Vấn đề lý luận và vận dụng trong thực tiễn quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập môn Triết học Mác - Lênin | Trường Đại học Thủy Lợi

I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP

1. Khái niệm các mặt đối lập

-Trong phép biện chứng duy vật, mặt đối lập là những mặt, những khuynh hướng, những thuộc tính trái ngược nhau nhưng cùng tồn tại trong một sự vật, hiện tượng, có mối liên hệ ràng buộc, tác động và chuyển hóa lẫn nhau.

-vai trò của quy luật: Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là hạt nhân

của phép biện chứng bởi vì nó vạch ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự phát triển.

2. Nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật này khẳng định:

1. Sự thống nhất của các mặt đối lập
   • Các mặt đối lập nương tựa vào nhau, không thể tồn tại tách rời.
   • Sự thống nhất mang tính tương đối, tạm thời.
2. Sự đấu tranh của các mặt đối lập
   • Các mặt đối lập luôn bài trừ, phủ định lẫn nhau.
   • Đấu tranh là tuyệt đối, là nguồn gốc của sự vận động và phát triển.
3. Sự chuyển hóa của các mặt đối lập
   • Khi đấu tranh đạt đến mức độ nhất định, mâu thuẫn được giải quyết, sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời.

Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển.

3. Vai trò của quy luật trong phép biện chứng duy vật

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập:

• Là quy luật cơ bản nhất của phép biện chứng duy vật
• Giúp nhận thức đúng bản chất của sự vận động, phát triển
• Là cơ sở phương pháp luận để:
  • Phát hiện mâu thuẫn
  • Phân tích mâu thuẫn
  • Giải quyết mâu thuẫn một cách khoa học

II. VẬN DỤNG QUY LUẬT TRONG THỰC TIỄN

*GIÁO DỤC

1. Mâu thuẫn trong giáo dục hiện nay

Trong quá trình đổi mới giáo dục ở Việt Nam, nổi bật một số mâu thuẫn cơ bản:

1. Mâu thuẫn giữa truyền thống và hiện đại
   • Truyền thống: dạy học theo lối truyền thụ, thi cử nặng kiến thức
   • Hiện đại: phát triển năng lực, tư duy, kỹ năng người học
2. Mâu thuẫn giữa số lượng và chất lượng
   • Mở rộng quy mô giáo dục, đại chúng hóa
   • Nhưng chất lượng đào tạo chưa đồng đều
3. Mâu thuẫn giữa yêu cầu xã hội và năng lực đào tạo
   • Thị trường lao động đòi hỏi kỹ năng thực tiễn cao
   • Chương trình đào tạo còn nặng lý thuyết

Đây chính là các mặt đối lập tồn tại khách quan trong nền giáo dục.

2. Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập trong giáo dục

• Truyền thống và hiện đại không phủ định sạch trơn nhau
  • Truyền thống cung cấp nền tảng
  • Hiện đại tạo động lực đổi mới
• Dạy học kiến thức và phát triển năng lực phải song hành
• Mở rộng quy mô phải gắn với đảm bảo chất lượng

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập đã thúc đẩy:

• Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông
• Áp dụng phương pháp dạy học tích cực
• Chuyển từ “dạy cái gì” sang “dạy như thế nào”

3. Giải quyết mâu thuẫn – động lực phát triển giáo dục

Vận dụng đúng quy luật đòi hỏi:

• Nhận diện đúng mâu thuẫn chủ yếu
• Giải quyết mâu thuẫn bằng cải cách đồng bộ, không cực đoan
• Tránh:
  • Bảo thủ, trì trệ (chỉ giữ cái cũ)
  • Phủ định sạch trơn (chạy theo cái mới một cách máy móc)

Việc giải quyết mâu thuẫn đúng đắn đã góp phần thúc đẩy giáo dục phát triển theo hướng bền vững.

1. Mâu thuẫn giữa ổn định chính trị và đổi mới, phát triển

*CHÍNH TRỊ

a) Hai mặt đối lập

• Ổn định chính trị:
  • Là điều kiện tiên quyết để phát triển đất nước
  • Đảm bảo trật tự xã hội, niềm tin của nhân dân
• Đổi mới, phát triển:
  • Là yêu cầu khách quan của thời đại
  • Nếu không đổi mới sẽ dẫn đến trì trệ, tụt hậu

b) Thống nhất và đấu tranh

• Hai mặt vừa đối lập vừa thống nhất:
  • Không có ổn định → đổi mới dễ rơi vào rối loạn
  • Không đổi mới → ổn định trở nên hình thức, kìm hãm phát triển
• Sự đấu tranh thể hiện ở việc:
  • Cải cách thể chế nhưng phải giữ vững vai trò lãnh đạo chính trị
  • Điều chỉnh chính sách nhưng không gây xáo trộn xã hội

*VĂN HÓA

Truyền thống – hiện đại:
Văn hóa truyền thống là nền tảng, văn hóa hiện đại là động lực phát triển. Hai mặt vừa thống nhất vừa đấu tranh; nếu chỉ giữ cái cũ sẽ bảo thủ, còn chạy theo cái mới dễ mất bản sắc.

Bản sắc dân tộc – toàn cầu hóa:
Toàn cầu hóa tạo điều kiện giao lưu văn hóa nhưng cũng gây nguy cơ đồng hóa. Giải quyết đúng mâu thuẫn giúp văn hóa dân tộc vừa hội nhập vừa tự khẳng định.

Bảo tồn di sản – phát triển du lịch:
Khai thác di sản tạo nguồn lực kinh tế, bảo tồn giữ giá trị lâu dài. Đấu tranh giữa lợi ích trước mắt và lâu dài thúc đẩy phát triển văn hóa bền vững.

III. Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ LIÊN HỆ BẢN THÂN

1. Trong học tập:
   • Nhận thức mâu thuẫn giữa lý thuyết – thực hành
   • Biết kết hợp học kiến thức với rèn kỹ năng
2. Trong công việc:
   • Nhận diện mâu thuẫn thay vì né tránh
   • Xem mâu thuẫn là động lực để cải tiến
3. Trong tư duy:
   • Tránh tư duy phiến diện, một chiều
   • Rèn luyện tư duy biện chứng, toàn diện

KẾT LUẬN

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, phản ánh đúng bản chất vận động và phát triển của thế giới. Việc vận dụng quy luật vào thực tiễn đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục – cho thấy mâu thuẫn không phải là lực cản mà chính là động lực thúc đẩy sự phát triển, nếu được nhận thức và giải quyết một cách khoa học.