HỘ GIA ĐÌNH

• Mua và tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ
• Sở hữu và bán các yếu tố sản xuất

DOANH NGHIỆP

• Sản xuất và bán hàng hóa, dịch vụ
• Thuê và sử dụng các yếu tố sản xuất

Hàng hóa, dịch vụ

Chi tiêu $

Hàng hóa, dịch vụ

Doanh thu $

Yếu tố sản xuất

Thu nhập $

Chi phí $

Yếu tố sản xuất

Trong biểu đồ chu chuyển này:

• Nhóm người ra quyết định: hộ gia đình và doanh nghiệp. Hộ gia đình sở hữu những yếu tố sản xuất như lao động, đất đai và tư bản (nhà xưởng, máy móc); họ bán hoặc cho doanh nghiệp thuê các yếu tố sản xuất này và tiêu dùng toàn bộ hàng hóa dịch vụ do doanh nghiệp sản xuất ra. Doanh nghiệp sử dụng những yếu tố sản xuất (đầu vào) để sản xuất ra hàng hóa dịch vụ.
• Thị trường: Thị trường hàng hóa dịch vụ và Thị trường yếu tố sản xuất. Trên thị trường hàng hóa dịch vụ, doanh nghiệp là người bán còn hộ gia đình là người mua hàng hóa dịch vụ; trên thị trường yếu tố sản xuất thì hộ gia đình bán còn doanh nghiệp mua các yếu tố sản xuất.

Vòng ngoài của biểu đồ thể hiện vòng chu chuyển của hàng hóa dịch vụ (Luồng hàng hóa dịch vụ) giữa hộ gia đình và doanh nghiệp. Hộ gia đình bán hoặc cho thuê các yếu tố sản xuất thông qua thị trường Yếu tố sản xuất. Doanh nghiệp sử dụng các yếu tố này thành đầu vào của hoạt động sản xuất để tạo ra hàng hóa dịch vụ bán cho hộ gia đình thông qua thị trường Hàng hóa dịch vụ.

Vòng trong của biểu đồ thể hiện vòng chu chuyển của tiền (Luồng tiền) giữa hộ gia đình và doanh nghiệp. Hộ gia đình bán và cho thuê các yếu tố sản xuất cho doanh nghiệp sẽ nhận được thu nhập, họ sử dụng thu nhập này để mua hàng hóa dịch vụ của doanh nghiệp. Doanh nghiệp sử dụng phần doanh thu thu được để trả lương cho công nhân, trả tiền thuê… phần còn lại là lợi nhuận.

1. Đường giới hạn khả năng sản xuất

Khái niệm: Đường giới hạn khả năng sản xuất (PPF) cho biết các kết hợp tối đa khác nhau của hai (hay nhiều loại hàng hóa) có thể được sản xuất từ một số lượng nhất định nguồn tài nguyên (khan hiếm) với trình độ công nghệ hiện có.

Vải

Thực phẩm

25

30

17

10

17

24

C

D

Một kết cục được coi là hiệu quả nếu nền kinh tế đạt được kết quả cao nhất từ nguồn lực khan hiếm hiện có, đó là các điểm nằm trên đường PPF, nằm trong đường PPF là không hiệu quả

• Đường PPF minh họa cho sự khan hiếm của tài nguyên vì đường PPF chia không gian ra làm 3 miền lựa chọn: phía trong, phía ngoài và trên đường PPF.
• Đường PPF phản ánh chi phí cơ hội: chỉ có thể tăng số lượng hàng hóa này bằng cách cắt giảm hàng hóa kia.

Dọc theo đường giới hạn khả năng sản xuất (từ trái qua phải) chi phí cơ hội là số dương, tăng dần cho thấy để có thêm được 1 đơn vị hàng hóa thì phải mất nhiều hơn hàng hóa kia

1. Sự di chuyển và dịch chuyển đường PPF

• Di chuyển đường PPF: là việc chuyển từ một điểm này sang một điểm khác trên đường PPF, đường PPF không thay đổi.
• Dịch chuyển đường PPF là toàn bộ đường PPF chuyển sang một vị trí mới.

1. Kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô

Kinh tế vi mô (Microeconomics) nghiên cứu hành vi của các thực thể đơn lẻ như: người tiêu dùng, công nhân, nhà đầu tư, một hãng, một chính quyền địa phương… nhằm lý giải lý do và cách thức mà các thực hiện này đưa ra các quyết định kinh tế; đồng thời cũng lý giải sự tương tác giữa các thực thể kinh tế nhỏ để hình thành những thực thể kinh tế lớn hơn – các thị trường, ngành.

Kinh tế vĩ mô (Macroeconomics) nghiên cứu các vấn đề tổng thể của nền kinh tế như mức và tỷ lệ tăng trưởng của sản phẩm quốc dân, lãi suất, lạm phát, thất nghiệp… để đề ra các chính sách kinh tế nhằm ổn định và tăng trưởng kinh tế.

1. Phân tích thực chứng và phân tích chuẩn tắc

Kinh tế học vi mô nghiên cứu cả những vấn đề thực chứng và những vấn đề chuẩn tắc. Vấn đề thực chứng đòi hỏi giải thích và dự đoán, còn vấn đề chuẩn tắc đề cập đến những gì sẽ xảy ra.

Phân tích thực chứng dựa trên việc giải thích các hiện tượng, được kiểm chứng qua các quan sát thực tế và được sử dụng để hình thành những mô hình theo đó có thể dự đoán.

Phân tích chuẩn tắc đưa ra các lập luận về việc những cái nên thực hiện. Phân tích này thường được bổ sung bằng những phán xét về giá trị. Trong các phân tích chuẩn tắc các nhà kinh tế sẽ nghiên cứu việc nguồn tài nguyên nên được phân bổ như thế nào.

CÂU HỎI:

1. Tại sao trong hoạt động sản xuất luôn tồn tại chi phí cơ hội?

2. Tại sao chi phí cơ hội tăng dần?

3. Phân biệt Kinh tế Vi mô (microeconomics) và Kinh tế Vĩ mô (macroeconomics)

4. Phân biệt Phân tích thực chứng và phân tích chuẩn tắc?

5. Đường giới hạn khả năng sản xuất là gì? Sử dụng được PPF để chứng minh tính hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực khan hiếm, chi phí cơ hội tăng dần.

6. Những nhân tố nào làm đường PPF dịch chuyển

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM:

BÀI TẬP ỨNG DỤNG:

Bài 1: Để di chuyển từ TP.HCM đến Hà Nội và ngược lại, chúng ta có hai cách phổ biến là di chuyển bằng máy bay hoặc bằng tàu hỏa. Giá vé máy bay của Vietnam airline một chiều SG-HN là 3,5 triệu đồng/người/lượt, giá vé tàu hỏa là 1 triệu đồng/người/lượt. Thời gian di chuyển bằng máy bay là 2h; thời gian di chuyển bằng tàu hỏa là 32h. Một công nhân có thu nhập 20.000đ/giờ và một doanh nhân có thu nhập 200.000đ/giờ cùng có dự định đi từ Sài Gòn đến Hà Nội.

Yêu cầu:

1. Hãy tính chi phí cơ hội của việc di chuyển bằng máy bay và bằng tàu hỏa của mỗi người.
2. Giả sử 2 người này đang tối thiểu hóa chi phí, mỗi người sẽ lựa chọn phương tiện nào để di chuyển? Tại sao?

Bài 2: Giả sử ông An có thể sản xuất lương thực và thực phẩm trên một đơn vị diện tích đất. Khả năng sản xuất thể hiện như sau:

Yêu cầu:

1. Vẽ đường giới hạn khả năng sản xuất của ông An.
2. Tính chi phí cơ hội của việc sản xuất lương thực và thực phẩm của ông An ở các khả năng?
3. Nếu với khả năng đã cho, đường giới hạn khả năng sản xuất (PPF) là đường thẳng từ A đến F, chi phí cơ hội biến động như thế nào?
4. Sử dụng đường PPF ban đầu, hãy thể hiện tổ hợp nhận được từ 8 tấn lương thực và 10 tấn thực phẩm/năm. Tổ hợp này có hiệu quả hay không? Giải thích?
5. Sử dụng đường PPF ban đầu, hãy thể hiện tổ hợp nhận được từ 13 tấn lương thực và 3 tấn thực phẩm/năm. Tổ hợp này có hiệu quả hay không? Giải thích?
6. Sử dụng đường PPF ban đầu, hãy thể hiện tổ hợp nhận được từ 6 tấn lương thực và 13 tấn thực phẩm/năm. Tổ hợp này có hiệu quả hay không? Giải thích?

Bài 3: Giả sử bạn đang nghỉ hè và có một việc làm vào dịp hè; tuy nhiên để chuẩn bị cho công cuộc tìm việc làm sao khi tốt nghiệp, bạn quyết định đi học thêm tiếng Anh. Nếu đi học tiếng Anh bạn sẽ không thể đi làm với mức lương 10 triệu đồng. Tiền học phí là 5 triệu đồng, tiền mua sách là 500 ngàn đồng và tiền chi cho ăn uống là 5,5 triệu đồng. Hãy xác định chi phí cơ hội của việc học thêm tiếng Anh