Báo cáo thu hoạch môn Lịch sử văn minh thế giới   - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA VĂN HOÁ HỌC  BÁO CÁO THU HOẠCH
THAM QUAN BẢO TÀNG LỊCH SỬ - VĂN HOÁ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI
VÀ NHÂN VĂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐỀ TÀI: GỐM BÌNH DƯƠNG
MÔN: CÁC VÙNG VĂN HOÁ VIỆT NAM
SINH VIÊN: PHẠM HỒNG HẢI
MÃ SỐ SINH VIÊN: 1756140019
GVHD: TS. LÝ TÙNG HIẾU
TP. HỒ CHÍ MINH – 10/2018 1 MỤC LỤC
MỞ ĐẦU..................................................................................................................2
NỘI DUNG...............................................................................................................3
KẾT LUẬN............................................................................................................12
PHỤ LỤC HÌNH ẢNH..........................................................................................13
TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................................................17 2 MỞ ĐẦU
Địa điểm tham quan: Bảo tàng Lịch sử - Văn hoá - Trường Đại học Khoa
học Xã hội và Nhân Văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Địa chỉ liên hệ: phòng 512, Nhà Điều hành, Cơ sở 2 Trường Đại học Khoa
học xã hội và Nhân văn Tp. Hồ Chí Minh, Khu phố 6, Phường Linh Trung, Quận
Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh.
Thời gian tham quan: ngày 07/9/2018.
Người thuyết minh: Thạc sĩ Võ Thị Huỳnh Như.
Phương pháp thu thập tư liệu: Nghe thuyết trình từ người thuyết mình và
ghi chép thông tin, nhìn chụp hình hiện vật trực tiếp tại bảo tàng, truy cập thêm các
nguồn thông tin trên trang web của bảo tàng và internet. 3 NỘI DUNG
Không chỉ nổi tiếng với những vườn cây trái sum xuê trĩu quả nứt tiếng gần
xa, Lái Thiêu còn được mọi người biết đến với những dòng sản phẩm gốm nổi
tiếng, chiếm vị trí độc tôn ở miền Nam Bộ. Nói đến gốm sứ miền nam thì không thể
nào không nhắc đến gốm Lái Thiêu – một làng gốm nổi tiếng với những sản phẩm
tinh tế, vừa đậm chất Nam Bộ vừa mang tính ứng rất dụng cao.
Từ thế kỷ XVIII đã bắt đầu xuất hiện những lò gốm bản địa ở vùng đất
Bình Dương. Đến cuối thế kỷ XIX và những năm đầu của thế kỷ XX, gốm Bình
Dương bắt đầu phát triển mạnh dần. Gốm Lái Thiêu là sự kết hợp giữa kỹ thuật làm
gốm Nam Trung Hoa và truyền thống gốm Nam Trung bộ Việt Nam. Vùng đất
Bình Dương có nguồn nguyên liệu làm gốm dồi dào như đất sét, cao lanh, hệ thống
giao thông đường bộ lẫn đường thuỷ thuận lợi, điển hình là cảng Bà Lụa. Vì một vài
lí do từ thực tiễn đời sống mà một số thợ gốm lành nghề, có tiếng tăm của lò gốm
Cây Mai – Sài Gòn chuyển về Bình Dương sinh sống và lập nghiệp đã tạo ra một
nguồn nhân lực lao động đa dạng, thợ vẽ, thợ xoay tụ họp từ Sài Gòn về vùng đất
Bình Dương tạo cho nghề gốm ở vùng đất này có nhiều thuận lợi để phát triển.
Tổng hoà những yếu tố thuận lợi về thiên thời, địa lợi, nhân hoà, gốm Lái Thiêu đã
phát triển một cách rực rỡ, cùng với gốm Sài Gòn - Biên Hòa hình thành nên một
tam giác gốm nổi tiếng của khu vực Nam Bộ, kéo dài từ những những năm 1930
đến tận những năm 1970.
Gốm Bình Dương có rất nhiều dòng sản phẩm khác nhau với nhiều phong
cách tạo hình, lối vẽ hoa văn, lối chấm men, thậm chí tên lò cũng rất khác nhau. Thế
nhưng khi đi ra thị trường, dân gian vẫn quen gọi dòng sản phẩm này với cái tên
chung là gốm Lái Thiêu. Nguyên nhân có lẽ là do các lò gốm khi đã sản xuất thành
phẩm, thường quy tụ sản phẩm về Lái Thiêu, lấy cảng Bà Lụa làm nơi tập kết buôn
bán, vận chuyển hàng hoá đi khắp vùng Nam Kỳ Lục tỉnh. Thậm chí còn có thời
gian, các sản phẩm gốm Bình Dương đã vượt ra khỏi thị trường Việt Nam, theo các
thuyển buôn đem bán ở đến các thị trường ngoài nước như Lào, Cao Miên, những
năm 1960 còn được xuất đi bán ở các nước Indonesia, Philippines… Người dân 4
Nam Bộ quen gọi chung dòng sản phẩm gốm có xuất xứ từ miệt Lái Thiêu, chủ yếu
là xuất đi từ cảng Bà Lụa, thành luôn tên gọi gốm Lái Thiêu là như vậy. Vậy cuối
cùng thì cái nôi, hay nói cách khác nơi khởi nguồn đầu tiên của gốm sứ Bình Dương
là ở đâu? Câu hỏi này đến bây giờ vẫn còn gây ra nhiều sự bàn cãi. Sau đây là một
số quan điểm đề cập về nguồn gốc của gốm sứ Lái Thiêu (Bình Dương).
Làng gốm Lái Thiêu xưa nay thuộc ấp Bình Đức, Bình Hòa, Long Thới,
Hòa Long... thuộc thị trấn Lái Thiêu, huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương. Cách Thị
xã Thủ Dầu Một khoảng 10km về phía bắc và cách Thành phố Hồ Chí Minh 15km
về phía Nam. Với hệ thống giao thông thuận lợi cả về đường bộ lẫn đường thủy,
nên ngay từ thời xa xưa vùng đất Lái Thiêu đã rất thuận lợi cho việc thông thương
buôn bán với các nơi khác trong khu vưc.
Vùng đất Lái Thiêu nói riêng cũng như Bình Dương nói chung có lượng
khoáng sản rất phong phú, đặc biệt là đất sét, cao lanh. Được sự ưu đãi của thiên
nhiên với nhiều trái cây ngon như sầu riêng, măng cụt, mít tố nữ, chôm chôm...
Ngoài ra vùng đất này còn được biết đến với các ngành nghề thủ công truyền thống
như đan lát, chạm khắc gỗ, vẽ tranh trên kính, mà tiêu biểu nhất là nghề làm gốm
sứ. Nó đã trở nên quen thuộc với người tiêu dùng trong nước và ngoài nước. Vì thế,
không phải ngẫu nhiên trước kia người ta nói đến gốm Sông Bé tức là nói đến gốm
Lái Thiêu, mặc dù từ xa xưa vùng đất Sông Bé (Bình Dương) đã hình thành 3 khu
vực sản xuất gốm ngoài Lái Thiêu còn có làng gốm Chánh Nghĩa và làng gốm Tân Phước Khánh.
Những nghiên cứu về nguồn gốc của gốm sứ Bình Dương cho rằng cái nôi
của gốm sứ Bình Dương là ở vùng Tân Phước Khánh (Tân Uyên). Cũng có ý kiến
khác cho rằng cái nôi của gốm sứ Bình Dương là ở vùng Chòm Sao (Búng) thuộc
xã Hưng Định. Lại có ý kiến cho rằng Suối Sâu (Hòa Thạnh) huyện Thuận An mới
đúng là cái nôi của gốm sứ Bình Dương.
Những người lớn tuổi trong thân tộc của lò gốm Kiến Xuân kể lại rằng:
Cách đây khoảng 145 năm đến 155 năm có ông tên là Vương Tô gốc người Phúc
Kiến đã từ Trung Quốc qua Gia Định sinh sống, sau đó đến Lái Thiêu mở lò gốm 5
lập nghiệp đầu tiên, nơi này bây giờ thuộc ấp Bình Đức, xã Bình Nhâm, huyện
Thuận An, tỉnh Bình Dương. Ông Vương Tô là ông cố nội của của ông Vương Thế
Hùng chủ lò gốm Kiến Xuân theo lối cha truyền còn nối. Bà con trong thân tộc cho
rằng lò gốm Kiến Xuân đã được xây dựng và duy trì từ xưa tới giờ với mặt hàng sản
xuất truyền thống là lu, khạp... Đây là nơi xuất hiện đầu tiên của ngành gốm sứ Bình Dương.
Bên cạnh đó theo quan điểm thứu hai thì những người Hoa gốc Quảng
Đông ở Tân Phước Khánh giới thiệu rằng lò gốm Thái Xương Hòa là cơ sở sản xuất
gốm có niên đại lâu năm nhất ở Bình Dương. Tục truyền rằng chú Mầu là người
Quảng Đông đến Tân Phước Khánh đã lâu và lập nên lò gốm sứ cũng từ xã xưa. Họ
bảo rằng lúc Chùa Bà khánh thành vào năm 1867, chú Mầu đã dâng cúng cho Chùa
Bà cái lư hương và chiếc bình hoa làm di vật. Hiện nay cái lư hương vẫn còn song
không có dấu hiệu đó là sản phẩm của Tân Phước Khánh, riêng cái bình hoa vẽ hình
bát tiên thì có in chữ “Tân Khánh Thôn”. Hiện vật tuy ít ỏi nhưng cũng góp phần
chứng tỏ vùng Tân Phước Khánh là nơi sản xuất gốm từ rất lâu đời.
Như vậy, mặc dù có khá ít tư liệu song chúng ta có thể hình dung được
rằng, nghề gốm Lái Thiêu đã có từ rất lâu đời, ít nhất cũng phải từ nửa đầu thế kỷ
thứ XIX và do người Hoa sáng lập nên, có sự tổng hòa của 3 trường phái gốm Nam Trung Hoa đó là: 6
Hoa văn trang trí của gốm trường phái Quảng Đông
(Nguồn: https://www.elledecoration.vn, 07/10/2018)
Trường phái Quảng Đông (lò Quảng) chuyên sản xuất các loại sản phẩm
tượng trang trí, các loại chậu hoa, đôn voi, loại to thường dùng để ngồi, loại nhỏ để
trang trí nội thất. Nét nổi bật của trường phái này là sử dụng men Tam Thái nhiều
màu, hoa văn thường cách điệu, đẹp và trang nhã. Một số cơ sở sản xuất gốm theo
trường phái Quảng Đông là Thái Xương Hòa, Quảng Hiệp Hưng, Hưng Lợi, Quảng Hòa Xương, …
Trường phái Triều Châu (lò Tiều) chuyên sản xuất gốm gia dụng, phục vụ
nhu cầu hàng ngày của người dân như: chén, đĩa, tô, các loại độc bình dùng để cắm
hoa ... Trường phái này thường sử dụng men xanh, trắng, nét vẽ đa dạng phong phú.
Các sản phẩm gốm thường được vẽ hoa văn bình dị, cảnh sơn thủy hữu tình, hình
ảnh các con vật quen thuộc gần gũi với đời sống và có tính nghệ thuật gợi cảm. Lò
gốm mang phong cách trường phái Triều Châu có Vinh Phát, Đào Xương, Duyệt An, …
Đề tài Phụng ổ của dòng gốm Triều Châu.
(Nguồn: https://www.elledecoration.vn, 07/10/2018) 7
Trường phái Phúc Kiến (lò Phúc Kiến) chuyên sản xuất chóe đựng rượu, lu
vại đựng nước, các đồ dùng như hủ, vịm... Trường phái này thường sử dụng men
màu đen, da lươn, hoa văn trang trí sinh động và tạo dáng đẹp mắt. Kiến Xuân, Liên
Hiệp Thành, Anh Ký, Quảng Thái Xương… là các lò gốm mang phong cách lò Phúc Kiến.
Lu men xanh đồng gốm Phúc Kiến
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Vì lí do về thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm gốm từ Trung
Quốc, Nhật Bản ngày càng được thịnh hành, mẫu mã đa dạng và giá cả phù hợp, cả
về vấn đề phát triển công nghệ sản xuất, nên ngày nay, các trường phái gốm sứ nêu
trên gần như không còn sự phân định rạch ròi như trước kia nữa, các trường phái đã
có sự pha trộn, xâm nhập lẫn nhau. Để có thể tồn tại và tiếp tục phát triển, các lò
gốm đã tạo ra nhiều mẫu mã gốm sứ mới độc đáo, đa dạng và cải tiến mẫu mã
thường xuyên, đổi mới công nghệ, để sản phẩm tạo ra đủ sức cạnh tranh được với
những mặt hàng gốm nổi tiếng của nước ngoài. 8
Tuy ra đời muộn nhưng gốm Lái Thiêu đã nhanh chóng hòa nhập và ngày
càng phát triển mạnh. Có câu nói “Nhất dáng, nhì men, tam trí” (hình dáng, chất
men và trang trí) là ba yếu tố cơ bản chính yếu tạo nên vẻ đẹp hoàn hảo của một sản
phẩm gốm. Người thợ gốm Lái Thiêu đã sử dụng các hoa văn mang ý nghĩa cầu
chúc sự tốt lành như các hoa văn bát bửu, cá, cá chép, bướm, bát tiên, chim, … Bên
cạnh đó các nghệ nhân đã tinh tế và khôn khéo khi lấy hình ảnh thực của vùng đất
Nam Bộ như con gà, con cua, con cá, cây chuối, hoa cúc, thảo mộc... để làm cảm
hứng trên sản phẩm gốm của mình, tạo nên những bức tranh gốm hồn nhiên, hấp
dẫn cùng với nghệ thuật thể hiện màu sắc tương phản, sinh động, bút pháp điêu
luyện càng làm cho người sử dụng yêu thích và mến mộ.
Chủ đề bát bửu là các món bảo vật mang ý nghĩa. Một số món bảo vật
thường được sử dụng trang trí như Dây bát kiết (bàn trưởng), Xa luân, Loa (ốc),
Liên hoa (bông sen), Bảo cái (Lọng quý), Thiên cái (tàng), Bảo bình, Song ngư (hai
con cá), Ngọc như ý, Khánh đá, Tường vân (mây lành), Sừng tê, Lư, Sách, Cuốn thư, …
Hoa văn Dây bát kiết (bàn trưởng) trên gốm Lái Thiêu
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Chủ đề bát tiên thường gặp được thấy là đồ án Bát tiên hiến thọ, Bát tiên
quá hải, … Bát tiên gồm có Lý Thiết Quái (người ăn mày thọt chân, chống gậy sắt, 9
mang hoặc cầm cái hồ lô), Hàn Tương Tử (tiên đồng thổi sáo), Hán Chung Ly (cầm
quạt lá vả, đôi khi thêm quả đào tiên), Lam Thái Hòa (xách giỏ hoa); Lã Động Tân
(tay cầm phất trần, lưng đeo thanh kiếm), Trương Quả Lão (cầm một thứ nhạc khí
giống như ống tre), Tào Quốc Cữu (tay cầm sênh), Hà Tiên cô (cầm cái vợt cán dài hay một ngó sen).
Chủ đề về Bướm. Bướm chữ Hán gọi là Hồ Điệp. “Điệp” đồng âm với
“Điệt” nghĩa là những người sống thọ trên 80 tuổi. Do đó, theo truyền thuyết thì
hình ảnh con Bướm đuợc thể hiện trong các đồ án chúc thọ. Ngoài ra, dựa vào
truyện Trang Tử nằm mơ hóa Bướm hay lượn vui giữa muôn hoa. Do đó, Buớm và
Hoa biểu hiện cho niềm vui thú và ở một khía cạnh khác Buớm cũng biểu thị cho
hạnh phúc lứa đôi. Có lẽ các đồ án trang trí Bướm – hoa trên đồ gốm Lái Thiêu biểu
ý sự vui thú hay hạnh phúc lứa đôi, vợ chồng.
Chủ đề Cá chép. Chữ Hán đọc là “Lý Ngư”, đồng âm với lợi dư. Do đó cá
chép là loại đồ án trang trí biểu đạt ý chúc tụng sung túc.
Hoa văn cá chép trên dĩa gốm Lái Thiêu
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018) 10
Chim là đề tài phổ biến trong trang trí mỹ thuật gốm và nhiều loài chim
hàm chứa ý nghĩa biểu trưng: hạc, đại bàng, chim thước, én, trĩ, cút, sẻ. Loài chim
“Bạc đầu” biểu trưng cho người cao tuổi và cặp chim loại này thường thích hợp với
loại hoa mẫu đơn biểu đạt sự mong cầu, chúc tụng hậu vận được giàu sang.
Hoa văn hình chim
trên dĩa gốm Lái Thiêu (Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Ngoài ra, trên gốm Lái Thiêu còn trang trí các đồ án như Trúc lâm thất hiền
(Bảy người hiền thời nhà Tấn ở rừng trúc), trầu cau, chim trĩ, trúc, tuế hàn tam hữu,
ve sầu, chữ vạn, tam đa… Nhìn chung, các đồ án hoa văn trang trí trên gốm Lái
Thiêu là những đồ án mỹ thuật cổ điển, biểu thị ý khánh chúc hoặc các đề tài bắt 11
nguồn từ các điển tích, nhân vật có nguồn gốc lịch sử, văn hóa Trung Quốc và phổ
biến hơn là phong cảnh sơn thủy. Các đồ án trang trí phải phù hợp với hình dáng
sản phẩm vì hình dáng là cái nền cho hoa văn.
Nếu như gốm Cây Mai - Sài Gòn có thế mạnh là sản xuất các dòng đồ tự
khí (đồ thờ cúng), đồ dùng cao cấp, với những kỹ thuật tinh xảo, cầu kỳ, chi tiết và
đặc sắc thì sang đến gốm Lái Thiêu, các lò gốm tập trung vào sản xuất dòng đồ gốm
gia dụng, từ đồ thờ cúng đến các sản phẩm phục vụ nhu cầu sử dụng hàng ngày của
giới bình dân như tô, chén, dĩa, hũ, hộp, ống nhổ, tượng (tô lớn), tộ, ơ, thố, ấm,
xanh, gối, đến sản phẩm sân vườn như đôn, chậu, bình bông, choé, khạp, lu, đồ thờ
cúng tượng, bát nhang, đèn… Mặc dù sản xuất những đồ bình dân, thực dụng như
vậy nhưng mỗi sản phẩm của gốm Lái Thiêu đều rất đặc trưng với nước men bóng
và màu sắc mang chất hội họa rất đẹp mắt. Ở thời vàng son, sản phẩm gốm Lái
Thiêu đã có sự hiện diện trong mọi sinh hoạt gia đình, từ trong nhà ra đến ngoài sân
vườn, kể cả bàn thờ tổ tiên của khắp cư dân Nam Bộ cũng có sản phẩm gốm sứ Lái Ống đũa treo
tường gốm Lái Thiêu (Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018) Thiêu.
Trong quá trình tồn tại và phát triển cho đến hôm nay, nghề gốm ở Lái
Thiêu tuy có chịu đôi nét ảnh hưởng của gốm sứ nước ngoài về một số thể loại nhất 12
định nhưng trung quy vẫn giữ được những nét truyền thống vốn có, giữ được những
sắc thái riêng của mình. Vì vậy, các sản phẩm làm ra luôn có chỗ đứng trên thị
trường cũng như góp phần làm phong phú thêm các thể loại gốm trong khu vực
Nam Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung.
Ngày nay, các lò gốm Lái Thiêu truyền thống đã giải thể, không còn những
làng nghề nổi tiếng một thời nữa, chỗ ấy nay đã trở thành phố phường đông đúc với
những khu dân cư hiện đại. Vì những lý do khác nhau, tỉnh Bình Dương đã quy
hoạch và cưỡng chế di dời tất cả các lò gốm Lái Thiêu lên thị xã Bến Cát. Huyện
Thuận An nay đã thành thị xã Thuận An. Thị xã Thủ Dầu Một nay đã là thành phố Thủ Dầu Một.
Nhằm bảo tồn và phát triển các ngành nghề truyền thống, UBND tỉnh Bình
Dương đã có Quyết định số 3530/QĐ- UBND ngày 14-11-2011 về Quy hoạch phát
triển ngành nghề nông thôn tỉnh Bình Dương đến năm 2020. Thời gian qua, các cơ
quan chức năng và địa phương trong tỉnh đã có nhiều nỗ lực trong việc thực hiện
quyết định này. Tin rằng, cùng với sự vào cuộc của tỉnh, sự năng động, siêng năng,
chịu khó của các nghệ nhân làng gốm, gốm sứ Bình Dương sẽ sớm hồi sinh trở lại
cả trên phương diện chiều rộng lẫn chiều sâu. KẾT LUẬN
Trong thời đại khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, các hoạt động giao
thương ngày càng dễ dàng, các mặt hàng từ nước ngoài tiếp cận thị trường Việt
Nam rất đa dạng và phong phú thì việc tìm hiểu về những làng nghề cổ truyền của
dân tộc Việt Nam là hết sức cần thiết. Qua chuyến tham quan bảo tàng, mỗi sinh
viên sẽ trang bị thêm cho mình những kiến thức hữu ích, hiểu thêm về những giá trị
văn hoá dân tộc nói chung và gốm Lái Thiêu nói riêng. Thấy được một giá trị nghệ
thuật độc đáo và đặc sắc của dân tộc. Tuy gốm Lái Thiêu ngày nay không còn được
ở thời kì vàng son như xưa, nhưng chắc hẳn trong kí ức của những thế hệ cha chú sẽ
còn đậm dấu ấn về một quá khứ. Thế hệ trẻ chúng ta nên giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp này. 13
Riêng tôi thì tôi rất thích những sản phấm gốm của Lái Thiêu, từ kiểu dáng
đến hoa văn trang trí. Thích hình ảnh con gà, cái hoa, cây cảnh, con chim, … với
những đường nét vẽ rất đơn sơ, mộc mạc mà giàu tính tạo hình. Chỉ bằng đôi ba nét
vé đơn sơ với màu sắc mộc mạc đã tạo nên một bức tranh sống động và có hồn. Hy
vọng một ngày không xa, gốm Bình Dương sẽ sống lại thời hoàng kim. 14 PHỤ LỤC HÌNH ẢNH
Bộ ly nhỏ men xanh lam và men Tam Thái
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Hoa văn cá vàng gốm Lái Thiêu
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018) 15
Bát chiết yêu men xanh lam
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Gối tay có hoa văn men xanh lam gốm Lái Thiêu
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018) 16
Gối đầu hoa văn Sen – Le men Tam Thái
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018)
Chân đèn hình heo – voi
(Ảnh: Phạm Hồng Hải, 07/9/2018) 17
Dĩa trang trí gà trống men nhiều màu
(Ảnh: Quách Kiều My, 07/9/2018)
Tập thể lớp chụp hình cùng TS. Lý Tùng Hiếu và ThS. Võ Thị Huỳnh Như tại
Bảo tàng Lịch sử - Văn hoá
(Nguồn: http://baotang.hcmussh.edu.vn, 07/10/2018) 18 TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lý Tùng Hiếu (2018): Các vùng văn hoá Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
2. Bảo tàng Lịch sử - Văn hoá - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn –
Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, http://baotang.hcmussh.edu.vn [truy cập đến ngày 07/10/2018].
3. Lan Hương (2015): “Gốm Lái Thiêu – Làng gốm nổi tiếng tại Bình Dương”,
Cinet Mạng thông tin văn hoá Bộ văn hoá thể thao và du lịch, http://cinet.vn/binh-
duong-cinet/gom-lai-thieu-lang-gom-noi-tieng-tai-binh-duong-287373.html [truy
cập đến ngày 07/10/2018].
4. Nguyễn Đình (2018): “Nét đẹp các trường phái gốm Lái Thiêu”, ELLE
Decoration Vietnam, https://www.elledecoration.vn/cultural-special/heritage/cac-
truong-phai-gom-lai-thieu [truy cập đến ngày 07/10/2018].
5. Nguyễn Thị Hiền (2012): “Gốm Lái Thiêu”, Hội khoa học lịch sử Bình Dương,
http://www.sugia.vn/portfolio/detail/637/gom-lai-thieu.html [truy cập đến ngày 07/10/2018].
6. Bạch Văn Nhận (2015): “Gốm Lái Thiêu”, Hội thảo “Gốm Đồng Nai & các vùng
phụ cận, từ truyền thống đến hiện đại”, http://hoithao.dongnaiart.edu.vn/?
mod=about&func=view&id=47 [truy cập đến ngày 07/10/2018].
7. Hoàng Long (2015): “Ý nghĩa một số đề tài hoa văn trang trí trên gốm Lái
Thiêu”, Báo Bình Dương, http://baobinhduong.vn/y-nghia-mot-so-de-tai-hoa-van-
trang-tri-tren-gom-lai-thieu-a132241.html [truy cập đến ngày 07/10/2018].