Bài tập ôn tập tiếng việt - Tài liệu tham khảo | Đại học Hoa Sen

TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
HỒN TRƯƠNG BA DA HÀNG THỊT Lưu Quang Vũ
“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là một câu truyện dân gian Việt Nam kể về chuyện
một người chơi cờ tướng rất giỏi tên là Trương Ba phải chết sớm. Thương tình ông
có tài, Đế Thích là một tiên cờ và cũng là người thường xuyên đánh cờ với Trương
Ba đã cho ông sống lại trong thân xác của một người hàng thịt. Sự tích này là nguồn
cảm hứng để Lưu Quang Vũ dựng nên vở kịch nổi tiếng cùng tên. Tuy nhiên ông đã
viết thêm cái kết cho vở kịch của mình, một bi kịch. Vở kịch của ông mang đến một thông điệp:
"Mọi thứ nên tuân theo quy luật của tự nhiên, mọi sự kháng cự với quy luật đều
trở nên kệch cỡm". I. THÔNG TIN TÁC GIẢ Lưu Quang Vũ Từ khóa - Đa tài - Nhà soạn kịch tài ba - Những vở kịch + Vấn đề mới mẻ
+ Ý nghĩa tư tưởng, triết lí
Lưu Quang Vũ là một nghệ sĩ đa tài, sáng tác ở nhiều thể loại: làm thơ, viết truyện
ngắn, vẽ tranh, viết kịch, viết báo… Ở lĩnh vực nào cũng có được những thành tựu
đáng kể. Những năm 80 của thế kỉ XX, Lưu Quang Vũ chuyển sang sáng tác kịch và
trở thành tác giả lớn nhất của nền sân khấu Việt Nam thế kỉ XX. Ông trở thành hiện
tượng của sân khấu kịch trường, được đánh giá là nhà soạn kịch tài năng nhất của
nền văn học hiện đại. Những vở kịch của ông đã thổi vào tích xưa một luồng gió mới,
đặt ra vấn đề mới mẻ về lẽ sống con người và mang đến các giá trị triết lí nhân sinh,
ý nghĩa tư tưởng cao đẹp. 1
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
Câu chuyện thú vị về Lưu Quang Vũ:
Trong làng văn học Việt Nam, chuyện tình của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ
và nữ thi sĩ Xuân Quỳnh từ lâu đã trở thành một biểu tượng cho tình yêu đầy ngọt ngào và thơ mộng.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà văn, nhà thơ Việt Nam có thể cho ra những tác
phẩm văn thơ để đời và đi vào lòng người. Để có được xúc cảm sáng tạo nên cái hồn
trong từng câu từ không quên ấy, hẳn mỗi người đều cần phải có những thi cảm, thi
hứng từ thực tế cuộc sống.
Tương tự đối với sự nghiệp vợ chồng nhà văn, nhà thơ Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh
cũng vậy. Không chỉ trong văn học mà ngoài cuộc sống, chuyện tình của cả hai đã trở
thành một biểu tượng cho tình yêu đầy lãng mạn, thơ mộng và sống mãi trong lòng
bao người. Với họ chất tình trong cuộc sống chính là cội nguồn cho sự sáng tác.
Có một hiện thực đã xảy ra, chính những lời thơ của bà có viết: "Chỉ còn em và anh/
Cùng tình yêu ở lại" như một điềm báo về tương lai của họ. Hay như trong một bài
thơ cuối cùng Lưu Quang Vũ viết tặng người vợ thương yêu của mình cũng có những
câu khiến người đọc phải suy nghĩ: "Phút cuối cùng tay vẫn ở trong tay/ Ta đã có
những ngày vui sướng nhất/ Đã uống cả men nồng và rượu chát/ Đã đi qua cùng tận
của con đường/ Sau vô biên dẫu chỉ có vô biên/ Buồm đã tới và lúa đồng đã gặt."
Tai nạn giao thông năm 1988 đã cướp đi mạng sống của đôi nghệ sĩ tài hoa đang khi
đang ở đỉnh cao cống hiến cho văn học nghệ thuật, để lại cho đời và nền văn học Việt
Nam vô vàn tiếc thương và một câu chuyện tình đầy lãng mạn, đậm chất ngôn tình hiện thực.
Bằng những đóng góp không ngừng nghỉ cho nền văn học Việt Nam, trong sự nghiệp
của hai vợ chồng nữ thi sĩ Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ cũng gặt hái những giải
thưởng nhất định. Đặc biệt mới đây, google doodle còn trang trọng vinh danh kỷ niệm
tuổi 77 của nữ thi sĩ Xuân Quỳnh như một cách để tri ân những cống hiến của bà cho 2 Blurred content of page 3
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
Thời ấy, cả hai sống trong căn hộ rộng 6m2 ở 96A phố Huế. Đó là một gia đình có
đầy đủ "con anh, con tôi, con chúng ta", nhưng ngôi nhà nhỏ đầy sách vở ấy luôn đầy
ắp tiếng cười, tràn ngập tình yêu thương. Năm 1976 khi Xuân Quỳnh đi công tác miền
Nam, Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh thường xuyên gửi thư cho nhau. Những bức thư
tay đầy chất tình, đầy lãng mạn ấy như là động lực để họ san sẻ tình yêu mỗi khi xa cách.
Đọc những dòng thư ấy, dù là kẻ mộng mơ hay thậm chí những người luôn khăng
khăng nhận định mình sống lí trí đều sẽ phải ngưng lại vài đoạn chìm vào trong tình
yêu nồng nhiệt và mãnh liệt của cả hai. Trong một bức thư tình, Lưu Quang Vũ có
viết: "Em đi đã được một tuần. Nhớ em và buồn lắm. Mấy bố con ở nhà vẫn bình
thường. Mẹ đi vắng. Mí cứ quấn bố, tối không chịu xuống bà. Hôm nào cũng bảo: bố
với em đi đón mẹ đi. Mí ăn được, ngủ được, vẽ thêm nhiều tranh mới. Tuấn Anh xuống
bác, bà Tuấn Anh vẫn ở đây, ngày nào Tuấn Anh cũng về đi bơi, xong ăn cơm chiều
với bà hoặc với anh rồi lại xuống bác. Kít thì vẫn về luôn."
Cứ thế suốt 14 năm, tình cảm đối với vợ của Lưu Quang Vũ vẫn như thuở ban đầu,
mọi việc nhà mỗi khi vợ đi công tác ông đều san sẻ.
Còn với Xuân Quỳnh lúc nào bà cũng thổn thức với chồng qua từng câu chữ, trong
một bức thư khác bà có nhắn: "Cuộc sống ngắn ngủi, con người chỉ đi qua cuộc đời
như một vệt sáng rồi biến mất vĩnh viễn." Sống cùng nhau ngần ấy năm nhưng có lẽ
với bà chưa bao giờ là đủ. Việc họ tìm thấy nhau trong một đoạn đường khó khăn,
từng có một đời vợ, một đời chồng có lẽ là điều khiến họ trở nên trân quý từng khoảnh khắc bên nhau hơn.
NGUYÊN HẰNG, THEO TRÍ THỨC TRẺ II. THÔNG TIN TÁC PHẨM
* Vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt” a. Hoàn cảnh sáng tác - Khơi nguồn cảm hứng: 4
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
+ Tình hình xã hội VN những năm 80 của thế kỉ XX và công cuộc đổi mới
toàn diện bắt đầu diễn ra trên đất nước ta.
+ Cảm hứng phê phán những tiêu cực trong xã hội, cuộc sống, con người của nhiều tác giả.
+ Mượn và viết tiếp truyện dân gian “Hồn Trương Ba da hàng thịt” với
nhiều sáng tạo mới mẻ, hiện đại, sâu sắc. - Thời gian ra đời
+ Vở kịch được viết từ 1981 nhưng mãi đến năm 1984 trong không khí đổi
mới của xã hội và văn học nghệ thuật nó mới được công diễn.
+ Vở kịch nhanh chóng tạo được nhiều thiện cảm cho người xem, được
công diễn nhiều lần trên các sân khấu trong và ngoài nước.
b. Đoạn trích được học
- Vị trí: Nằm ở cảnh 7 + đoạn kết của vở kịch
- Quá trình vận động của 1 vở kịch: thắt nút => phát triển => cao trào => mở nút.
Cách ghi nhớ về hoàn cảnh sáng tác chi tiết của vở kịch như sau:
● Tình hình xã hội VN những năm 80 của thế kỉ XX và công cuộc đổi mới toàn
diện bắt đầu diễn ra trên đất nước ta.
● Mượn và viết tiếp truyện dân gian “Hồn Trương Ba da hàng thịt” với nhiều
sáng tạo mới mẻ, hiện đại, sâu sắc.
● 1981: Vở kịch bắt đầu được viết.
● 1984: Trong không khí đổi mới của xã hội và văn học nghệ thuật, vở kịch mới
được công diễn và nhanh chóng tạo được nhiều thiện cảm cho người xem, được
công diễn nhiều lần trên các sân khấu trong và ngoài nước.
Để hiểu rõ hơn về tác giả Lưu Quang Vũ và vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt",
các em có thể tham khảo bài báo dưới đây được ghi bởi PGS. TSKH BÙI MẠNH NHỊ 5 Blurred content of page 6
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
đồng ca vốn đã có từ các thể loại kịch và các vở kịch kinh điển, vĩ đại của nhân loại.
Sinh ra, lớn lên từ con nhà nòi có truyền thống văn học, kết bạn thân và làm việc
nhiều với các đạo diễn, nghệ sĩ, nhà văn, nhà thơ “gạo cội” của văn nghệ nước nhà,
lại chịu đọc, chịu đi, lăn lộn với cuộc đời …, Lưu Quang Vũ có điều kiện để tiếp cận
với những truyền thống văn hóa ấy. Nói cách khác, vốn văn hóa dân tộc và nhân
loại của Lưu Quang Vũ, như nhiều người nhận xét, khá rộng và sâu. Anh lại là một
tài năng văn học. Hoàn cảnh cuộc đời anh với những năm tháng trăn trở, nhiều ưu
tư, sống không dễ dàng, cộng với thời điểm lịch sử đặc biệt vào cuối những năm 80
của thế kỉ XX, mở đầu thời kì đổi mới của đất nước, đã tạo cho Lưu Quang Vũ
những cường độ cảm xúc đặc biệt, để thấy “trong ta có những dây đàn không ai ngờ
là có và bao lâu nay im tiếng bây giờ được chạm đến … Vào những lúc ấy ta không
còn là những thực thể cá nhân nữa, chúng ta – là loài giống, giọng nói của toàn
nhân loại thức dậy trong ta” [2]. Và những truyền thống folklore, những cổ mẫu đã
giúp tác phẩm của anh “nói bằng hàng nghìn giọng”, “khơi dậy trong ta một giọng
nói to hơn giọng nói của chính ta”, “nâng cái mô tả từ chỗ ngắn ngủi một lần và
tạm thời lên chỗ tồn tại muôn đời” [3].
Cần nhấn mạnh rằng, truyền thống văn hóa của dân tộc và nhân loại trong kịch
Lưu Quang Vũ không còn nguyên dạng như đã từng tồn tại, mà đã biến đổi
nhiều.Truyền thống văn hóa của dân tộc và nhân loại chỉ là điểm xuất phát. Nhà
viết kịch đã làm sống lại, làm mới, đem hơi thở thời đại cho các truyền thống văn
hóa. Các truyện cổ tích hay huyền thoại, dù bớt đi hay gia tăng thêm yếu tố hoang
đường, huyền thoại cũng đều khoác thêm những lớp mã xã hội, tinh tế và sâu sắc
truyền vào khối óc, trái tim con người những thông điệp, kí thác về con người và xã
hội, về cái tốt, cái đẹp, tình yêu và lòng chung thủy …
Hồn Trương Ba da hàng thịt là một ví dụ điển hình. Chủ đề truyện cổ tích thể
hiện chủ yếu qua hành động nhân vật, chứ không phải qua miêu tả, phân tích tâm lí.
Nếu truyện dân gian chủ yếu đề cao, tuyệt đối hóa vai trò của linh hồn đối với thễ
xác, tách rời thể xác và linh hồn, coi thể xác chỉ như vật đỡ để mang linh hồn, thì
kịch Lưu Quang Vũ đào sâu, mở rộng vấn đề hơn rất nhiều qua các mảng kịch, tình 7
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
huống ... Vở kịch đa tầng đa nghĩa. Người ta đã nói nhiều về các cặp phạm trù, các
đối lập xung quanh mối quan hệ này: thật-giả, nội dung-hình thức, bên trong-bên
ngoài, phàm tục- thanh cao, bản năng- lí trí. Bi kịch giữa linh hồn và thể xác không
thể giải quyết bằng chính cách đã tạo ra bi kịch. Con người phải luôn đấu tranh với
bản thân mình, cuộc giằng co giữa hai phần trong một con người - một cuộc đấu
tranh gian khó nhất. Con người phải làm chủ những ham muốn, để không bị tha
hóa, băng hoại, để có sự thống nhất hài hòa giữa linh hồn và thể xác, vươn tới một
nhân cách toàn vẹn. Nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ đã nhận xét đúng: “Vở kịch
không chỉ nói đến sự hòa hợp và ý thức đạo lí về phần hồn và phần xác mà còn đề
cao cuộc đấu tranh cho sự hoàn thiện nhân cách người (…), không chỉ đề cập đến
chuyện của một thời mà còn đề cập đến chuyện muôn đời. Đó là triết lí nhân sinh về
lẽ sống, lẽ làm người (…). Sống vay mượn, chắp vá, không có sự hài hòa giữa hồn
và xác chỉ đem lại bi kịch (…). Cuộc sống chỉ có giá trị khi con người được sống
đúng là mình, được sống trong một thể thống nhất. Vở kịch (…) không chỉ đề cập
đến đời sống của một cá nhân mà còn đặt ra những vấn đề xã hội. Thói quan liêu,
vô trách nhiệm của Nam Tào, Bắc Đẩu đã tước đi mạng sống của người dân vô tội
và gây nên bao chuyện rắc rối. Sự sửa sai chắp vá của Đế Thích lại là tiền đề bất
hạnh cho cuộc đời hồn nọ xác kia của ông Trương Ba. Mọi sự sửa sai không đúng
chỗ đều chứa đựng trong nó nhiều bi kịch hơn là niềm vui” [4]. Và “Cái kết cục đổ
vỡ này không phải chỉ là câu chuyện ngụ ngôn của quá khứ xa xưa, mà như đang
nhắc nhở, nhắn nhủ nguy cơ một cuộc hôn phối lớn hơn giữa hồn và xác đang tồn
tại”[5] Những ý nghĩa đa tầng ấy đã đưa tác phẩm tới giá trị nhân văn, triết lí
mang tầm nhân loại.
Ông vua hóa hổ cũng là vở kịch xuất sắc của Lưu Quang Vũ. Mượn tích truyện
“Từ Đạo Hạnh hay là sự tích Thánh Láng” vốn đậm yếu tố đạo giáo, Lưu Quang
Vũ đã đưa câu chuyện, đưa các nhân vật bước vào cuộc sống lịch sử, xã hội, trở lại
vấn đề của bài học lịch sử, nhân sinh: cái giá phải trả, bi kịch đau đớn của sự say
mê quyền lực, dù đã được cảnh báo, răn đe. Đây vẫn còn là bài học của muôn đời.
Từ Đạo Hạnh muốn là vua trị vì thiên hạ, say mê sức mạnh, dám làm bất cứ điều gì,
bỏ quên gốc rễ của chính cuộc đời ông, dùng lửa ác để thu phục lòng người. Ông 8 Blurred content of page 9
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
- Trên đời này chẳng ai lo cho ta bằng mẹ
Cũng chẳng ai ta làm khổ nhiều như mẹ của ta ….
Dẫu cuộc đời là con đường dài thế
Ta sẽ đi qua mọi đèo dốc chông gai
Bằng đôi chân của mẹ!
- Mấy năm rồi họ chẳng nói được câu gì mới
Tôi bỏ ra đi họ ngồi ở lại
- Những chữ đẹp xưa giờ tôi đuổi đi rồi
Bao chữ mới đang ầm ầm đạp cửa
Thơ rộng dài cánh lớn hãy bay đi.
-Anh hãy đập vào ngực mình giục giã
Hãy nổi gió cho cánh người rộng mở
Và mai sau, sẽ có những nhà thơ
Đứng trên tầng cao ta ao ước bây giờ
Họ sẽ vẫn không ngừng đập cửa
Không ngừng lo âu không ngừng phẫn nộ
Bởi vô biên là khát vọng của con người.
Cái tinh chất, bùng nổ, thăng hoa cảm xúc, tư tưởng của thơ đã giúp nhà viết
kịch đồng thời là nhà thơ Lưu Quang Vũ chắt lọc, xây dựng những nhân vật, cuộc 10
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
đời, tình huống kịch, những khai từ, mở cảnh, chuyển cảnh và kết cảnh khiến người
xem hồi hộp, mê đắm, bàng hoàng. Kịch của anh luôn đẩy nhân vật vào những tình
huống phải lựa chọn khắc nghiệt: sự lựa chọn của đạo lý, sự lựa chọn của trách
nhiệm, bổn phận, trái tim, sự lựa chọn giữa cái sống và cái chết. Anh cũng viết
nhiều lời ca đẹp, hay như những bài thơ cho nhân vật hoặc dàn đồng ca hát, tạo nên
hiệu ứng sân khấu đầy hấp dẫn. Chẳng hạn,
- Bài hát của các cô gái hái cỏ (Ông vua hóa hổ):
Em hóa thành lá cỏ
Cho người yêu em được trở lại làm người
Em là cỏ không lời
Cho chàng là Tiếng nói
Cho trí nhớ của con người còn mãi
Không chịu chết dưới thẳm sâu đất tối
Em hóa thành sắc cỏ để yêu thương,
- Tiếng đàn, ngâm thơ của Ngọc Hân (Ngọc Hân công chúa)
Cúc vàng của mùa thu đang hát
Không phải đâu, đấy là nắng của mùa hè Không đành ra đi
Trước phút biệt ly
Hóa thành sắc lửa
Gửi lại lòng anh nỗi nhớ 11 Blurred content of page 12
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
Ta chỉ mới bắt đầu những ngày đẹp nhất
Vở kịch lớn, bài thơ hay nhất
Dành cho em, chưa kịp viết tặng em
Kịch Lưu Quang Vũ tham gia tích cực và có trách nhiệm vào cuộc sống xã hội.
Anh luôn đánh thức bản lĩnh, trí tuệ và tâm hồn người. Không chỉ nêu những vần đề
nhức nhối của xã hội, anh dám ủng hộ những cái mới, tiến bộ. Dù có đi vào những
đề tài, vấn đề nóng bỏng của thời sự đất nước, anh vẫn rất chú ý những vấn đề
muôn thuở của con người, xã hội. Và đây cũng là điểm khác biệt của anh. Phải có
khát vọng sáng tạo mạnh mẽ, “phông” văn hóa, tài năng và trái tim nhân hậu, luôn
trăn trở về cuộc sống, con người, về thế thái nhân tình, trách nhiệm xã hội cao, mới
sáng tạo được những tác phẩm như vậy. Vang lên trong các vở kịch của anh (Hoa
cúc xanh trên đầm lầy, Lời thề thứ 9, Bệnh sĩ, Mùa hạ cuối cùng, Linh hồn của đá,
Điều không thể mất, vv…) những câu hỏi: Con người sao không được là mình? Đâu
là hạnh phúc đích thực? Hệ giá trị đích thực? Con người có lúc có khi đang làm
hỏng cuộc sống và cuộc sống có lúc có khi đang làm hỏng con người, điều quan
trọng nhất, “đặt tính cách nhân vặt trong quá trình vận động liên tục theo một quỹ
đạo không lường trước được” [7], kịch Lưu Quang Vũ luôn rọi sáng con người,
nâng cao con người. Không phải vở kịch nào của Lưu Quang Vũ cũng gây tiếng
vang nhưng nhiều vở kịch của anh là những đồng vọng đã và sẽ còn âm vang dài
lâu. Rằng “Không phải mượn thân ai cả … Tôi muốn được là tôi toàn vẹn…” (Hồn
Trương Ba da hàng thịt). Rằng, “Mạnh hơn cả quỷ dữ, cao hơn mọi quyền lực, chỉ
có tình yêu và lòng tin vào con người là cứu được con người” (Nàng Sita). Rằng,
“Những bông cúc xanh vẫn còn kia … đừng chịu lút trong đầm lầy … Trong mỗi
các bạn đều có một con người kỳ diệu, đừng để chúng đi, hãy để chính ta được sống
ở trong ta” (Hoa cúc xanh trên đầm lầy). Rằng, phải chống lại bệnh quan liêu, tệ
tham nhũng, thói vô ơn, bệnh hư danh, sĩ diện (Tôi và chúng ta, Nếu anh không đốt
lửa, Bệnh sĩ). Rằng, “Lẽ phải, nhân cách và lòng trung thực phải là những giá trị
tuyệt đối” (Mùa hạ cuối cùng) … Bằng chính tác phẩm của mình, nhất là kịch, Lưu 13
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
Quang Vũ thuộc những người tiên phong thúc đẩy sự ra đời của công cuộc Đổi mới
đất nước. Kinh tế- xã hội chi phối tư tưởng, văn hóa, văn học nghệ thuật nhưng tư
tưởng, văn hóa, văn học nghệ thuật cũng góp phần quan trọng thúc đẩy, dẫn dắt sự
đổi mới. Kịch Lưu Quang Vũ đã không ngần ngại phê phán có trách nhiệm những
cơ chế xơ cứng lỗi thời, bệnh quan liêu, say mê quyền lực, tệ tham nhũng kìm hãm
sự sáng tạo của con người, làm tha hóa đạo đức xã hội, dự báo vượt thời đại những
bi kịch, cả bi kịch sống ảo trong thế giới hiện đại khi con người phụ thuộc quá nhiều
vào kỹ thuật, công nghệ, quên đời sống thực tại, đời sống tâm hồn.
5. Những “Người khổng lồ” tôi vừa nói, vừa hữu hình vừa vô hình. Và hình như,
ai cũng có bên cạnh. Tầm vóc có thể khác nhau. Vấn đề là biết đi tìm, đánh thức và
nuôi dưỡng.Tất nhiên, không phải ai cũng làm được như thế! Không phải ai cũng
biết đứng và đứng được trên vai “người khổng lồ”. Đứng trên vai “ người khổng
lồ” để sáng tạo, vươn cao. Để vẫn là mình. Phải có khát vọng lớn, tài năng, trái tim
nhân hậu, bản lĩnh, mới làm được như thế để cống hiến cho đất nước, nhân dân,
nhân loại. Lưu Quang Vũ trong cuộc đời có nhiều vất vả, thiệt thòi nhưng anh đã có
hạnh phúc ấy. Sức hấp dẫn của kịch Lưu Quang Vũ còn dài lâu!
Hà Nội, tháng 7 năm 2018 B. M. N.
Nhận xét về tác giả và tác phẩm
1. Không ai bằng Vũ trong biệt tài làm nên cái muôn thuở trong cái đời thường, biến
cổ tích, huyền thoại thành truyện thời sự, dùng cái hư để nói cái thực, dùng cái thô lỗ
để khẳng định cái cao quý. (Giáo sư Phan Ngọc)
2. Kịch bản Lưu Quang Vũ nồng đượm hơi thở của đời sống với những vấn đề thời sự
được phát hiện tươi rói. (Nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái) 14 Blurred content of page 15
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
- TB đã chết một cách vô lí do sự vô tâm và tắc trách của Nam Tào nhưng sự
“sửa sai” của Nam Tào và Bắc Đẩu theo lời khuyên của Đế Thích nhằm trả lại
công bằng cho Trương Ba lại đẩy Trương Ba vào một nghịch cảnh vô lí hơn:
linh hồn phải trú nhờ trong một thể xác khác.
=> Tại đây, ý thức được điều này, linh hồn Trương Ba đã dằn vặt, đau khổ và quyết
định chống lại bằng cách tách ra khỏi xác thịt để tồn tại độc lập.
* Diễn biến cuộc đối thoại
- Trương Ba “ôm đầu”, bứt tóc, u uất.
- Độc thoại, kết hợp cùng lúc 3 từ phủ định liên tiếp: “không... không...không”
bằng một giọng điệu dứt khoát.
=> Hồn Trương ba đang ở trong tâm trạng vô cùng bức bối, đau khổ. Lời thoại của
Hồn là các câu cảm thán ngắn, lời văn dồn dập, hối thúc.
- Xác hàng thịt gợi lại tất cả những sự thật với giọng điệu châm chọc, mỉa mai,
đầy thách thức khiến Hồn càng thấy xấu hổ, cảm thấy mình ti tiện. Xác trên đà
thắng thế nên rất hả hê tuôn ra những lời thoại dài, khi thì cười nhạo, khi thì lên
mặt dạy đời, chỉ trích. * Nhận xét:
- Trong cuộc đối thoại, xác thịt mỗi lúc một lấn lướt, dồn đuổi hồn Trương Ba:
+ Chủ động tuyên chiến khi hồn khao khát được tồn tại riêng mình, độc lập.
+ Thách thức, giễu cợt, mỉa mai hồn “có đấy, xác thịt có tiếng nói đấy”, “có thật thế không?”
+ Cao giọng, khoái trí đòi hồn phải trả lời thành thật.
+ Xác lợi khẩu khi đưa ra lí lẽ mềm dẻo trong thuyết phục, tranh luận.
=> Xác đã chứng tỏ được ưu thế của nó, uy quyền của nó, sự chi phối khủng khiếp của nó .
- Hồn Trương Ba dần trở thành người đuối lí trong cuộc đối thoại:
+ Từ chỗ cao giọng phủ nhận: vô lí mày không thể biết nói, mày không có tiếng
nói đến chỗ chấp nhận xác có tiếng nói.
+ Từ chỗ phủ định quyết liệt, lớn giọng khi xác đưa ra những bằng chứng về sức
mạnh sai khiến của nó đến chỗ không dám trả lời, lúng túng trong những câu nói đứt quãng. 16
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
+ Từ chỗ hăng hái đấu lí đáp lại tất cả những lí lẽ xác đưa ra đến chôc bịt tai lại
“ta không muốn nghe mày nữa”.
+ Từ cách xưng hô “mày - ta” vào đầu cuộc đối thoại.
+ Từ mạnh mẽ đầy khí thế đấu tranh đến tiếng kêu “trời” tuyệt vọng và dáng dấp bần thần.
=> Cuộc đối thoại này cũng cho thấy sự ngộ nhận của hồn về chính mình sau bấy
nhiêu chuyện đã xảy ra đối với gia đình và bản thân.
* Ý nghĩa của màn đối thoại:
- Linh hồn và thể xác có mỗi quan hệ hữu cơ.
- Cái xấu sẽ dễ lấn át khi sống trong dung tục.
- Linh hồn phải luôn luôn đấu tranh với ham muốn của thể xác để hoàn thiện bản thân.
Phân tích chi tiết:
TB đã chết một cách vô lý do sự vô tâm và tắc trách của Nam Tào nhưng sự “sửa sai”
của Nam Tào và Bắc Đẩu theo lời khuyên của Đế Thích nhằm trả lại công bằng cho
Trương Ba lại đẩy Trương Ba vào một nghịch cảnh vô lí hơn: linh hồn phải trú nhờ
trong một thể xác khác. Do phải sống nhờ thể xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba đành
phải chiều theo một số nhu cầu hiển nhiên của xác thịt. Linh hồn nhân hậu, trong sạch,
bản tính ngay thẳng của Trương Ba xưa kia nay vì phải sống mượn, gá, lắp, tạm bợ và
lệ thuộc nên chẳng những không sai khiến được xác thịt thô phàm của anh hàng thịt
mà trái lại còn bị xác hàng thịt sai khiến. Đáng sợ hơn, linh hồn TB dần dần bị nhiễm
độc bởi cái tầm thường xác thịt anh đồ tể. Ý thức được điều đó linh hồn TB dằn vặt
đau khổ và quyết định chống lại bằng cách tách ra khỏi xác thịt để tồn tại độc lập.
Hồn TB cho rằng: “ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”,
xác “không có tiếng nói”, “không có tư tưởng”, “không có cảm xúc”, “chỉ là xác thịt
âm u đui mù”, nếu có tiếng nói thì đó chỉ là tiếng nói của con thú, tiếng nói của bản
năng. Xác hàng thịt khẳng định: “ông không tách khỏi tôi được đâu dù tôi chỉ là thân
xác”. Lí lẽ mà xác đưa ra là “hai ta đã hòa với nhau làm một rồi” “ông phải tồn tại nhờ
tôi mà còn nhận là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”. Hồn chẳng có cách nào chối 17 Blurred content of page 18
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
bảo mày im đi”, “nhưng… nhưng”. Từ chỗ hăng hái đấu lý đáp lại tất cả những lí lẽ
xác đưa ra đến chôc bịt tai lại “ta không muốn nghe mày nữa”. Từ cách xưng hô “mày
- ta” vào đầu cuộc đối thoại, xác đã tinh ý nhận ra khi cuộc đối thoại ở vào hồi kết:
“ấy đấy ông bắt đầu gọi tôi là anh rồi đấy.” Từ mạnh mẽ đầy khí thế đấu tranh đến
tiếng kêu “trời” tuyệt vọng và dáng dấp bần thần, tội nghiệp nhập lại thân xác anh
hàng thịt cho người đọc cảm giác dường như hồn đã bị dồn vào con đường cụt, không
lối thoát, đành phải chấp nhận sự an bài, hòa thuận “hồn TB da hàng thịt”. Cuộc đối
thoại này cũng cho thấy sự ngộ nhận của hồn về chính mình sau bấy nhiêu chuyện đã
xảy ra đối với gia đình và bản thân. Hồn vẫn cho rằng mình nguyên vẹn, trong sạch,
thẳng thắn, mọi tội lỗi đều do thân xác gây ra.
Qua cuộc đối thoại giữa hồn và xác, xác rõ ràng hiện lên với ưu thế của kẻ nắm giữ sự
thắng thế, chứng tỏ được uy quyền chi phối khủng khiếp của nó với linh hồn, nó cũng
cho thấy sự ngộ nhận về chính mình khi hồn cho rằng “Ta vẫn có một đời sống riêng
trong sạch, nguyên vặn, thẳng thắn...”. Tuy nhiên, cả hai đều bộc lộ sự cực đoan bởi
con người có hai phần hồn và xác – đó phải là một thể thống nhất, bất cứ sự vênh lệch
nào cũng sẽ nảy nòi bi kịch. Linh hồn và thể xác vốn không tách rời được nhau, cuộc
tranh đấu giữ hồn và xác là cuộc đấu tranh giữ cao cả và dục vọng, thấp hèn giữa phần
con và phần người. Đó chính là lời cảnh cáo sâu xa của Lưu Quang Vũ. Khi con người
sống quá lâu trong môi trường dung tục ắt bị cái dung tục chi phối, không thể có một
tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục, tội lỗi. Khi con người bị chi phối bởi
những nhu cầu bản năng thì đừng đổ tội cho thân xác. Không thể tự an ủi mình bằng
vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn, do đó phải bảo vệ, hoàn thiện nhân cách con người đó
là một vấn đề lớn đối với mỗi cá nhân và toàn xã hội.
2. Màn đối thoại giữa TB và những người thân
Kiến thức khái quát:
* Sự kiện TB sống lại trong thân xác anh hàng thịt được những người thân của
ông tiếp nhận theo nhiều cách khác nhau 19
TÀI LIỆU KHÓA KIẾN THỨC NỀN
Học Văn Chị Hiên 2021
- Người vợ: không thể chấp nhận sự đổi thay của linh hồn Trương Ba.
- Cái Gái: phản ứng quyết liệt và dữ dội: “tôi không phải cháu của ông”, “ông nội tôi chết rồi”.
- Người con dâu: hiểu chuyện nhưng cũng đau khổ, bất lực và tuyệt vọng.
=> Rõ ràng trong thân thể anh hàng thịt, TB đã không còn là mình, tất cả những người
thân đã nhận thấy và đau đớn, lo lắng, bàng hoàng, bế tắc khi nói ra điều đó.
* Tâm trạng, cảm xúc của TB
- Hồn TB đau đớn tột cùng:
+ Vì ông mà những người thân phải khóc:
+ Vì ông mà nhà cửa tan hoang, con trai định bán khu vườn để mở cửa hàng thịt,
vợ định bỏ đi thật xa để ông thảnh thơi với cô vợ hàng thịt.
=> Ông thẫn thờ, ôm đầu bế tắc, chấp nhận sự thắng thế của xác. Những câu độc thoại
nội tâm, tự vấn đã đưa ông đến quyết định: không cần đời sống do mày mang lại.
=> Tất cả đã dẫn tới hành động đứng dậy, lập cập nhưng quả quyết châm lửa, thắp
hương để gọi Đế Thích.
Phân tích chi tiết:
Sự kiện Trương Ba sống lại trong thân xác anh hàng thịt được những người thân của
ông tiếp nhận theo nhiều cách khác nhau Người vợ yêu thương chồng, có thể quên dần
với cái hình hài xa lạ kia nhưng không thể chấp nhận sự đổi thay của linh hồn Trương
Ba. Bà đã âm thầm đau khổ và quyết định sẽ “đi biệt” bởi “ông đâu còn là ông, đâu
còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa”. Cái Gái - đứa cháu nội mà ông vô cùng
yêu quý, với tâm hồn trẻ thơ, trong sáng thì phản ứng quyết liệt và dữ dội: “tôi không
phải cháu của ông”, “ông nội tôi chết rồi”, “bàn tay giết lợn của ông làm gãy tiệt cái
chồi non, chân ông to bè như cái xẻng, giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm! Ông
nội đời nào thô lỗ, phũ phàng như vậy!” Tâm hồn tuổi thơ vốn trong sạch, không chấp
nhận sự tầm thường, dung tục nên không chấp nhận người ông trong thể xác người
hàng thịt thô lỗ. Chính những lời nói thành thực, ngây thơ của con trẻ đã giúp hồn TB
nhận thức rõ ràng hơn bao giờ hết sự thay đổi của chính mình. Thậm chí, người con
dâu luôn quý trọng Trương Ba cũng đau khổ, bất lực: “con cảm thấy đau đớn...mỗi
ngày một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nỗi 20