Câu hỏi ôn tập môn Triết học Mác-Lênin | Học viện Tài chính
Câu hỏi ôn tập môn Triết học Mác-Lênin | Học viện Tài chính. Tài liệu được sưu tầm giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời bạn đọc đón xem.
Môn: Triết học Mác - Lênin (AOF) 9 tài liệu
Trường: Học viện Tài chính 852 tài liệu
Tác giả:
Preview text:
CÂU HỎI ÔN TẬP - TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN
PHẦN I. BỘ CÂU HỎI 6 ĐIỂM
Câu 1. Vấn đề cơ bản của triết học là gì? Phân tích nội dung vấn đề cơ bản của triết học?
* Theo Ăngghen: "Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại, là
vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại."
Như vậy, vấn đề cơ bản của triết học: là mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, vật chất và
ý thức hay tự nhiên và tinh thần.
* Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là vấn đề cơ bản của triết học vì:
+ Đây là mối quan hệ rộng nhất, chung nhất, trả lời cho hai câu hỏi khái quát nhất, định
hướng để giải quyết các vấn đề khác.
+ Là cơ sở để phân chia các trường phái triết học trong lịch sử: Việc quyết định vấn đề
cơ bản của triết học là tính chất khách quan khoa học để xác định lập trường tư tưởng triết học
của các nhà triết học trong lịch sử.
+ Là nền tảng và điểm xuất phát để giải quyết các vấn đề khác của triết học: Việc quyết
định mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là cơ sở xuất phát cho các quyết định triết học nảy sinh.
+ Tất cả các trường phái triết học đều phải giải quyết vấn đề này (trực tiếp hoặc gián
tiếp): Các trường phái triết học đều trực tiếp/ gián tiếp đi vào giải thích về mối quan hệ giữa
tư duy và tồn tại hay giữa vật chất và ý thức trước khi đi vào quyết định của mình.
* Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt, trả lời cho 2 câu hỏi lớn. Trả lời 2 câu hỏi này
xác định lập trường của nhà triết học và hình thành các trường phái triết học.
- Cách giải quyết mặt thứ nhất với câu hỏi: Vật chất và ý thức, cái nào có trước, cái nào
có sau, cái nào quyết định cái nào? (mặt bản thể luận)
Chủ nghĩa duy vật cho rằng vật chất có trước, sinh ra và quyết định ý thức con người,
CNDV xuất hiện dưới các hình thức:
+ CNDV chất phác: Là kết quả nhận thức của các nhà triết học duy vật cổ đại, đồng nhất
vật chất với một hay một số chất cụ thể của vật chất. Quan niệm về thế giới mang tính trực
quan, cảm tính, chất phác nhưng về cơ bản là đúng vì đã lấy bản thân giới tự nhiên để giải
thích thế giới, không viện đến thần linh, thượng đế hay các lực lượng siêu nhiên. (Talet (nước), Heraclit (lửa),…)
+ CNDV siêu hình: Là hình thức cơ bản thứ hai trong lịch sử của CNDV, thể hiện khá
rõ ở các nhà triết học thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII (thời kỳ Phục hưng và Cận đại), điển hình
ở thế kỷ XVII, XVIII. Đây là thời kỳ mà cơ học cổ điển đạt được những thành tựu rực rỡ, nên
CNDV giai đoạn này chịu sự tác động mạnh mẽ của phương pháp tư duy siêu hình - Quan
niệm thế giới như một cỗ máy khổng lồ, các bộ phận tồn tại biệt lập, tĩnh tại. Tuy còn hạn chế
về phương pháp luận siêu hình, máy móc nhưng đã chống lại quan điểm duy tâm, tôn giáo giải
thích về thế giới, đặc biệt là thời kỳ chuyển tiếp từ đêm trường trung cổ sang thời phục hưng.
(Newton (cơ học cổ điển),…)
+ CNDV biện chứng: Là hình thức thứ ba của CNDV, do Mác-Anghen xây dựng vào
những năm 40 thế kỉ XIX và được Lênin phát triển. Với sự kế thừa tinh hoa của các học thuyết
triết học trước đó và sử dụng khá triệt để thành tựu của khoa học đương thời, ngay khi mới ra
đời, CNDV biện chứng đã khắc phục được hạn chế của CNDV chất phác thời cổ đại, CNDV
siêu hình và là đỉnh cao trong sự phát triển của chủ nghĩa duy vật. CNDV biện chứng phản
ánh hiện thực đúng như nó tồn tại và trở thành công cụ hữu hiệu để nhận thức và cải tạo thế giới.
Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức có trước, quyết định vật chất, CNDT xuất hiện dưới các hình thức:
+ CNDT chủ quan: Thừa nhận tính thứ nhất của ý thức con người, phủ nhận sự tồn tại
khách quan của hiện thực, CNDT chủ quan khẳng định, mọi sự vật, hiện tượng chỉ là phức
hợp của những cảm giác. (Kant: “Vẻ đẹp không nằm ở đôi má hồng của người thiếu nữ mà ở
trong đôi mắt của kẻ si tình”.)
+ CNDT khách quan: Thừa nhận tính thứ nhất của ý thức con người, coi đó là thứ tinh
thần khách quan có trước và tồn tại độc lập với con người. Thực thể tinh thần khách quan này
thường được gọi bằng những cái tên khác nhau như ý niệm, tinh thần tuyệt đối, lý tính thế giới,…
=> Học thuyết triết học nào chỉ thừa nhận một trong hai thực thể (vật chất hoặc tinh
thần) là bản nguyên (nguồn gốc) của thế giới, quyết định sự vận động của thế giới được gọi là
nhất nguyên luận (nhất nguyên luận duy vật hoặc nhất nguyên luận duy tâm).
Bên cạnh đó còn có trường phái Nhị nguyên luận: giải thích thế giới bằng cả hai bản
nguyên vật chất và tinh thần, xem vật chất và tinh thần là hai bản nguyên có thể cùng quyết
định nguồn gốc và sự vận động của thế giới. (Đê-các-tơ: Tôi tư duy, tôi tồn tại). Những người
theo thuyết nhị nguyên luận thường là người trong trường hợp giải quyết một vấn đề nào đó,
ở vào một thời điểm nhất định, là duy vật, nhưng vào thời điểm khác là người duy tâm. Song,
xét cho cùng chủ nghĩa nhị nguyên thuộc chủ nghĩa duy tâm.
- Cách giải quyết mặt thứ hai với câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế
giới hay không? (mặt nhận thức luận)
Thuyết khả tri (Thuyết có thể biết): Đa số các nhà triết học thừa nhận khả năng nhận
thức được thế giới của con người. Về nguyên tắc, con người có thể hiểu được bản chất của sự vật, hiện tượng.
Thuyết bất khả tri (Thuyết không thể biết): Phủ nhận khả năng nhận thức của con
người. Về nguyên tắc, con người không thể hiểu được bản chất của sự vật, hiện tượng mà chỉ
hiểu được những cái thế giới biểu hiện ra: bề ngoài, hạn hẹp, cắt xén về đối tượng, dù có tính
xác thực, không cho phép đồng nhất với đối tượng, không phải là cái tuyệt đối tin cậy. (Hume, Kant)
Trào lưu hoài nghi luận: (triết học Hy Lạp cổ đại) nâng sự hoài nghi lên thành nguyên
tắc trong việc xem xét tri thức đã đạt được và cho rằng con người không thể đạt tới chân lí khách quan.
Câu 2. Phân tích định nghĩa vật chất của Lênin và rút ra ý nghĩa khoa học của định nghĩa?
* Các quan điểm trước Mác về vật chất:
- Thời cổ đại: đây là thời kỳ khoa học kỹ thuật chưa phát triển, nhận thức con người còn
hạn chế, cho nên các nhà triết học nhận thức về thế giới một cách trực quan, cảm tính. Họ đồng
nhất vật chất với nước (Talet), lửa (Heraclit), không khí (Anaximen), nguyên tử (Lơ-xíp và Đê- mô-crit),…
- Vào thế kỉ 17, 18: Đây là thời kì cơ học cổ điển của Newton thịnh hành phát triển, các
nhà triết học đề cao vai trò của khối lượng, nên họ đồng nhất vật chất với khối lượng (New-
tơn), đồng nhất vật chất với quảng tính (Đề-các-tơ).
* Hoàn cảnh ra đời của định nghĩa:
Cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX với những phát hiện mới trong khoa học tự nhiên, con
người có những hiểu biết sâu sắc hơn về nguyên tử:
- 1895: Roetgen phát hiện ra tia X.
- 1896: Becquerel phát hiện ra hiện tượng phóng xạ của nguyên tố urani.
- 1897: Thomson phát hiện ra điện tử.
- 1901: Kaufman đã chứng minh được khối lượng của điện tử không phải là bất biến mà
là thay đổi theo vận tốc vận động của nguyên tử.
- 1898 – 1902: vợ chồng Mari Curie khám phá ra chất phóng xạ mạnh là pôlôni và urani.
Những phát hiện vĩ đại đó chứng tỏ rằng nguyên tử không phải là phần tử nhỏ nhất mà nó có
thể phân chia, chuyển hóa.
- 1905: Thuyết tương đối hẹp và năm 1916 là thuyết tương đối rộng của Einstein đã
chứng minh: không gian, thời gian, khối lượng luôn biến đổi cùng sự vận động của vật chất.
Trước những phát hiện của khoa học tự nhiên, không ít các nhà khoa học và triết học
đứng trên lập trường duy vật tự phát, siêu hình đã hoang mang, dao động, hoài nghi tính đúng
đắn của chủ nghĩa duy vật. Nhiều nhà khoa học tự nhiên trượt từ chủ nghĩa duy vật máy móc,
siêu hình sang chủ nghĩa tương đối, rồi rơi vào chủ nghĩa duy tâm.
Cuộc khủng hoảng thế giới quan trong lĩnh vực vật lí học cũng như triết học. Chủ nghĩa
duy tâm xuyên tạc rằng vật chất bị tiêu tan chỉ còn ý thức, duy vật mất đi chỉ còn duy tâm. Triết
học duy vật lúc này cần phải đưa ra được một quan niệm đúng đắn, khoa học về phạm trù vật chất.
* Định nghĩa vật chất của Lênin: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực
tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép
lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”.
* Phân tích định nghĩa:
- Thứ nhất, vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và
không lệ thuộc vào ý thức. Khi nói vật chất là một phạm trù triết học, tức muốn nói phạm trù
này là sản phẩm của sự trừu tượng hóa, không có sự tồn tại cảm tính. Lênin nhấn mạnh rằng,
phạm trù triết học này dung để chỉ cái “Đặc tính duy nhất của vật chất mà CNDV triết học gắn
liền với việc thừa nhận đặc tính này – là cái đặc tính tồn tại với tư cách là hiện thực khách quan,
tồn tại ở ngoài ý thức chúng ta. Lênin: “dùng để chỉ thực tại khách quan… không lệ thuộc vào cảm giác”.
Tồn lại không lệ thuộc vào cảm giác tức là không phụ thuộc vào chúng ta đã nhận thức
được nó hay chưa, nó vẫn tồn tại -> tồn tại khách quan. Ví dụ, khi Rơ-ghen phát hiện ra tia X,
trước năm 1895, tia X đã tồn tại trong thế giới này, nhưng chúng ta chưa biết đến sự tồn tại
của nó. -> tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của chúng ta.
Vật chất bao gồm cả những cái con người đã nhận thức được và những cái con người chưa nhận thức được.
Thế giới vật chất là vô cùng, vô tận.
- Thứ hai, vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì đem lại cho
con người cảm giác. Lênin: “được đem lại cho con người trong cảm giác”
Vật chất tồn tại khách quan nhưng là tồn tại thực chứ không phải “hư vô”, cũng phải cái
khách quan kiểu “ý niệm tuyệt đối”.
Lênin khẳng định rằng, vật chất luôn biểu hiện đặc tính hiện thực khách quan của mình
thông qua sự tồn tại không lệ thuộc vào ý thức của các sự vật, hiện tượng cụ thể, tức là luôn
biểu hiện thực của mình dưới dạng các thực thể. Các thực thể này, do những đặc tính bản thể
luận vốn có của nó, khi trực tiếp hoặc gián tiếp tác động vào các giác quan sẽ đem lại cho con người những cảm giác.
Nhưng không phải lúc nào cũng đem lại một cách trực tiếp, vì giác quan của con người
có giới hạn, con người cần chế tạo ra các dụng cụ, phương tiện để hỗ trợ cho các giác quan. Ví
dụ, mắt thường không nhìn thấy được vi khuẩn, vi sinh vật,… dùng kính hiển vi, để nhận thức được.
Lênin khẳng định: Vật chất có trước, ý thức có sau.
- Thứ ba, vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của nó. Lênin: “được
cảm giác chép lại, chụp lại, phản ánh”.
Ví dụ: Chúng ta ăn quả cam thấy ngọt, cảm giác đó chính là sự phản ánh lại thuộc tính
của quả cam -> quả cam ngọt.
Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất. Trong thế giới ấy, theo quy luật vốn
có của nó mà đến một thời điểm nhất định sẽ cùng một lúc tồn tại hai hiện tượng – hiện tượng
vật chất và hiện tượng tinh thần. Các hiện tượng vật chất luôn tồn tại khách quan, không lệ
thuộc vào các hiện tượng tinh thần; còn các hiện tượng tinh thần (cảm giác, tư duy, ý thức, v.v.)
lại luôn luôn có nguồn gốc từ các hiện tượng vật chất và những gì có được trong các hiện tượng
tinh thần ấy (nội dung của chúng) chẳng qua chỉ là chép lại, chụp lại, là bản sao của các sự vật,
hiện tượng đang tồn tại với tư cách hiện thực khác quan.
=> Như vậy, cảm giác là cơ sở duy nhất của mọi sự hiểu biết, song bản thân nó lại không
ngừng chép lại, chụp lại, phản ánh hiện thức khách quan nên về nguyên tắc, con người có thể
nhận thức được thế giới vật chất.
* Ý nghĩa của định nghĩa:
- Định nghĩa vật chất của Lênin giải quyết triệt để 2 mặt trong vấn đề cơ bản của triết
học trên lập trường duy vật biện chứng.
- Định nghĩa vật chất của Lênin khắc phục được hạn chế sai lầm trong quan niệm về vật
chất của chủ nghĩa duy vật siêu hình.
- Định nghĩa vật chất của Lênin là cơ sở khoa học cho việc xác định và xây dựng vật
chất trong lĩnh vực đời sống xã hội.
Câu 3. Phân tích quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về nguồn gốc và bản chất
của ý thức?
* Nguồn gốc tự nhiên:
Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định, xét về nguồn gốc tự nhiên, ý thức chỉ là thuộc tính
của vật chất, nhưng không phải của mọi dạng vật chất, mà là thuộc tính của một dạng vật chất
sống có tổ chức cao nhất là bộ óc người. Bộ óc người là khí quan vật chất của ý thức. Ý thức
là chức năng của bộ óc người.
Trái đất hình thành trải qua quá trình tiến hóa lâu dài dẫn đến sự xuất hiện con người.
Đó cũng là lịch sử phát triển năng lực phản ánh của thế giới vật chất từ thấp đến cao và cao
nhất là trình độ phản ánh – ý thức.
Phản ánh: là thuộc tính phổ biến với mọi dạng vật chất, được biểu hiện trong sự liên
hệ, tác động qua lại giữa các đối tượng vật chất với nhau. Là sự tái tạo những đặc điểm của
một hệ thống vật chất này ở một hệ thống vật chất khác trong quá trình tác động qua lại giữa
chúng, có 3 hình thức phản ánh:
+ Phản ánh vật lý, hóa học là trình độ phản ánh mang tính thụ động, chưa có sự định
hướng, lựa chọn, đặc trưng cho các dạng vật chất vô sinh. Ví dụ: dấu chân in lên cát, soi gương, viết bảng,. . .
+ Phản ánh sinh học đặc trưng cho các dạng vật chất hữu sinh, có tính định hướng, lựa
chọn, giúp các cơ thể sống thích nghi với môi trường để tồn tại. Được thể hiện thông qua 3
trình độ cơ bản: ở thực vật - tính kích thích, ở động vật có hệ thần kinh – sự phản xạ; ở động
vật cấp cao có bộ óc – tâm lý. Ví dụ: tính kích thích: cây hướng dương quay về phía mặt trời.
Sự phản xạ là khi nghe ai gọi, quay lại; chạm tay vào nước nóng, rụt tay lại. Tính tâm lí: ở
động vật có hệ thần kinh trung ương (Con vật cũng có những tình cảm vui buồn, nhưng chỉ
dừng ở bản năng).
+ Phản ánh ý thức: hình thức đặc trưng riêng chỉ có ở con người, ý thức là một sự phản
ánh cao nhất của thế giới vật chất. Ý thức là sự phản ánh thế giới hiện thực vào bộ óc người
một cách năng động, sáng tạo. Ví dụ: phản xạ có điều kiện ở người.
⇒ Do đó, sự xuất hiện con người và hình thành bộ óc của con người có năng lực phản
ánh hiện thực khách quan là nguồn gốc tự nhiên của ý thức.
* Nguồn gốc xã hội:
- Vai trò của lao động đối với việc hình thành ý thức:
+ Lao động đã giải phóng con người khỏi thế giới động vật, mặt khác, cũng giúp con
người có khả năng sáng tạo ra công cụ lao động và sử dụng những công cụ ấy phục vụ mục đích sống của mình.
+ Lao động đã giúp con người tìm ra lửa và nấu chín thức ăn, giúp cho bộ não con người
ngày càng phát triển và hoàn thiện về mặt sinh học.
+ Nhờ lao động, con người tác động vào thế giới khách quan, làm cho thế giới khách
quan bộc lộ những thuộc tính, đặc điểm mà dựa vào đó, con người có thể nhận thức được tốt hơn.
+ Lao động dẫn tới sự hình thành ngôn ngữ. Ngôn ngữ một mặt là kết quả của lao động,
mặt khác lại là nhân tố tích cực tác động đến quá trình lao động và phát triển ý thức của con người.
- Vai trò của ngôn ngữ đối với việc hình thành ý thức:
+ Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức. Nó xuất hiện trở thành
"vỏ vật chất" của tư duy; là hiện thực trực tiếp của ý thức; là phương thức để ý thức tồn tại với
tư cách là sản phẩm xã hội – lịch sử.
+ Ngôn ngữ có vai trò to lớn đối với sự tồn tại và phát triển của ý thức. Ngôn ngữ (tiếng
nói và chữ viết) vừa là phương tiện giao tiếp, vừa đồng thời là công cụ của tư duy. Nhờ ngôn
ngữ, con người có thể khái quát hóa, trừu tượng hóa, suy nghĩ độc lập, tách khỏi sự vật cảm tính.
+ Cũng nhờ có ngôn ngữ mà con người có thể giao tiếp, trao đổi tư tưởng, lưu giữ, kế
thừa những tri thức, kinh nghiệm phong phú của xã hội được tích lũy qua các thế hệ, thời kỳ lịch sử.
+ Ý thức là một hiện tượng có tính xã hội, do đó, không có phương tiện trao đổi xã hội
về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành và phát triển được.
⇒ Như vậy, lao động và ngôn ngữ là hai sự kích thích chủ yếu làm chuyển biến dần bộ
não của loài vượn người thành bộ não con người và tâm lý động vật thành ý thức con người.
⇒ Kết luận: Hoạt động thực tiễn của loài người là nguồn gốc trực tiếp quyết định sự ra đời của ý thức.
* Bản chất của ý thức: Về bản chất, ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khác
quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người.
- Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan. Nội dung mà ý thức phản ánh
là khách quan, còn hình thức phản ánh là chủ quan. Ý thức là cái vật chất ở bên ngoài “di
chuyển” vào trong đầu óc của con người và được cải biến đi ở trong đó. (Kết quả phản ánh
của ý thức tùy thuộc vào nhiều yếu tố: đối tượng phản ánh, điều kiện lịch sử - xã hội, phẩm
chất, năng lực, kinh nghiệm sống của chủ thể phản ánh. Cùng một đối tượng phản ánh nhưng
với các chủ thể phản ánh khác nhau có đặc điểm tâm lý, tri thức, kinh nghiệm, thể chất khác
nhau, trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau… thì kết quả phản ánh đối tượng trong ý
thức cũng rất khác nhau).
- Ý thức là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người.
Ý thức là kết quả của quá trình phản ánh có định hướng, có mục đích. Ý thức hình thành,
phát triển gắn liền với hoạt động thực tiễn xã hội. Sáng tạo là đặc trưng bản chất nhất của ý
thức: Những tri thức bản chất, quy luật của thế giới đã chỉ đạo hoạt động thực tiễn, cải tạo
thế giới, sáng tạo ra “thiên nhiên thứ hai” theo nhu cầu của con người.
Sự phản ánh ý thức là quá trình thống nhất của ba mặt:
+ Trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh.
+ Mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh.
+ Chuyển hóa mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan.
=> Phản ánh và sáng tạo là hai mặt thuộc bản chất của ý thức.
- Ý thức là một hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội: Sự ra đời và tồn tại của ý
thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối của các quy luật tự nhiên, xã hội. Ý
thức là hình thức phản ánh cao nhất riêng có của óc người về hiện thực khách quan trên cơ
sở thực tiễn lịch sử - xã hội.
Câu 4. Phân tích cơ sở lý luận của Nguyên tắc phát triển? Đảng Cộng sản Việt Nam đã
vận dụng nguyên tắc này như thế nào trong thời kỳ đổi mới?
Cơ sở lý luận: Nguyên tắc phát triển trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn là
một trong những nguyên tắc phương pháp luận cơ bản, quan trọng của phép biện chứng duy
vật. Cơ sở lý luận của Nguyên tắc phát triển chính là nội dung nguyên lý về sự phát triển.
Nội dung nguyên lý về sự phát triển: Khái niệm
+ Quan điểm siêu hình: Nói chung, phủ nhận sự phát triển của sự vật, hiện tượng. Nếu có,
coi phát triển là sự tăng lên hay giảm đi về lượng; nguồn gốc của phát triển nằm ngoài sự vật.
+ Quan điểm duy vật biện chứng: Phát triển là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém
hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn.
+ Như vậy, phát triển là vận động nhưng không phải mọi vận động đều là phát triển, mà
chỉ có vận động nào theo khuynh hướng đi lên thì mới là phát triển. Phát triển là sự vận động
đi lên thông qua bước nhảy làm cho sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời, thay thế.
+ Nguồn gốc phát triển là sự tác động, đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong sự vật, hiện tượng.
+ Phát triển diễn ra theo đường xoáy ốc: có kế thừa, dường như lặp lại sự vật, hiện tượng
cụ nhưng trên cơ sở cao hơn; không thẳng thắp mà diễn ra quanh co, phức tạp, có thể có bước thụt lùi tương đối.
Tính chất cơ bản của sự phát triển
+ Tính khách quan: Nguồn gốc phát triển nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng chứ
không phải do tác động từ bên ngoài và đặc biệt không phụ thuộc vào ý thích, ý muốn chủ
quan của con người. Do đó, phát triển diễn ra khách quan, không phụ thuộc vào ý thức con
người. Ví dụ: Sự ra đời của nền sản xuất hàng hóa là khách quan, không phụ thuộc ý thức con người.
+ Tính phổ biến: Sự phát triển diễn ra ở mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hôi, tư duy; trong tất cả
mọi sự vật, hiện tượng và trong mọi quá trình, mọi giai đoạn của sự vật hiện tượng đó. Ví dụ
trong xã hội loài người, chúng ta phát triển từ: Công xã nguyên thủy, Chiếm hữu nô lệ, phong
kiến, tư bản chủ nghĩa và công sản chủ nghĩa. Trong tư duy của con người cũng phát triển
xuyên suốt chiều dài của lịch sử,...
+ Tính kế thừa: Sự vật, hiện tượng mới ra đời không thể là sự phủ định tuyệt đối, phủ định
sạch trơn, đoạn tuyệt một cách siêu hình đối với sự vật, hiện tượng. Sự vật, hiện tượng mới ra
đời từ sự vật, hiện tượng cũ, chứ không phải ra đời từ hư vô. Vì vậy, trong sự vật, hiện tượng
mới còn giữ lại, có chọn lọc và cải tạo các yếu tố còn tác dụng, còn thích hợp với chúng, trong
khi gạt bỏ mặt tiêu cực, lỗi thời, lạc hậu của sự vật, hiện tượng cũ đang gây cản trở sự vật, hiện
tượng mới tiếp tục phát triển. Ví dụ: trong quá trình phát triển, cây lúa phủ định cây mạ non,
hạt thóc là phủ định của cây lúa. Con ếch phát triển từ con nòng nọc nhưng không phủ định
hoàn toàn con nòng nọc mà kế thừa lại những đặc điểm sinh lí của nòng nọc,...
+ Tính phong phú, đa dạng của phát triển: Mỗi sự vật cụ thể có quá trình phát triển cụ
thể, không giống nhau. Sự phát triển còn phụ thuộc vào không gian, thời gian khác nhau,
vào điều kiện tác động lên sự phát triển đó. Ví dụ: Cùng là sinh viên trong 1 lớp, nhưng sự
phát triển của mỗi sinh viên là khác nhau, phụ thuộc vào năng lực, quyết tâm, môi trường xung quanh,. . .
Ý nghĩa phương pháp luận (Yêu cầu của nguyên tắc phát triển): Muốn nhận thức
được bản chất, khuynh hướng phát triển của sự vật, hiện tượng, chúng ta phải dự trên nguyên
lý phát triển, tránh tư tưởng bảo thủ, trì trệ. Nguyên tắc phát triển đòi hỏi khi xem xét đối
tượng phải tuân thủ các yêu cầu sau:
- Khi nghiên cứu, cần đặt đối tượng vào sự vận động, phát hiện xu hướng biến đổi của
nó để nhận thức nó ở trạng thái hiện tại và dự báo được khuynh hướng phát triển trong tương lai.
- Cần nhận thức được rằng, phát triển là quá trình trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai
đoạn có đặc điểm, tính chất, hình thức khác nhau nên cần tìm hình thức, phương pháp tác
động phù hợp để thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của đối tượng trong từng giai đoạn.
- Phải sớm phát hiện và ủng hộ cái mới hợp quy luật, tạo điều kiện cho nó phát triển,
chống quan điểm bảo thủ, trì trệ, định kiến.
- Trong quá trình thay thế đối tượng cũ bằng đối tượng mới phải biết kế thừa các yếu tố
tích cực từ cái cũ và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới.
Sự vận dụng của Đảng:
- Để phát triển đất nước, Đảng ta đã chủ trương, khuyến khích phát triển tất cả các thành
phần kinh tế, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp và phát triển với các ưu đãi
về thuế, thuê mặt bằng, hạ tầng...
- Xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch mục tiêu,... phát triển đất nước bền vừng,
sáng tạo, trên mọi lĩnh vực ,bao trùm đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
- Luôn xem xét vấn đề trên cơ sở sự phát triển, tiên đoán tương lai, khuyến khích tạo
điều kiện cho giáo dục, nâng cao trình độ người lao động. - Thành quả đổi mới:
+ Kinh tế: phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, nền kinh tế nhiều thành phần
(…) liên tiếp từ năm 2016 - 2019, Việt Nam đứng trong top 10 nước tăng trưởng cao nhất thế
giới, là một trong 16 nền kinh tế mới nổi thành công nhất, bình quân thu nhập đầu người đạt khoảng 2.750 USD/năm….
+ Ngoại giao, Việt Nam gia nhập WTO, thiết lập được 30 đối tác chiến lược, có quan hệ
ngoại giao, kinh tế với hơn 193 quốc gia và vùng lãnh thổ…
+ Văn hóa: xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc: giữ gìn và phát huy
bản sắc văn hóa dân tộc + tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại,…
+ Giáo dục: Cải cách giáo dục, lấy người học làm trung tâm,… Các chương trinh trao đổi,
hợp tác quốc tế trong giáo dục,…
+ Y tế đạt tiến bộ lớn, làm chủ nhiều công nghệ, kĩ thuật hiện đại, kiểm soát đc đại dịch COVID-19, . . . + Khoa học + Giải trí….
Câu 5. Phân tích nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh các mặt đối lập? Ý nghĩa
phương pháp luận của việc nghiên cứu quy luật này?
Vị trí, vai trò của quy luật
Vị trí: Là một trong 3 quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật (là hạt nhân của phéo biện chứng duy vật).
Vai trò: Chỉ ra nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng. Nội dung quy luật Khái niệm
Mặt đối lập là những đặc điểm, những thuộc tính, những tính quy định có khuynh hướng
biến đổi trái ngược nhau, tồn tại một cách khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng của tự
nhiên, xã hội và tư duy. Ví dụ: tốt – xấu, phải – trái, đúng – sai,…
Thống nhất giữa các mặt đối lập là khái niệm chỉ sự liên hệ giữa các mặt đối lập, các
mặt này quy định lẫn nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề tồn tại cho nhau. Thống nhất giữa
các mặt đối lập có tính tạm thời tương đối, tức chỉ tồn tại trong trạng thái đứng im tương đối
của các sự vật, hiện tượng.
Đấu tranh mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự tác động qua lại theo xu hướng bài
trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập. Đấu tranh giữa các mặt đối lập làm cho sự vật
vận động, phát triển chứ không phá vỡ sự vật. Đấu tranh giữa các mặt đối lập có tính tuyệt đối,
tức là đấu tranh phá vỡ sự ổn định tương đối dẫn đến sự chuyển hóa về chất của chúng.
Ví dụ: Nhân vật phản biện – nhân vật chính diện trong một bộ phim hoặc một tác phẩm
văn học; mối quan hệ xã hội bao gồm lối sống có văn hóa và phi văn hóa; mối liên hệ thống
nhất, đấu tranh giữa đồng hóa và dị hóa trong cơ thể sinh vật; sản xuất và tiêu dung trong
hoạt động kinh tế - xã hội; chân lý – sai lầm trong quá trình phát triển nhận thức…
Mâu thuẫn biện chứng là khái niệm dùng để chỉ sự liên hệ, tác động vừa thống nhất,
vừa đấu tranh, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập. Mâu thuẫn biện chứng là khách
quan, phổ biến ở mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duy.
Các tính chất chung của mâu thuẫn
Tính khách quan: vì mâu thuẫn là cái vốn có trong sự vật, hiện tượng, là bản chất chung
của mọi sự vật, hiện tượng.
Ví dụ: Trong con người bất ký đều chứa đựng những yếu tố của các mặt đối lập giữa
nhân từ và độc ác, thông minh và ngu ngốc, dũng cảm và hèn nhát, trung thực và giả dối,…
Tính phổ biến: không có sự vật nào của tự nhiên, xã hội và tư duy không có mâu thuẫn,
mẫu thuẫn này mất đi thì mâu thuẫn khác xuất hiện, từ đó sự vật phát triển không ngừng.
Ví dụ: mâu thuẫn cơ học: mâu thuẫn giữa lực và phản lực trong sự tương tác giữa các
vật thể; mâu thuẫn vật lý: mâu thuẫn giữa lực đẩy và lực hút giữa các hạt, các phân tử, các
vật thể; mâu thuẫn sinh học: mâu thuẫn giữa đồng hóa và dị hóa, di truyền và biến dị trong
hoạt động sống của sinh vật.
Tính đa dạng, phong phú: thể hiện ở chỗ, mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình bao hàm
nhiều loại mâu thuẫn khác nhau.
Ví dụ: Mỗi cá nhân trong xã hội đều có thể có các mâu thuẫn: mâu thuẫn giữa cá nhân
đó với tự nhiên bên ngoài, mâu thuẫn giữa cá nhân đó với các cá nhân khác trong gia đình và
xã hội trên phương diện tình cảm, nhận thức, kinh tế, chính trị, văn hóa và ngay trong nội tại
của cá nhân có các mâu thuẫn về phương diễn tư duy, đạo đức và nhu cầu,…
Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng
Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới đều bao gồm những mặt, những thuộc tính, những
khuynh hướng,… đối lập nhau tạo thành mâu thuẫn trong chính bản thân nó. Sự thống nhất và
đấu tranh giữa các mặt đối lập này là nguyên nhân, động lực bên trong của sự vận động và
phát triển, làm cho cái cũ mất đí và cái mới ra đời. Do đó, mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực
của sự vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng.
Phân loại mâu thuẫn
- Căn cứ vào sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, hiện tượng: mâu thuẫn cơ bản –
mâu thuẫn không cơ bản.
Mâu thuẫn cơ bản tác động trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, hiện tượng. Nó quy
định bản chất, sự phát triển của chúng từ khi hình thành đến lúc tiêu vong.
Mâu thuẫn không cơ bản đặc trưng cho một phương diện nào đó, chỉ quy định sự vận
động, phát triển của một hay một số mặt của sự vật, hiện tượng và chịu sự chi phối của mâu thuẫn cơ bản.
- Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng
trong mỗi giai đoạn nhất định: mâu thuẫn chủ yếu – mâu thuẫn thứ yếu.
Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu trong một giai đoạn phát triển của sự
vật, hiện tượng và chi phối các mâu thuẫn còn lại.
Mâu thuẫn thứ yếu không đóng vai trò quyết định trong sự vận động phát triển của sự vật, hiện tượng.
Hai mâu thuẫn này có thể chuyển hóa cho nhau trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
- Căn cứ vào quan hệ giữa các mặt đối lập trong một sự vật, hiện tượng: mâu thuẫn bên
trong – mâu thuẫn bên ngoài.
Mâu thuẫn bên trong là mâu thuẫn trong chính mỗi sự vật, hiện tượng, quy định trực
tiếp quá trình vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng.
Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn xuất hiện trong mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng với nhau.
Trong đó, mâu thuẫn bên trong có tác động trực tiếp, mâu thuẫn bên ngoài có vai trò gián tiếp.
- Căn cứ vào tính chất của lợi ích cơ bản của các giai cấp ở một giai đoạn lịch sử nhất
định của xã hội: mâu thuẫn đối kháng – mâu thuẫn không đối kháng.
Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa các giai cấp, tập đoàn người, các tầng lớp,…
có lợi ích cơ bản đối lập nhau không thể điều hòa được (địa chủ - nông dân; bóc lột – bị bóc
lột,…). Giải quyết mâu thuẫn này bằng cách đấu tranh giai cấp.
Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa các giai cấp, tập đoàn người, các tầng
lớp,… có lợi ích cơ bản không đối lập nhau, đó là mâu thuẫn cục bộ, tạm thời, chỉ biểu hiện
sự chênh lệch, được giải quyết bằng tương trợ, hợp tác cùng phát triển.
Ý nghĩa phương pháp luận
- Tôn trọng mâu thuẫn, phát hiện mâu thuẫn, từ đó tìm phương pháp giải quyết phù hợp,
thúc đẩy sự phát triển.
- Phân tích mâu thuẫn cụ thể trong trường hợp cụ thể: bản chất của sự vật khác nhau,
quá trình khác nhau, mâu thuẫn khác nhau, từ đó có cách giải quyết khác nhau, tránh máy móc.
- Muốn thay đổi bản chất của sự vật thì phải giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa
các mặt đối lập, không điều hòa, nóng vội hay bảo thủ.
Câu 6. Lênin viết: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu
tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức
thực tại khách quan”. Anh (chị) phân tích luận điểm trên và rút ra ý nghĩa của nó?
Trong tác phẩm Bút ký triết học¸ Lê-nin đã khái quát con đường biện chứng của nhận
thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó
là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức thực tại khách quan”.
Luận điểm của Lênin cho ta thấy, mỗi vòng khâu của quá trình nhận thức trải qua hai
giai đoạn: trực quan sinh động (nhận thức cảm tính) và tư duy trừu tượng (nhận thức lí tính),
rồi quay về thực tiễn.
1. Trực quan sinh động (Nhận thức cảm tính): Là giai đoạn đầu tiên của quá trình
nhận thức, gắn liền với hoạt động thực tiễn. Ở giai đoạn này, nhận thức của con người là sự
phản ánh trực tiếp khách thể thông qua các giác quan được diễn ra dưới ba hình thức: cảm
giác, tri giác và biểu tượng.
- Cảm giác: là hình thức đầu tiên, đơn giản nhất của quá trình nhận thức được nảy sinh
do sự tác động trực tiếp của khách thể lên các giác quan của con người, đưa lại cho con người
những thông tin trực tiếp, giản đơn nhất về một thuộc tính riêng lẻ của sự vật. Cảm giác là hình
ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Thế giới khách quan là nguồn gốc, nội dung khách quan
của cảm giác, do đó là nguồn gốc của mọi hiểu biết của con người.
VD: Vẫn là ví dụ quả cam, dữ liệu quả cam màu cam và có hình cầu do mắt quan sát
được mang lại, hoặc nó có vị ngọt khi chín do vị giác mang lại, hoặc vỏ quả sần sùi hay nhẵn
do xúc giác mang lại, hoặc mùi thơm do khứu giác mang lại giúp chúng ta biết rằng quả cam
là loại quả có một số những đặc tính trên -> đó là cảm giác.
- Tri giác: là kết quả của sự tác động trực tiếp của sự vật đồng thời lên nhiều giác quan
của con người. Do đó, có thể nói, tri giác là tổng hợp của nhiều cảm giác. Tri giác cho ta hình
ảnh về sự vật trọn vẹn hơn cảm giác, nhưng tri giác vẫn là hình ảnh trực tiếp, cảm tính về sự vật.
VD: + Khi quả cam đồng thời tác động lên tất cả các giác quan của chúng ta, giúp
chúng ta nhận thức được quả cam là loại có hình cầu, vị ngọt và mùi thơm khi chín, vỏ có màu
cam có thể nhẵn hoặc sần sùi -> đó là tri giác.
+ Khi tiếp xúc với muối chúng ta thấy đó là những tinh thể cứng, có hình vuông, màu
trắng, vị mặn, hơi nồng.
- Biểu tượng: là hình thức cao nhất và phức tạp nhất của nhận thức cảm tính. Biểu tượng
là hình ảnh của sự vật được tái hiện trong bộ não khi sự vật không trực tiếp tác động và giác quan con người.
VD: Còn khi quả cam không xuất hiện, mà khi nhắc đến quả cam chúng ta vẫn hình
dung được quả cam có những đặc tính hình dạng, mùi vị. -> đó là biểu tượng.
Như vậy, nhận thức cảm tính chưa đem lại những biểu hiện sâu sắc, khái quát trong tính
chỉnh thể về sự vật. Nhận thức cảm tính chưa phân biệt được cái riêng, cái chung, bản chất và
hiện tượng, nguyên nhân và kết quả,… của sự vật. Để hiểu được bản chất sự vật sâu sắc hơn,
nhận thức phải lên giai đoạn cao hơn là nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng).
2. Tư duy trừu tượng (nhận thức lý tính): Bắt nguồn từ trực quan sinh động, tư duy
trừu tượng là sự phản ánh gián tiếp, khái quát, trừu tượng hiện thực khách quan bởi bộ não
người và được thể hiện dưới ba hình thức cơ bản: khái niệm, phán đoán, suy lý (suy luận).
- Khái niệm: Là hình thức cơ bản của tư duy trừu tượng, phản ánh khái quát, gián tiếp
một hoặc một số thuộc tính chung có tính bản chất của một nhóm sự vật, hiện tượng, được
biểu thị bằng một từ hay một cụm từ.
VD: Khái niệm “kim loại” phản ánh những thuộc tính chung, bản chất của một dạng
vật chất rắn, dễ dẫn nhiệt, dễ dẫn điện, dễ dát mỏng.
Khái niệm “hình bình hành” phản ánh những thuộc tính chung của mọi hình bình hành
là tứ giác có hai cặp cạnh đối song song.
- Phán đoán: Là hình thức liên hệ các khái niệm, phản ánh mối liên hệ giữa các sự vật,
hiện tượng của thế giới trong ý thức con người. Phán đoán là một hình thức của tư duy trừu
tượng liên kết các khái niệm để khẳng định hay phủ định một thuộc tính nào đó của đối tượng.
VD: - Mọi kim loại dẫn điện (khẳng định). Nó là một phán đoán vì có sự liên kết giữa
khái niệm “kim loại” và “dẫn diện”, để khẳng định thuộc tính của “kim loại”.
- Một số kim loại không là chất lỏng (phủ định).
- Suy lí (suy luận): Là một hình thức của tư duy trừu tượng, liên kết các phán đoán với
nhau theo quy tắc: phán đoán kết luận được suy ra từ những phán đoán đã biết làm tiền đề. Có
hai loại suy luận: suy luận quy nạp và suy luận diễn dịch.
VD: Mọi kim loại dẫn điện. Sắt là kim loại
(Rút ra một tri thức mới =>Sắt dẫn điện) -> Suy luận
Như vậy, nhận thức lý tính đã phản ánh khái quát, trừu tượng, gián tiếp sự vật, hiện
tượng trong tính tất yếu, chỉnh thể toàn diện. Vì vậy, nhận thức lý tính có thể phản ánh được
mối liên hệ bản chất, tất nhiên, bên trong của sự vật; đồng thời, nó luôn hàm chứa nguy cơ xa
rời hiện thực. Do đó, nhận thức lý tính phải được gắn liền với thực tiễn và được kiểm tra bởi
thực tiễn. Đây cũng là bước chuyển từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn.
3. Mối quan hệ giữa hai giai đoạn nhận thức
Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính là hai giai đoạn khác nhau về chất nhưng lại
thống nhất, liên hệ, bổ sung cho nhau trong quá trình nhận thức của con người.
Nhận thức cảm tính là cơ sở của nhận thức lý tính, không có nhận thức cảm tính thì
không có nhận thức lý tính.
Nhận thức lý tính giúp cho nhận thức cảm tính có sự định hướng đúng đắn và trở nên
sâu sắc hơn. Nhờ có nhận thức lý tính con người mới có thể nhận thức được bản chất của sự vật, hiện tượng.
4. Nhận thức quay về thực tiễn (từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn)
–Mục đích của nhận thức là phục vụ thực tiễn để cải tạo hiện thực
–Thực tiễn có vai trò kiểm tra tính đúng đắn của các tri thức mới.
–Hiện thực khách quan luôn vận động biến đổi, để bổ sung tri thức mới của sự vật
cần phải thông qua hoạt động thực tiễn.
VD: Một ví dụ điển hình là việc bác bỏ thuyết địa tâm, trước đây bằng việc quan sát các
hành tinh có thể thấy được bằng mắt thường, người ta cho rằng Trái Đất ở trung tâm và mọi
vật thể khác đều quay quanh Trái Đất. Tuy nhiên, bằng sự phát triển của khoa học kĩ thuật và
đặc biệt là kình viễn vọng, người ta đã chứng minh được Trái Đất không phái là trung tâm và
bác bỏ học thuyết trên.
5. “Vòng khâu” của quá trình nhận thức (Sự thống nhất giữa trực quan sinh động,
tư duy trừu tượng và thực tiễn):
Một vòng khâu của quá trình nhận thức được bắt đầu từ trực quan sinh động đến tư duy
trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn. Trong đó, thực tiễn vừa là cơ sở, vừa là khâu
kết thúc và đồng thời có vai trò kiểm tra tính chân thực các kết quả nhận thức. Quá trình nhận
thức thông qua các vòng khâu nhận thức ngày càng tiến sâu vào bản chất của các sự vật, hiện
tượng. Kết thúc vòng khâu này là sự bắt đầu một vòng khâu mới. Cứ thế nhận tức của con
người là vô tận. Mỗi nấc thang mà con người đạt được trong quá trình nhận thức đều là kết
quả của cả nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính, được thực hiện trên cơ sở hoạt động thực tiễn
Vòng khâu của nhận thức từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy
trừu tượng đến thực tiễn được lặp đi lặp lại nhưng sâu hơn về bản chất, là quá trình giải quyết
mâu thuẫn nảy sinh trong nhận thức, là mâu thuẫn giữa chưa biết và biết, giữa biết ít và biết
nhiều, giữa chân lý và sai lầm. Cứ mỗi khi mâu thuẫn được giải quyết thì nhận thức của con
người lại tiến gần tới chân lý hơn.
6. Ý nghĩa phương pháp luận
- Trong hoạt động thực tiễn, cần tránh tuyệt đối hóa vai trò của trực quan sinh động,
hạ thấp vai trò của nhận thức lý tình, vì như vậy sẽ rơi vào chủ nghĩa duy cảm. Đồng thời,
cần tránh tuyệt đối hóa vai trò tư duy trừu tượng, hạ thấp hoặc phủ nhận vai trò của trực
quan sinh động, vì như vậy sẽ rơi vào chủ nghĩa duy lý.
- Trong hoạt động nhận thức phải xuất phát từ thực tiễn, lấy thực tiễn làm thước đo để
kiểm chứng giá trị của những tri thức mới.
Câu 7. Phân tích nội dung quy luật về sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của
LLSX? Đảng CSVN đã vận dụng quy luật này như thế nào trong thời kỳ đổi mới?
1. Khái niệm và kết cấu
Lực lượng sản xuất: Là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất, tạo ra sức
sản xuất và năng lực thực tiễn làm biến đổi các đối tượng vật chất của giới tự nhiên theo nhu
cầu nhất định của con người và xã hội. Kết cấu LLSX
- Người lao động: là con người có tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng lao động và năng lực
sáng tạo nhất định trong quá trình sản xuất của xã hội. Người lao động là chủ thể sáng tạo,
đồng thời là chủ thể tiêu dùng của mọi của cải vật chất của xã hội. Đây là nguồn lực cơ bản,
vô tận và đặc biệt của sản xuất.
- Tư liệu sản xuất: là điều kiện vật chất cần thiết để tổ chức sản xuất, bao gồm tư liệu
lao động và đối tượng lao động.
+ Đối tượng lao động: là những yếu tố vật chất của sản xuất mà con người lao động
dùng tư liệu lao động tác động lên, nhằm biến đổi chúng cho phù hợp với mục đích sử dụng
của con người. Đối tượng lao động gồm 2 loại: có sẵn trong tự nhiên hoặc đã qua chế biến.
Ví dụ: Có sẵn trong tự nhiên: than, gỗ, quặng,...
Đã qua chế biến: sắt, thép, vải,…
+ Tư liệu lao động: là những yếu tố vật chất của sản xuất mà con người dựa vào đó để
tác động lên đối tượng lao động nhằm biến đổi đối tượng lao động thành sản phẩm đáp ứng
yêu cầu sản xuất của con người. Tư liệu lao động: công cụ lao động và phương tiện lao động.
* Công cụ lao động: là những phương tiện vật chất mà con người trực tiếp sử dụng để
tác động vào đối tượng lao động nhằm biến đổi chúng, tạo ra của cải vật chất phục vụ nhu cầu
của con người trong xã hội. Công cụ lao động giữ vai trò quyết định đến năng suất lao động
và chất lượng sản phẩm.
* Phương tiện lao động: là những yếu tố vật chất của sản xuất, cùng với công cụ lao
động mà con người sử dụng để tác động lên đối tượng lao động trong quá trình sản xuất vật chất.
⇒ Trong kết cấu của LLSX, người lao động và công cụ lao động là hai yếu tố cơ bản
trong đó người lao động giữ vai trò quyết định nhất.
Trình độ của lực lượng sản xuất được thể hiện ở trình độ của công cụ lao động; trình độ
tổ chức lao động xã hội; trình độ ứng dụng khoa học vào sản xuất; trình độ, kinh nghiệm kỹ
năng của người lao động và đặc biệt là trình độ phân công lao động xã hội.
Quan hệ sản xuất: là tổng hợp các quan hệ kinh tế - vật chất giữa người với người
trong quá trình sản xuất vật chất. Kết cấu QHSX:
- Quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất: là quan hệ giữa tập đoàn người trong việc
chiếm hữu, sử dụng các tư liệu sản xuất. Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất là quan hệ xuất
phát, cơ bản, trung tâm của quan hệ sản xuất, luôn có vai trò quyết định các quan hệ khác.
Ví dụ: Quan hệ giữa địa chủ sở hữu đất với tá điền không sở hữu đất là quan hệ sở hữu.
Quan hệ giữa tư sản có nhà máy với công nhân không có nhà máy là quan hệ sở hữu.
- Quan hệ trong tổ chức quản lý quá trình sản xuất: là quan hệ giữa các tập đoàn người
trong việc tổ chức sản xuất và phân công lao động. Quan hệ này có vai trò quyết định trực
tiếp đến quy mô, tốc độ, hiệu quả của nền sản xuất.
Ví dụ, ở Việt Nam thời kì trước đổi mới, Đảng ta chủ trương thực hiện tổ chức và quản
lý theo cơ chế kế hoạch hóa, tập trung quan liêu bao cấp, cơ quan quản lý nhà nước can
thiệp trực tiếp vào quá trình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nhưng không chịu
trách nhiệm về những quyết định đó -> Quan hệ tổ chức và quản lý đó không phù hợp với
trình độ của LLSX còn quá thấp kém (người lao động trình độ hạn chế, ý thức tự giác rất
thấp…) -> Kinh tế rơi vào trì trệ, khủng hoảng… dẫn đến lạm phát phi mã, đời sống của
nhân dân rất khó khăn… Chính quan hệ tổ chức và quản lý như vậy đã góp phần kìm hãm
sự phát triển LLSX. Hiện nay, về quan hệ tổ chức và quản lý, Đảng và Nhà nước thực hiện
theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, Nhà nước chỉ quản lý vĩ mô, thông qua
cơ chế, chính sách, không can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh; thực hiện
nhiều hình thức tổ chức và quản lý phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất khác nhau…
- Quan hệ về phân phối sản phẩm lao động: là quan hệ giữa các tập đoàn người trong
việc phân phối sản phẩm lao động xã hội, nói lên cách thức và quy mô của cải vật chất mà
các tập đoàn người được hưởng.
Ví dụ: Quan hệ giữa ông chủ - người trả lương và công nhân – người nhận lương là
quan hệ phân phối sản phẩm lao động. Nếu mức lương hợp lý sẽ kích thích người lao động
tăng năng suất, góp phần tăng hiệu quả kinh doanh.
⇒ Các mặt trong QHSX có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại, chi phối, ảnh hưởng
lẫn nhau. Trong đó quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định nhất.
2. Nội dung quy luật
LLSX và QHSX là hai mặt của một phương thức sản xuất. Hai mặt này tác động qua
lại lẫn nhau, trong đó LLSX quyết định QHSX. Đồng thời QHSX tác động trở lại đối với LLSX.
Vai trò quyết định của LLSX đối với QHSX:
Sự vận động và phát triển của phương thức sản xuất bắt đầu từ sự biến đổi của LLSX.
LLSX là nội dung của quá trình sản xuất, LLSX có tính năng động, cách mạng và thường
xuyên vận động, phát triển. QHSX là hình thức xã hội của quá trình sản xuất có tính ổn định tương đối.
Cơ sở khách quan quy định sự vận động, phát triển không ngừng của LLSX là do biện
chứng giữa sản xuất và nhu cầu con người; do tính năng động và cách mạng của sự phát triển
công cụ lao động; do vai trò của người lao động là chủ thể sáng tạo, là LLSX hàng đầu; do
tính kế thừa khách quan của sự phát triển LLSX trong tiến trình lịch sử.
LLSX quyết định sự ra đời của một kiểu QHSX mới trong lịch sử, quyết định nội dung và tính chất của QHSX.
Sự tác động trở lại của QHSX đối với LLSX:
Do QHSX là hình thức xã hội của quá trình sản xuất, mang tính độc lập tương đối nên
có tác động mạnh mẽ trở lại đối với LLSX.
Sự tác động của QHSX đối với LLSX được thực hiện thông qua sự phù hợp biện chứng
giữa QHSX với trình độ phát triển của LLSX. Sự tác động của QHSX đối với LLSX diễn ra
theo hai chiều hướng, đó là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của LLSX.
- Khi QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX sẽ thúc đẩy các yếu tố trong
LLSX phát triển, sẽ quy định mục đích, xu hướng phát triển của nền SX, hình thành hệ thống
động lực thúc đẩy quá trình sản xuất phát triển.
- Khi QHSX không phù hợp với trình độ phát triển của LLSX, sẽ kìm hãm sự phát
triển của các yếu tố trong LLSX, tạo thành mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX.
3. Sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam
- Trước đổi mới, Đảng ta xác định quan hệ sản xuất là công hữu, mong muốn thúc đẩy
lực lượng sản xuất phát triển theo hướng công hữu trong khi đó lực lượng sản xuất tại thời
điểm này của ta còn thấp kém (về con người, nhiều người lao động đã hy sinh trên chiến
trường, số còn lại có trình độ lao động còn thấp, về công cụ lao động chỉ có con trâu, cái
cày,... tóm lại về lực lượng sản xuất là không có gì), nên ta vấp phải chủ quan sai lầm về duy
trí, xác định quan hệ sản xuất vượt quá xa so với lực lượng sản xuất, dẫn tới sự không phù
hợp, gây ra nhiều hậu quả về trì trệ kinh tế và khủng hoảng.
- Khi đổi mới, Đảng xác định lại quy luật về sự phù hợp của QHSX với trình độ phát
triển của LLSX, tập trung phát triển lực lượng sản xuất rồi mới từng bước tiến lên quan hệ
sản xuất công hữu. Để phát triển lực lượng sản xuất và thay đổi quan hệ sản xuất, Đảng ta đã
thực hiện các chủ trương:
+ Phát triển LLSX: Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển công nghệ ứng
dụng vào sản xuất và nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao.
+ Thay đổi QHSX: Xây dựng hình thức sở hữu đa dạng: sở hữu tư nhân, sở hữu tư
nhân tư bản nhà nước, sở hữu vốn đầu tư nước ngoài,... Tổ chức lại các hình thức kinh tế
nhà nước, xây dựng thành các tập đoàn, tổng công ty nhà nước mạnh. Tiến hành cổ phần hóa
và tái cơ cấu các tập đoàn kinh tế lớn, các tổ chức tín dụng lớn của nhà nước cho phù hợp
với trình độ phát triển của LLSX.
(Giai đoạn từ năm 1986 trở lại đây, Đảng và nhà nước ta đã nhận thức được rằng cần
phải đổi mới toàn diện nền kinh tế, từng bước đổi mới về chính trị, cụ thể chúng ta cần đẩy
mạnh phát triển lực lượng, thực hiện công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước từ đó xây dựng
cơ sở vật chất kỹ thuật, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp nông
thôn, phát triển nền kinh tế tri thức, nâng cao mức cạnh tranh thị trường. Tiếp tục thực hiện
cải tạo quan hệ sản xuất, nhất là về quan hệ sở hữu, chúng ta thực hiện đa dạng hóa hình thức
sở hữu bao gồm sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân và sở hữu hỗn hợp. Về kinh
