11 trang 2 lượt tải

Chương 1: Nguồn Gốc và Bản Chất Nhân Dân Nhà Nước | Pháp Luật Đại Cương | Trường Đại học Hà Nội

4

Quan điểm phi Mac-Xit • Các nhà tư tưởng theo thuyết thần học: Nhà nước là một hiện tượng siêu nhiên, do thượng đế tạo ra để duy trì trật tự xã hội → con người phải phục tùng vô hạn nhà nước. • Các nhà tư tưởng theo thuyết gia trưởng: Quyền lực nhà nước giống quyền gia trưởng người đứng đầu gia đình. Tài liệu được sưu tầm và soạn thảo dưới dạng file PDF để gửi tới các bạn cùng tham khảo, ôn tập đầy đủ kiến thức, chuẩn bị cho các buổi học thật tốt. Mời bạn đọc đón xem!

Môn: Pháp luật đại cương (PLĐC1) 283 tài liệu

Trường: Trường Đại học Hà Nội 1.1 K tài liệu

Tác giả:

Profile

Mai Nguyệt

6 ngày trước
Tải xuống
Báo cáo
Danh sách Quiz
Tải xuống
/11
PLDC
Chương 1
I. Nguồn gốc và b n ch t cả ấ ủa nhà nước.
Nhà nước là m t t ch c quy n lộ ổ ứ ề ực đặc bi t c a pháp lu t. ệ ủ ậ
Nguồn gốc của nhà nước.
• Các nhà tư tưởng theo thuy t th n hế ầ ọc: Nhà nước là một hi ng siêu ện tượ
nhiên, do thượng đế ạo ra để t duy trì tr t t xã h i ậ ự ộ
→
→
→
→→ con người ph i ả
phục tùng vô h c. ạn nhà nướ
• Các nhà tư tưởng theo thuyết gia trưởng: Quyền lực nhà nước giống
quyền gia trưởng người đứng đầu gia đình.
• Các nhà tư tưởng theo thuy t b o lế ạ ực: Nhà nước xuất hiện từ ệ vi c xâm
chiếm và nô d ch gi a các th t c ị ữ ị ộ
• Các nhà tư tưởng theo thuy t khế ế ước xã hội:
o Nhà nước xu t hi n tấ ệ ừ bên trong xã h i, k t qu tộ ế ả ừ kh c gi a chính ế ướ ữ
quyền và nhân dân.
o Quyền lực thuộc về nhân dân, có th b l và thi t l p khể ị ật đổ ế ậ ế ước m i. ớ
• Hạn chế: tách rời nhà nướ ới điềc v u kiện thực t , xem xét vai trò và s ế ự
thay th ế nhà nước thiếu thự ếc t , khẳng định nhà nước là b t biấ ến.
Học thuyết Mac Lenin
● Nhà nước xu t phát tấ ừ ề đi u kiện kinh t - xã h i. ế ộ
● Chế đọ cộng s n nguyên th y m u h là tả ủ – ẫ ệ ổ ch c xã h u tiê c a loài ứ ội đầ ủ
người.
○ Về kinh tế: phương thức lao động đơn giản, l c h u, cùn làm cùng ạ ậ
hưởng, chưa có tư hữu.
○ Về xã hội: bình đẳng tuy i, không có s phân chia v giai c p. ệt đố ự ề ấ
→
→
→
→→ chưa đủ điều kiện để ện nhà nướ xuất hi c.
Những kiến th n vức cơ bả ề nhà nước
● Sự tan rã c a ch ủ ế độ nguyên th y và sủ ự ra đờ ủa nhà nưới c c.
○ Chế độ nguyên th y tr i qua 3 lủ ả ần phân công lao độ ẫn đếng, d n
thay đổi về kinh t - xã h i. ế ộ
◊ Nghề chăn nuôi tách khỏi trồng trọt.
− Năng suất lao động tang vượt bậc -> xu t hi n tài sấ ệ ản dư
thừa -> xuất hiện tư hữu -> xã hội phân chia giai cấp giàu
nghèo -> chế đô chiếm h u nô l dữ ệ ần xu t hi n. ấ ệ
◊ Thủ công nghi p tách kh i nông nghi p. ệ ỏ ệ
− Phân hóa xã h mãnh m . ộ ẽ
− Phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu s c. ắ
− Đối kháng giai cấp tăng.
◊ Nền sản xu t hàng hóa và ti n tấ ề ệ ra đời, thương mại phát tri n, ể
tầng lớp thương nhân ra đời.
− Của cải dư thừa tích tujvaof tay người giàu di n ra nhanh ễ
chóng
→
→
→
→→ tăng khoảng cách giàu nghèo giai c p ch nô
→
→
→
→→ ấ ủ
bóc l t nộ ặng n . ề
○ Mẫu thuẫn giai c p ngày càng l n ấ ớ
→
→
→
→→ c n t chầ ổ ức mđủ ạnh để điều
hòa mâu thuẫn xã h i ộ
→
→
→
→→ nhà nước ra đời.
Bản ch t cấ ủa nhà nước.
Tính giai cấp.
• Quyền lực nhà nước dung để bảo vệ l i ích và vợ ị thế c a giai c p th ng ủ ấ ố
trị.
o Kinh tế: nhà nước s hở ữu tư liệu sản xuất cơ bản của xã hội. Ex đất
đai, nhà máy…
o Chính trị: Nhà nước sử dụng các biện pháp để củng cố, tăng cường
quyền lực và ưu thế giai c p th ng trấ ố ị.
o Tư tưởng: Giai cấp c m quy n truyầ ề ền bá hệ tư tưởng phù hợp v i ớ
giai c p qua b ấ ộ máy nhà nước.
• Thuộc tính cơ bản, nổi tr i cộ ủa Nhà nước – mang b n ch t c a ả ấ ủ
giai c p thấ ống tr xã hị ội áp đặt sự thống tr kinh tị ế, chính trị, tư
tưởng.
Tính xã hội.
• Nhà nước sinh ra b i nhu c u qu n lí xã h i. ở ầ ả ộ
• Để ồ t n tại, Nhà nước b o v l i ích c a giai c p c m quy n và c l i ích ả ệ ợ ủ ấ ầ ề ả ợ
cơ bản của các t ng lầ ớp khác.
• Tính xã hội ph thuụ ộc điều kiện, hoàn c nh th c tả ự ế.
II. Đặc điểm của Nhà nước.
Nhà nước thi t l p quy n l c công quy c bi t, th c hi n quy n l c qua ế ậ ề ự ền đặ ệ ự ệ ề ự
bộ máy cai tr . ị
• Nhà nước có b máy g m h thộ ồ ệ ống các cơ quan từ trung ương đến đị a
phương -> qu n lí hoả ạt động đời sống xã h i. ộ
Nhà nước quản lí dân cư theo lãnh thổ.
• Nhà nước phân chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính và th c hi n ự ệ
quản lí theo vùng lãnh thổ theo các đơn vị hành chính.
Nhà nước đại diện chủ ố quyền qu c gia.
• Là t chổ ức duy nhất đại diện chủ quy n quề ốc gia, ban hành các chính
sách đố ội đối n i ngoại, bảo v ch quyệ ủ ền đất nước.
Nhà nước ban hành pháp lu t. ậ
• Duy nhất nhà nước có quy n ban hành pháp lu t , xây d ng hề ậ ự ệ th ng các ố
quy phạm để quản lí xã h i. ộ
Nhà nước có quy n thu thu . ề ế
• Nhà nước có quyền đặt ra các loại thu và th c hi n các chính sách tài ế ự ệ
chính bởi nhà nước là đại di n chính thệ ứ ủc c a toàn xã h i. ộ
III. Chức năng và bộ máy nhà nướ c.
Chức năng của nhà nước.
● là nh ng hoữ ạt động cơ bả ủa nhà nướn c c, phù hợp với b n ch t, nhiả ấ ệ ụm v ,
mục đích của nhà nước, xác định b u ki n kinh t - xã hởi điề ệ ế ội trong những
giai đoạn phát tri n ể
• Chức năng đố : phương diệi nội n hoạt động trên ph m vi lãnh th qu c gia ạ ổ ố
– ả gi i quyết các vấn đề ổn đị dân sinh, nh và phát tri n kinh t . ể ế
• Chức năng đố : phương diệ ạt đội ngoại n ho ng ph m vi quạ ốc t - b o v ch ế ả ệ ủ
quyền lãnh th , các hoổ ạt động quốc t vì l i ích chung. ế ợ
Bộ máy nhà nước.
Khái ni m. ệ
● Hệ thống các cơ quan nhà nướ trung ương đến địa phương, tổc từ
chức và hoạt động theo quy định của lu t pháp. ậ
Đặc điểm.
● Là h thệ ống cơ quan nhà nước.
o Cơ quan nhà nướ ận cơ bả ấu thành nhà nước – bộ ph n c c, tổ chức
và hoạt động theo quy định của pháp luật, nhân danh nhà nước.
● Đượ ổc t chức và hoạt động theo những nguyên t c nh nh. ắ ất đị
o Nguyên t c: nh ng ắ ữ nguyên lí, tư tưở đạo, cơ sởng chỉ cho toàn b ộ
quá trình t ch c và hoổ ứ ạt động.
Tổ chức bộ máy nhà nước.
● Lập pháp: Qu c h i/ Ngh vi n. ố ộ ị ệ
o Thành l p thông qua b u c . ậ ầ ử
o Chức năng chính: lập hi n và l p pháp ế ậ
o Cơ quan giám sát và đại biểu.
● Cơ quan hành pháp: Chính phủ và các cơ quan hành pháp ở địa
phương.
o Là cơ quan có nhiệm v , quy n h n tụ ề ạ ổ ch c, thứ ực hi n, thi Hành ệ
hiến pháp và pháp luật.
o Chính ph - ủ cơ quan trung ương giữ quyền hành pháp trong b ộ
máy nhà nước – gồm thủ tướng/ t ng thổ ống, các bộ trưởng…
o Chính ph tủ ổ ch c thi hành pháp lu t, hoứ ậ ạch định chính sách, d ự
án lu trình lên qu c h i. ật để ố ộ
● Cơ quan xét xử: Tòa án.
o Chức năng chính: xét xử và bảo vệ pháp luật.
o Xét x theo nguyên tử ắc: độc l p và chậ ỉ tuân theo pháp lu t, công ậ
khai.
o Có nhi u c p. ề ấ
● Cơ quan kiểm sát, công t . ố
o Có nhi u mô hình khác nhau tùy qu c gia. ề ố
o Nhi m v chính: n m quy n công t , tham gia các ho ng tệ ụ ắ ề ố ạt độ ố
tụng, điều tra, thẩm v n; truy c u trách nhiấ ứ ệm hình s ,.. ự
Nguyên t c tắ ổ ch c. ứ
● Phân chia quy n l c: tam quy n phân l p ề ự ề ậ
o Quy n lề ực nhà nước phân chia thành: l p pháp hành pháp ậ – – tư
pháp.
o Do các cơ quan khác nhau thực hiện, đối trọng và ki m ch lề ế ẫn
nhau.
● Tập quyền: t p trung v quy n lậ ề ề ực – Nhà nước Việt Nam.
o Quy n lề ực nhà nước là thố ấng nh t, không th ể phân chia nhưng có
sự phân công và ph i hố ợp gi a tam quyữ ền.
● Pháp chế: trên cơ sở Hiến pháp và Pháp lu t, bậ ộ máy nhà nước:
o T ch c: thành lổ ứ ập cơ quan theo đúng quy định của Hi n pháp. ế
o Ho ng: thạt độ ực hiện đúng nhiệm vụ, quy n h n do pháp lu t quy ề ạ ậ
định.
● Tập trung dân ch ủ
o Coi tr ng t p trung dân ch , ch ọ ậ ủ ỉ đạ ậo t p trung, th ng nh t t trung ố ấ ừ
ương đến địa phương.
o Phát huy tính ch ng, sáng t o c a c i ủ độ ạ ủ ấp dướ
-> Nguyên tắc đặc thù của b máy xã h i chộ ộ ủ nghĩa.
IV. Kiểu nhà nước và hình thức nhà nước.
Kiểu nhà nước.
● Tổng thể nh ng ữ đặc điể cơ bảm n, đặc thù, thể hiện b n ch t c a nhà ả ấ ủ
nước và những điều kiện tồn t i và phát triạ ển của nhà nước trong m t ộ
hình thái kinh t - xã hế ội nh nh. ất đị
● Lị ửch s bao g m 4 loồ ạ –i hình thái ki c. ểu nhà nướ
o Chi m h u nô l - chế ữ ệ ủ nô
o Phong ki n phong kiế – ến
o Tư bản chủ nghĩa – tư sản
o Xã h i ch ộ ủ nghĩa – xã hội chủ nghĩa.
Nhà nước ch nô. ủ
● Xuất hiện trên s tan rã c a ch c ng s n nguyên th y. ự ủ ế độ ộ ả ủ
● Cơ sở: chế độ chi m hế ữu nô lệ - chi m hế ữu tư nhân và phân hóa giai
cấp.
● Công c b o v ch ụ ả ệ ế độ ế ữ chi m h u nô l / quan h bóc l t tr c tiệ ệ ộ ự ếp c a ủ
chủ nô với nô l . ệ
● Trấn áp nô l - ệ người lao động trên t t cấ ả phương diện: kinh tế, chính
trị, tư tưởng.
Nhà nước phong ki n. ế
● Công c chuyên ch cụ ế ủ ấa giai c p phong ki n ế
● Cơ sở kinh t u vế: tư hữ ề ruộng đất và các tư liệu sản xuất và s bóc l t ự ộ
của giai c p phong ki n v i công nhân. ấ ế ớ
● Giai cấp địa chủ phong kiến th ng trố ị quyền l c kinh t , chính trự ế ị, tư
tưởng.
Nhà nước tư sản.
● Có nhi u ti n b . ề ế ộ
● Bản ch t: công c thiấ ụ ết l p và b o v ch ậ ả ệ ế độ ủ dân ch tư sản.
● Giai cấp tư sản có ưu thế trong bảo v quy n lệ ề ợi và quy n do có l i thề ợ ế
về kinh tế.
● Cơ sở kinh t : S hế ở ữu tư nhân tư bản về tư liệu sản xuất.
● Cơ sở xã h i: g m 2 giai c p chính: ộ ồ ấ
o Tư sản – chi m thi u sế ể ố nhưng nắm giữ quyền l c kinh tự ế.
o Công nhân – đa số nhưng chỉ chiếm giữ ầ ỏ ph n nh tài s n xã hả ội.
Nhà nước xã h i ch ộ ủ nghĩa.
● Kết quả c a cu c cách m ng do giai c p vo sủ ộ ạ ấ ản và nhân dân lao động
dướ ựi s lãnh đạ ủa đảo c ng cộng sản.
● Do giai cấp công nhân và nhân dân lao động làm ch . ủ
● Nhiệm vụ: dân ch xã h i ch ủ ộ ủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ nhân dân
và công b ng xã h i. ằ ộ
VI. Hình thức nhà nước.
● Cách th c t chứ ổ ức và phương pháp thực hi n quyệ ền lực nhà nước.
Hình th c chính th . ứ ể
● Cách th c và trình t thành lứ ự ập cơ quan cao nhất củ ề ựa quy n l c nhà
nước.
● Hình th c chính th : ứ ể
o Chính th quân ch : quy n l c tể ủ ề ự ối cao nhà nước tập trung trong tay
người đứng đầu theo nguyên t c th a k (th tắ ừ ế ế ập).
− Quân chủ tuy i: quyệt đố ền l c t p trung toàn b vào tay vua ự ậ ộ –
nhà nước ch nô, phong ki n. ủ ế
− Quân chủ h n ch : ạ ế vua và các cơ quan khác chia sẻ quyền lực.
− Trong nhà nước tư sản, vua mang tính biểu tượng không có
thực quyền.
o Chính th cể ộng hòa: cơ quan quyền l c cao nh t lự ấ ập ra theo con
đườ ầng b u c , hoử ạt động theo nhiệm kì.
− Cộng hòa quý t c: l p ra b i gi i quý t c tộ ậ ở ớ ộ – ồn t i th i kì ạ ở ờ
chiếm hữu nô l , thành th cu i chệ ị ở ố ế phong ki n. độ ế
− Cộng hòa dân ch : lủ ập ra b i nhân dân phát triở – ển các nhà ở
nướ ớc v i hình thức đa dạng, phức tạp.
Hình th c cứ ấu trúc nhà nước.
● Cách th c t ch c quyứ ổ ứ ền lực nhà nước theo đơn vị hành chính lãnh
thổ và xác l p m i quan h gi a các c p chính quy n. ậ ố ệ ữ ấ ề
● 2 hình thức cơ bản:
− Nhà nước đơn nhất: có ch quy n chung, h thủ ề ệ ống cơ quan
pháp lu t thậ ống nh t tấ ừ trung ương đến địa phương (Nhà nước
Việt Nam)
− Nhà nước liên bang: do 2 hay nhiều nước thành viên có ch ủ
quyền hợp lại. Ex: Mỹ, Nga,… Có 2 hệ ống cơ quan quyề th n lực –
chung c a liên bang và riêng củ ủa các nước thành viên.
Chế độ chính tr . ị
● Tổng thể phương pháp, thủ đoạn giai c p c m quy n s dấ ầ ề ử ụng để thực
hiện quyền lực nhà nước.
● Phương pháp dân chủ: tuân theo quy định pháp lu t, các chậ ủ th bình ể
đẳng khi tham gia vào công việc nhà nước
→
→
→
→→ nhân dân được tham gia
vào.
− Dân ch vủ ừ ảa là b n ch t quy n lấ ề ực vừa là phương pháp thực
thi quy n lề ực.
− Ex: giáo d c, thuy t ph ụ ế ục, …
● Phương pháp phản dân ch : ủ không cho người dân tham gia vào; th c ự
thi quy n lề ực nhà nước theo hướ ực đoan, phảng c n ti n bế ộ, đi ngược
lại quy n t ề ự do con người, lạm dụng b o l c. ạ ự
VII. Nhà nước Cộng hòa xã hộ ủi ch nghĩa Việt Nam.
Nguyên t c tắ ổ ch c và ho ng c a bứ ạt độ ủ ộ máy nhà nước Cộng hòa xã h i ch ộ ủ
nghĩa Việt Nam.
Đả ảm b o ch quy n nhân dân. ủ ề
● Nhà nước do nhân dân làm ch . ủ
● Nhân dân ủy quyền nhà nước thực hi n 1 ph n quy n l c nhân dân, ệ ầ ề ự
nhà nước ch u s giám sát c a nhân dân khi th c hiị ự ủ ự ện nhi m v . ệ ụ
● Quyền lực nhà nước là th ng nh t (tố ấ ập quy n). ề
o Quy n lề ực nhà c th ng nhnướ ố ất đảm bảo tấ ả ềt c quy n lực thược về
nhân dân; có s phân công , ph i h p giự ố ợ ữa các cơ quan nhà nước
nhằm chuyên môn hóa, nâng cao hi u qu th c hi n quyệ ả ự ệ ền l . ự
Đả ảm b o s o c ng cự lãnh đạ ủa Đả ộng s n Vi t Nam. ả ệ
● Đảng có vai trò to l n, quan tr ng ớ ọ đố ớ ựi v i s ra đời và phát triển c a ủ
nước CHXHCN Vi t Nam, có nhiệ ều ưu việt để thực hi n công vi c lãnh ệ ệ
đạo đố ới nhà nưới v c và toàn th xã h i. ể ộ
Tập trung dân ch . ủ
● T p trung: th hi n quyậ ể ệ ền l c th ng nh t v m t m i. ự ố ấ ề ộ ố
● Dân ch : s tham gia c a nhân dân vào th c hi n quy n lủ ự ủ ự ệ ề ực nhà nước.
→
→
→
→→ quyết định s c m nh t ch c và hiứ ạ ổ ứ ệu l c qu n lí c a b máy nhà ự ả ủ ộ
nước.
Pháp ch xã h i chế ộ ủ nghĩa.
● Đòi hỏi sự t ch c và th c hi n cổ ứ ự ệ ủa các cơ quan nhà nước phải theo
đúng pháp luật.
● Cán b công ch c phộ ứ ả ọi tôn tr ng pháp lu t, gaism sát ki n tra x lí các ậ ể ử
hành vi vi ph m pháp luạ ật.
Bản ch t và chấ ức năng của Nhà nước CHXHCN Vi t Nam. ệ
Bản ch t. ấ
o Ra đời ngày 2/9/1945.
o Tiền thân là Nhà nước Vi t Nam dân ch c ng hòa, k t quệ ủ ộ ế ả c a ủ
cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
● Bản ch t giai c p. ấ ấ
o Nhà nước c a dân, do dân và vì dân. ủ
o Nhân dân trường kì ti n hành b u c , th c hi n quy n b u c ế ầ ử ự ệ ề ầ ử để
lập ra Quốc h i và Hộ ội đồng nhân dân các c p. ấ
o Nhà nước do nhân dân l p ra do dân làm ch và ho ng vì ậ
→
→
→
→→ ủ ạt độ
quyền lợi và địa vị của nhân dân.
● Bả ấn ch t xã h i. ộ
o Coi tr ng giọ ải quy t các v an sinh xã h i: th t nghiế ẫn đề ộ ấ ệp, xóa đối
giảm nghèo,… trong bối cảnh phát tri n n n kinh tể ề ế thị trường hi n ệ
nay .
Chức năng.
● Đố ội n i.
o Chức năng tổ chức và qu n lí kinh tả ế ch
→
→
→
→→ ức năng đối nội quan
trọng nhất
nhà nước ph i xây dả ựng chính sách, các hoạt động
phù h p nâng cao kinh tợ ế, đời sống nhân dân.
o Các hoạt động ch yủ ế ệu: b o vả đất nước giữ ữ v ng an ninh chính tr , ị
chăm lo sức kh e nhân dân ỏ
→
→
→
→→ mang l i lạ ợi ích cho đại bộ phận nhân
dân lao động.
● Đố ại ngo i.
●
o Thực hiện chính sách hòa bình, h p tác v i tát cợ ớ ả các nước trên cơ
sở tôn trọng độc lập, hòa bình, th ng nh t và tôn tr ng ch quyố ấ ọ ủ ền
lãnh thổ; bình đẳng các bên cùng có l i. ợ
o VN thi t lế ập quan h h p tác, di n ra trên mệ ợ ễ ọi lĩnh vực: kinh t , ế
chính trị, văn hóa xã hội….
Các cơ quan trong bộ máy nhà nước Vi t Nam. ệ
● Cơ quan quyề ực nhà nướn l c.
o Qu c hố ội.
− Cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực
nhà nước cao nh t cấ ủa nước CHXHCN Vi t Nam. ệ
− Chức năng cơ bản: thực hiện quyền l p hi n, l p pháp, quy t ậ ế ậ ế
định các vấn đề quan tr ng, giám sát t i cao v i b máy nhà ọ ố ớ ộ
nước.
o H ng nhân dân. ội đồ
− Gồm các đị ội đồa biểu h ng nhân dân do c tri ử ở địa phương
bầu ra.
− Cơ quan quyền lực ở địa phương.
− Đại diện cho ý chí, nguy n v ng c a nhân dân. ệ ọ ủ
● Chủ tịch nước.
o Người đứng đầu nhà nướ ặt nhà nước, thay m c về đối nội và đối
ngoại.
o Đối n i. ộ
− Có quy n công b Hiề ố ế ận pháp, lu t, pháp l nh; thệ ống lĩnh các
lực lượng vũ trang nhân dân,…
o Đối ngo i. ạ
− Tiếp nhận đại sứ đặc m nh toàn quy n; b / miệ ề ổ ễn nhi m/ c / ệ ử
triệu hồi đặc mệnh toàn quy n Viề ệt Nam,…
● Cơ quan quản lí nhà nước.
o Chính ph . ủ
− Cơ quan hành chính cao nhấ ản lí các lĩnh vực đờt: qu i s ng xã ố
hội, đảm bảo hiêu l c b ự ộ máy nhà nước…
− Cơ quan thực hi n quyệ ền hành pháp.
− Cơ quan chấp hành của Qu c hố ội.
o Ủy ban nhân dân
− Cơ quan chấp hành c a h ng nhân dân. ủ ội đồ
● Tòa án nhân dân.
o Cơ quan xét xử ủa nướ c c CHXHCN Vi t Nam. ệ
o Cơ quan tư pháp: bảo v ệ công lí, con người, ch ế độ XHCN…
● Viện kiểm sát nhân dân.
o Th c hi n quy n công t : th c hi n vi c buự ệ ề ố ự ệ ệ ộc t i v i ph m t i. ộ ới ngườ ạ ộ
o Ki m sát hoể ạt động tư pháp.
● Nhà nước trong h thệ ống chính trị của nước CHXHCN Vi t Nam. ệ
o V trí: trung tâm h thị ệ ống chính trị.
o Vai trò: gi vai trò quyữ ết đị ra đờnh sự i, tồn t i, phát tri n c a h ạ ể ủ ệ
thống chính tr ; chi phị ối t t c các t ch c khác.ấ ả ổ ứ

Tài liệu khác của Trường Đại học Hà Nội

Preview text:

PLDC Chương 1
Những kiến thức cơ bản về nhà nước
I. Nguồn gốc và bản chất của nhà nước.
Nhà nước là một tổ chức quyền lực đặc biệt của pháp luật.
Nguồn gốc của nhà nước.
Quan điểm phi Mac-Xit
• Các nhà tư tưởng theo thuyết thần học: Nhà nước là một hiện tượng siêu
nhiên, do thượng đế tạo ra để duy trì trật tự xã hội → con người phải
phục tùng vô hạn nhà nước.
• Các nhà tư tưởng theo thuyết gia trưởng: Quyền lực nhà nước giống
quyền gia trưởng người đứng đầu gia đình.
• Các nhà tư tưởng theo thuyết bạo lực: Nhà nước xuất hiện từ việc xâm
chiếm và nô dịch giữa các thị tộc
• Các nhà tư tưởng theo thuyết khế ước xã hội:
o Nhà nước xuất hiện từ bên trong xã hội, kết quả từ khế ước giữa chính
quyền và nhân dân.
o Quyền lực thuộc về nhân dân, có thể bị lật đổ và thiết lập khế ước mới.
• Hạn chế: tách rời nhà nước với điều kiện thực tế, xem xét vai trò và sự
thay thế nhà nước thiếu thực tế, khẳng định nhà nước là bất biến.
Học thuyết Mac Lenin
● Nhà nước xuất phát từ điều kiện kinh tế - xã hội.
● Chế đọ cộng sản nguyên thủy – mẫu hệ là tổ chức xã hội đầu tiê của loài người.
○ Về kinh tế: phương thức lao động đơn giản, lạc hậu, cùn làm cùng
hưởng, chưa có tư hữu.
○ Về xã hội: bình đẳng tuyệt đối, không có sự phân chia về giai cấp.
→ chưa đủ điều kiện để xuất hiện nhà nước.
● Sự tan rã của chế độ nguyên thủy và sự ra đời của nhà nước.
○ Chế độ nguyên thủy trải qua 3 lần phân công lao động, dẫn đến
thay đổi về kinh tế - xã hội. ◊
Nghề chăn nuôi tách khỏi trồng trọt.
− Năng suất lao động tang vượt bậc -> xuất hiện tài sản dư
thừa -> xuất hiện tư hữu -> xã hội phân chia giai cấp giàu
nghèo -> chế đô chiếm hữu nô lệ dần xuất hiện. ◊
Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp.
− Phân hóa xã hộ mãnh mẽ.
− Phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc.
− Đối kháng giai cấp tăng. ◊
Nền sản xuất hàng hóa và tiền tệ ra đời, thương mại phát triển,
tầng lớp thương nhân ra đời.
− Của cải dư thừa tích tujvaof tay người giàu diễn ra nhanh
chóng → tăng khoảng cách giàu nghèo →
→ giai cấp chủ nô
bóc lột nặng nề.
○ Mẫu thuẫn giai cấp ngày càng lớn → cần tổ chức đủ mạnh để điều
hòa mâu thuẫn xã hội → nhà nước ra đời.
Bản chất của nhà nước.
Tính giai cấp.
• Quyền lực nhà nước dung để bảo vệ lợi ích và vị thế của giai cấp thống trị.
o Kinh tế: nhà nước sở hữu tư liệu sản xuất cơ bản của xã hội. Ex đất đai, nhà máy…
o Chính trị: Nhà nước sử dụng các biện pháp để củng cố, tăng cường
quyền lực và ưu thế giai cấp thống trị.
o Tư tưởng: Giai cấp cầm quyền truyền bá hệ tư tưởng phù hợp với
giai cấp qua bộ máy nhà nước.
• Thuộc tính cơ bản, nổi trội của Nhà nước – mang bản chất của
giai cấp thống trị xã hội áp đặt sự thống trị kinh tế, chính trị, tư tưởng.
Tính xã hội.
• Nhà nước sinh ra bởi nhu cầu quản lí xã hội.
• Để tồn tại, Nhà nước bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền và cả lợi ích
cơ bản của các tầng lớp khác.
• Tính xã hội phụ thuộc điều kiện, hoàn cảnh thực tế.
II. Đặc điểm của Nhà nước.
Nhà nước thiết lập quyền lực công quyền đặc biệt, thực hiện quyền lực qua
bộ máy cai trị.
• Nhà nước có bộ máy gồm hệ thống các cơ quan từ trung ương đến địa
phương -> quản lí hoạt động đời sống xã hội.
Nhà nước quản lí dân cư theo lãnh thổ.
• Nhà nước phân chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính và thực hiện
quản lí theo vùng lãnh thổ theo các đơn vị hành chính.
Nhà nước đại diện chủ quyền quốc gia.
• Là tổ chức duy nhất đại diện chủ quyền quốc gia, ban hành các chính
sách đối nội đối ngoại, bảo vệ chủ quyền đất nước.
Nhà nước ban hành pháp luật.
• Duy nhất nhà nước có quyền ban hành pháp luật , xây dựng hệ thống các
quy phạm để quản lí xã hội.
Nhà nước có quyền thu thuế.
• Nhà nước có quyền đặt ra các loại thuế và thực hiện các chính sách tài
chính bởi nhà nước là đại diện chính thức của toàn xã hội.
III. Chức năng và bộ máy nhà nước.
Chức năng của nhà nước.
● là những hoạt động cơ bản của nhà nước, phù hợp với bản chất, nhiệm vụ,
mục đích của nhà nước, xác định bởi điều kiện kinh tế - xã hội trong những
giai đoạn phát triển
• Chức năng đối nội: phương diện hoạt động trên phạm vi lãnh thổ quốc gia
– giải quyết các vấn đề dân sinh, ổn định và phát triển kinh tế.
• Chức năng đối ngoại: phương diện hoạt động phạm vi quốc tế - bảo vệ chủ
quyền lãnh thổ, các hoạt động quốc tế vì lợi ích chung.
Bộ máy nhà nước. Khái niệm.
● Hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương, tổ
chức và hoạt động theo quy định của luật pháp. Đặc điểm.
● Là hệ thống cơ quan nhà nước.
o Cơ quan nhà nước – bộ phận cơ bản cấu thành nhà nước, tổ chức
và hoạt động theo quy định của pháp luật, nhân danh nhà nước.
● Được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định.
o Nguyên tắc: những nguyên lí, tư tưởng chỉ đạo, cơ sở cho toàn bộ
quá trình tổ chức và hoạt động.
Tổ chức bộ máy nhà nước.
● Lập pháp: Quốc hội/ Nghị viện.
o Thành lập thông qua bầu cử.
o Chức năng chính: lập hiến và lập pháp
o Cơ quan giám sát và đại biểu.
● Cơ quan hành pháp: Chính phủ và các cơ quan hành pháp ở địa phương.
o Là cơ quan có nhiệm vụ, quyền hạn tổ chức, thực hiện, thi Hành
hiến pháp và pháp luật.
o Chính phủ - cơ quan trung ương giữ quyền hành pháp trong bộ
máy nhà nước – gồm thủ tướng/ tổng thống, các bộ trưởng…
o Chính phủ tổ chức thi hành pháp luật, hoạch định chính sách, dự
án luật để trình lên quốc hội.
● Cơ quan xét xử: Tòa án.
o Chức năng chính: xét xử và bảo vệ pháp luật.
o Xét xử theo nguyên tắc: độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, công khai.
o Có nhiều cấp.
● Cơ quan kiểm sát, công tố.
o Có nhiều mô hình khác nhau tùy quốc gia.
o Nhiệm vụ chính: nắm quyền công tố, tham gia các hoạt động tố
tụng, điều tra, thẩm vấn; truy cứu trách nhiệm hình sự,..
Nguyên tắc tổ chức.
● Phân chia quyền lực: tam quyền phân lập
o Quyền lực nhà nước phân chia thành: lập pháp – hành pháp – tư pháp.
o Do các cơ quan khác nhau thực hiện, đối trọng và kiềm chế lẫn nhau.
● Tập quyền: tập trung về quyền lực – Nhà nước Việt Nam.
o Quyền lực nhà nước là thống nhất, không thể phân chia nhưng có
sự phân công và phối hợp giữa tam quyền.
● Pháp chế: trên cơ sở Hiến pháp và Pháp luật, bộ máy nhà nước:
o Tổ chức: thành lập cơ quan theo đúng quy định của Hiến pháp.
o Hoạt động: thực hiện đúng nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định.
● Tập trung dân chủ
o Coi trọng tập trung dân chủ, chỉ đạo tập trung, thống nhất từ trung
ương đến địa phương.
o Phát huy tính chủ động, sáng tạo của cấp dưới
-> Nguyên tắc đặc thù của bộ máy xã hội chủ nghĩa.
IV. Kiểu nhà nước và hình thức nhà nước.
Kiểu nhà nước.
● Tổng thể những đặc điểm cơ bản, đặc thù, thể hiện bản chất của nhà
nước và những điều kiện tồn tại và phát triển của nhà nước trong một
hình thái kinh tế - xã hội nhất định.
● Lịch sử bao gồm 4 loại hình thái – kiểu nhà nước.
o Chiếm hữu nô lệ - chủ nô
o Phong kiến – phong kiến
o Tư bản chủ nghĩa – tư sản
o Xã hội chủ nghĩa – xã hội chủ nghĩa.
Nhà nước chủ nô.
● Xuất hiện trên sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy.
● Cơ sở: chế độ chiếm hữu nô lệ - chiếm hữu tư nhân và phân hóa giai cấp.
● Công cụ bảo vệ chế độ chiếm hữu nô lệ / quan hệ bóc lột trực tiếp của
chủ nô với nô lệ.
● Trấn áp nô lệ - người lao động trên tất cả phương diện: kinh tế, chính
trị, tư tưởng.
Nhà nước phong kiến.
● Công cụ chuyên chế của giai cấp phong kiến
● Cơ sở kinh tế: tư hữu về ruộng đất và các tư liệu sản xuất và sự bóc lột
của giai cấp phong kiến với công nhân.
● Giai cấp địa chủ phong kiến thống trị quyền lực kinh tế, chính trị, tư tưởng.
Nhà nước tư sản.
● Có nhiều tiến bộ.
● Bản chất: công cụ thiết lập và bảo vệ chế độ dân chủ tư sản.
● Giai cấp tư sản có ưu thế trong bảo vệ quyền lợi và quyền do có lợi thế
về kinh tế.
● Cơ sở kinh tế: Sở hữu tư nhân tư bản về tư liệu sản xuất.
● Cơ sở xã hội: gồm 2 giai cấp chính:
o Tư sản – chiếm thiểu số nhưng nắm giữ quyền lực kinh tế.
o Công nhân – đa số nhưng chỉ chiếm giữ phần nhỏ tài sản xã hội.
Nhà nước xã hội chủ nghĩa.
● Kết quả của cuộc cách mạng do giai cấp vo sản và nhân dân lao động
dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản.
● Do giai cấp công nhân và nhân dân lao động làm chủ.
● Nhiệm vụ: dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ nhân dân
và công bằng xã hội.
VI. Hình thức nhà nước.
● Cách thức tổ chức và phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước.
Hình thức chính thể.
● Cách thức và trình tự thành lập cơ quan cao nhất của quyền lực nhà nước.
● Hình thức chính thể:
o Chính thể quân chủ: quyền lực tối cao nhà nước tập trung trong tay
người đứng đầu theo nguyên tắc thừa kế (thế tập).
− Quân chủ tuyệt đối: quyền lực tập trung toàn bộ vào tay vua –
nhà nước chủ nô, phong kiến.
− Quân chủ hạn chế: vua và các cơ quan khác chia sẻ quyền lực.
− Trong nhà nước tư sản, vua mang tính biểu tượng không có
thực quyền.
o Chính thể cộng hòa: cơ quan quyền lực cao nhất lập ra theo con
đường bầu cử, hoạt động theo nhiệm kì.
− Cộng hòa quý tộc: lập ra bởi giới quý tộc – tồn tại ở thời kì
chiếm hữu nô lệ, thành thị ở cuối chế độ phong kiến.
− Cộng hòa dân chủ: lập ra bởi nhân dân – phát triển ở các nhà
nước với hình thức đa dạng, phức tạp.
Hình thức cấu trúc nhà nước.
● Cách thức tổ chức quyền lực nhà nước theo đơn vị hành chính lãnh
thổ và xác lập mối quan hệ giữa các cấp chính quyền.
● 2 hình thức cơ bản:
− Nhà nước đơn nhất: có chủ quyền chung, hệ thống cơ quan
pháp luật thống nhất từ trung ương đến địa phương (Nhà nước Việt Nam)
− Nhà nước liên bang: do 2 hay nhiều nước thành viên có chủ
quyền hợp lại. Ex: Mỹ, Nga,… Có 2 hệ thống cơ quan quyền lực –
chung của liên bang và riêng của các nước thành viên.
Chế độ chính trị.
● Tổng thể phương pháp, thủ đoạn giai cấp cầm quyền sử dụng để thực
hiện quyền lực nhà nước.
● Phương pháp dân chủ: tuân theo quy định pháp luật, các chủ thể bình
đẳng khi tham gia vào công việc nhà nước → nhân dân được tham gia vào.
− Dân chủ vừa là bản chất quyền lực vừa là phương pháp thực
thi quyền lực.
− Ex: giáo dục, thuyết phục, …
● Phương pháp phản dân chủ: không cho người dân tham gia vào; thực
thi quyền lực nhà nước theo hướng cực đoan, phản tiến bộ, đi ngược
lại quyền tự do con người, lạm dụng bạo lực. VII.
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Đảm bảo chủ quyền nhân dân.
● Nhà nước do nhân dân làm chủ.
● Nhân dân ủy quyền nhà nước thực hiện 1 phần quyền lực nhân dân,
nhà nước chịu sự giám sát của nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ.
● Quyền lực nhà nước là thống nhất (tập quyền).
o Quyền lực nhà nước thống nhất đảm bảo tất cả quyền lực thược về
nhân dân; có sự phân công , phối hợp giữa các cơ quan nhà nước
nhằm chuyên môn hóa, nâng cao hiệu quả thực hiện quyền lự.
Đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam.
● Đảng có vai trò to lớn, quan trọng đối với sự ra đời và phát triển của
nước CHXHCN Việt Nam, có nhiều ưu việt để thực hiện công việc lãnh
đạo đối với nhà nước và toàn thể xã hội.
Tập trung dân chủ.
● Tập trung: thể hiện quyền lực thống nhất về một mối.
● Dân chủ: sự tham gia của nhân dân vào thực hiện quyền lực nhà nước.
→ quyết định sức mạnh tổ chức và hiệu lực quản lí của bộ máy nhà nước.
Pháp chế xã hội chủ nghĩa.
● Đòi hỏi sự tổ chức và thực hiện của các cơ quan nhà nước phải theo đúng pháp luật.
● Cán bộ công chức phải tôn trọng pháp luật, gaism sát kiển tra xử lí các
hành vi vi phạm pháp luật.
Bản chất và chức năng của Nhà nước CHXHCN Việt Nam.
Bản chất.
o Ra đời ngày 2/9/1945.
o Tiền thân là Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, kết quả của
cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
● Bản chất giai cấp.
o Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
o Nhân dân trường kì tiến hành bầu cử, thực hiện quyền bầu cử để
lập ra Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.
o Nhà nước do nhân dân lập ra →
→ do dân làm chủ và hoạt động vì
quyền lợi và địa vị của nhân dân.
● Bản chất xã hội.
o Coi trọng giải quyết các vẫn đề an sinh xã hội: thất nghiệp, xóa đối
giảm nghèo,… trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường hiện nay . Chức năng.
● Đối nội.
o Chức năng tổ chức và quản lí kinh tế →
→ chức năng đối nội quan
trọng nhất nhà nước phải xây dựng chính sách, các hoạt động
phù hợp nâng cao kinh tế, đời sống nhân dân.
o Các hoạt động chủ yếu: bảo vệ đất nước giữ vững an ninh chính trị,
chăm lo sức khỏe nhân dân → mang lại lợi ích cho đại bộ phận nhân dân lao động.
● Đối ngoại. ●
o Thực hiện chính sách hòa bình, hợp tác với tát cả các nước trên cơ
sở tôn trọng độc lập, hòa bình, thống nhất và tôn trọng chủ quyền
lãnh thổ; bình đẳng các bên cùng có lợi.
o VN thiết lập quan hệ hợp tác, diễn ra trên mọi lĩnh vực: kinh tế,
chính trị, văn hóa xã hội….
Các cơ quan trong bộ máy nhà nước Việt Nam.
● Cơ quan quyền lực nhà nước.
o Quốc hội.
− Cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực
nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam.
− Chức năng cơ bản: thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết
định các vấn đề quan trọng, giám sát tối cao với bộ máy nhà nước.
o Hội đồng nhân dân.
− Gồm các địa biểu hội đồng nhân dân do cử tri ở địa phương bầu ra.
− Cơ quan quyền lực ở địa phương.
− Đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân.
● Chủ tịch nước.
o Người đứng đầu nhà nước, thay mặt nhà nước về đối nội và đối ngoại. o Đối nội.
− Có quyền công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; thống lĩnh các
lực lượng vũ trang nhân dân,…
o Đối ngoại.
− Tiếp nhận đại sứ đặc mệnh toàn quyền; bổ/ miễn nhiệm/ cử/
triệu hồi đặc mệnh toàn quyền Việt Nam,…
● Cơ quan quản lí nhà nước. o Chính phủ.
− Cơ quan hành chính cao nhất: quản lí các lĩnh vực đời sống xã
hội, đảm bảo hiêu lực bộ máy nhà nước…
− Cơ quan thực hiện quyền hành pháp.
− Cơ quan chấp hành của Quốc hội. o Ủy ban nhân dân
− Cơ quan chấp hành của hội đồng nhân dân.
● Tòa án nhân dân.
o Cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam.
o Cơ quan tư pháp: bảo vệ công lí, con người, chế độ XHCN…
● Viện kiểm sát nhân dân.
o Thực hiện quyền công tố: thực hiện việc buộc tội với người phạm tội.
o Kiểm sát hoạt động tư pháp.
● Nhà nước trong hệ thống chính trị của nước CHXHCN Việt Nam.
o Vị trí: trung tâm hệ thống chính trị.
o Vai trò: giữ vai trò quyết định sự ra đời, tồn tại, phát triển của hệ
thống chính trị; chi phối tất cả các tổ chức khác.

Tài liệu liên quan: