Cơ sở lý luận của quan điểm phát triển trong Triết học Mác - Lênin | Bài thảo luận triết học Mác Lênin

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI
KHOA HTTT KINH TẾ VÀ TM ĐT ----- 🙞🙜🕮🙞🙜-- --- BÀI THẢO LUẬN HỌC
PHẦN: TRIẾT H ỌC MÁC - LÊNIN Đề tài: “Cơ
sở lý luận của quan điểm phát triển tr ong T riết học
Mác - Lênin và vận dụng quan điểm phát triển tr
ong việc xây dựng và phát triển nền văn hoá ti ên tiến,
đậm đà bản sắc dân tộc V iệt Nam” Nhóm : 8 Giảng viên : Đào Thu Hà Mã lớp học : 242 _MLNP0221_ 16 phần
Hà Nội, tháng 04 năm 2025 Lớp học phần: 242_MLNP0221_16
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8 Thảo Nguyễn Phương Thảo MỤC LỤC
BẢNG ĐÁNH GIÁ THÀNH VIÊN...............................................................................i
BIÊN BẢN XÁC ĐỊNH THAM GIA HỌP NHÓM......................................................ii
MỤC LỤC....................................................................................................................iii
DANH MỤC HÌNH ẢNH.............................................................................................v
DANH MỤC TỪ CẦN GIẢI THÍCH..........................................................................vi
LỜI CẢM ƠN.............................................................................................................vii
LỜI MỞ ĐẦU............................................................................................................viii
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG TRIẾT HỌC MÁC -
LÊNIN - NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN.............................................................1 1.1. Khái niệm về sự phát
triển......................................................................................1 1.2. Các tính chất của sự phát
triển................................................................................3 1.2.1. Tính khách
quan...................................................................................................3 1.2.2. Tính phổ
biến.......................................................................................................3 1.2.3. Tính kế
thừa.........................................................................................................4 1.2.4. Tính đa dạng, phong
phú......................................................................................5
1.3. Ý nghĩa phương pháp luận về sự phát triển.............................................................5
II. VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ PHÁT
TRIỂN NỀN VĂN HOÁ TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC VIỆT NAM. 7
2.1. Khái niệm về nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc..................................7 Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 iii 2.1.1. Văn hoá tiên
tiến..................................................................................................7 2.1.2. Bản sắc dân
tộc....................................................................................................9
2.2. Thực trạng xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
Việt Nam trong bối cảnh hiện nay................................................................................11
2.2.1. Thành tựu trong xây dựng và phát triển văn hoá Việt Nam................................11
2.2.1.1. Thành tựu trong việc bảo tồn và phát huy di sản, nghệ thuật truyền thống kết
hợp với hiện đại...........................................................................................................11
2.2.1.2. Thành tựu trong phát triển con người và môi trường văn hóa lành mạnh........12 Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 v
T rường Đại học Thương Mại
T riết học Mác - Lênin | Nhóm 8 DANH MỤC HÌNH ẢNH
Hình 1. 15 di sản văn hoá phi vật thể đượ c UNESCO công nhận.. ......... ... ... .. .. ... .. .. ... . 1 1 Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 vi Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 vii Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 viii
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG TRIẾT HỌC
MÁC - LÊNIN - NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN
1.1. Khái niệm về sự phát triển.
Theo quan điểm siêu hình phát triển chỉ là sự tăng lên, giảm thuần túy về lượng,
không có sự thay đổi gì về mặt chất của sự vật; hoặc nếu có sự thay đổi nhất định về chất
thì sự thay đổi ấy cũng chỉ diễn ra theo một vòng khép kín, chứ không có sự sinh thành ra
cái mới với những chất mới. Những người theo quan điểm siêu hình xem sự phát triển như
là một quá trình tiến lên liên tục, không có bước quanh co, phức tạp.
Theo quan niệm biện chứng sự thì phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến
cao. Quá trình đó diễn ra dần dần, nhảy vọt đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ,
không phải lúc nào sự phát triển cũng diễn ra theo đường thẳng, mà rất quanh co, phức tạp,
thậm chí có những bước lùi tạm thời. Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển là kết quả
của quá trình thay đổi dần dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, là quá trình diễn ra
theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kì sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn.
Khái niệm:
Phát triển là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém
hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn. Phát triển là
một dạng đặc biệt của vận động nhưng không phải mọi vận động đều là phát triển, mà chỉ
vận động nào theo khuynh hướng đi lên thì mới là phát triển. Vận động diễn ra trong không
gian và thời gian, nếu thoát ly chúng thì không thể có phát triển.
Phân biệt hai khái niệm gắn với khái niệm phát triển là tiến hóa và tiến bộ. Tiến hoá
sapiens - có dáng đi thẳng, não bộ phát
Là một dạng của phát triển, diễn ra triển hơn, khả năng tư duy, ngôn ngữ,
theo cách từ từ, và thường là sự và sáng tạo cao
Khái biến đổi hình thức của tồn tại xã Tiến bộ
niệm hội từ đơn giản đến phức tạp.
Là một quá trình biến đổi hướng tới cải
thiện thực trạng xã hội từ chỗ chưa
Con người tiến hóa cả về thể chất và hoàn thiện đến hoàn thiện hơn so với thời trí tuệ:
điểm ban đầu, đề cập đến sự phát triển có
Từ loài vượn cổ giá trị tích cực. Ví dụ
(Australopithecus), qua hàng triệu
Hệ thống giáo dục được cải thiện: Từ việc
năm, con người đã tiến hóa thành Homo học trên bảng đen, phấn trắng, nay học
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 1
sinh được học qua máy tính, bảng thông
minh, học trực tuyến, giúp tiếp cận tri thức
dễ dàng và hiệu quả hơn.
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 2
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 3
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
1.2. Các tính chất của sự phát triển.
Sự phát triển là quy luật tất yếu của mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội
và tư duy con người. Nó không diễn ra một cách ngẫu nhiên hay rời rạc mà tuân theo những
tính chất nhất định, chi phối toàn bộ quá trình vận động và biến đổi. Theo quan điểm của
chủ nghĩa duy vật biện chứng, các quá trình phát triển đều có 4 tính chất cơ bản: tính khách
quan, tính phổ biến, tính kế thừa và tính đa dạng, phong phú. Những tính chất này không
chỉ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về bản chất của sự phát triển, mà còn đóng vai trò là
kim chỉ nam để con người có thể nhận thức và vận dụng quy luật phát triển một cách hiệu quả trong thực tiễn.
1.2.1. Tính khách quan.
Phát triển có tính khách quan thể hiện ở chỗ nguồn gốc của nó nằm trong chính bản
thân sự vật, hiện tượng, chứ không phải do tác động từ bên ngoài. Quá trình phát triển diễn
ra theo những quy luật nhất định, là thuộc tính tất yếu, đặc biệt không phụ thuộc vào ý thức của con người.
Ví dụ: Tính khách quan của sự phát triển của trẻ nhỏ.
Dù cha mẹ có mong muốn thế nào, một em bé cũng không thể tự đi ngay từ khi mới
sinh. Trẻ phải trải qua quá trình lẫy, bò, đứng rồi mới biết đi - một quy luật phát triển tự
nhiên, không thể đốt cháy giai đoạn. Đây chính là biểu hiện của tính khách quan trong sự phát triển.
Sự phát triển về trọng lượng, cân nặng, chiều cao thực chất là quá trình giải quyết
mâu thuẫn nội tại trong chính cơ thể trẻ. Mâu thuẫn này nằm giữa:
oĐồng hóa (nạp dinh dưỡng, tích lũy năng lượng). oDị hóa
(tiêu hao năng lượng qua vận động, trao đổi chất).
Sự đấu tranh giữa hai quá trình này giúp trẻ lớn lên theo quy luật khách quan. Trẻ
không thể phát triển theo mong muốn chủ quan của cha mẹ, mà cha mẹ chỉ có thể tối ưu
hóa quá trình này bằng chăm sóc hợp lý.
1.2.2. Tính phổ biến.
Tính phổ biến của sự phát triển có nghĩa là nó diễn ra ở khắp mọi nơi, trong mọi
lĩnh vực của tự nhiên, xã hội và tư duy. Không có sự vật, hiện tượng nào là không vận
động, không phát triển.
Ví dụ: Tính phổ biến của sự phát triển.
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 4
Trong tự nhiên: Giới động vật không ngừng tiến hóa để thích nghi với môi trường, từ
sinh vật đơn bào đến đa bào, từ đơn giản đến phức tạp. Ngày càng xuất hiện nhiều loài có cấu
tạo hoàn thiện hơn, phản ánh quy luật phát triển chung của sinh giới. Đặc biệt, loài người là
minh chứng rõ ràng nhất cho quá trình tiến hóa và phát triển
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 5
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 6
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
Trong thời kỳ đổi mới, việc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà
bản sắc dân tộc không thể tách rời quá trình kế thừa và phát triển:
oKế thừa giá trị truyền thống: Văn hóa Việt Nam được hun đúc qua hàng ngàn
năm lịch sử, với những tinh hoa đặc trưng của các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam. Việc giữ
gìn và phát huy những giá trị ấy là nền tảng để tạo nên bản sắc riêng biệt.
oTiếp thu tinh hoa nhân loại: Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần chọn lọc và học
hỏi những giá trị tiến bộ từ văn hóa thế giới để làm phong phú thêm bản sắc dân tộc.
oSự kết hợp giữa cũ và mới: Quá trình kế thừa không phải là sao chép nguyên
vẹn mà phải có sự đổi mới, sáng tạo, hợp với thời đại để văn hóa không ngừng phát triển.
Điều đó cho thấy, sự phát triển của văn hóa luôn dựa trên nền tảng kế thừa những
giá trị cũ, đồng thời bổ sung và tiếp thu tinh hoa mới, tạo nên một nền văn hóa vừa truyền thống vừa hiện đại.
1.2.4. Tính đa dạng, phong phú.
Tính đa dạng, phong phú của sự phát triển được thể hiện ở chỗ: phát triển là khuynh
hướng chung của mọi sự vật, hiện tượng, song mỗi sự vật, mỗi hiện tượng, mỗi lĩnh vực
hiện thực lại có quá trình phát triển không hoàn toàn giống nhau. Tồn tại ở những không
gian và thời gian khác nhau sự vật, hiện tượng phát triển sẽ khác nhau. Đồng thời, trong
quá trình phát triển của mình, sự vật, hiện tượng còn chịu nhiều sự tác động của các sự vật,
hiện tượng hay quá trình khác, của rất nhiều yếu tố và điều kiện lịch sử, cụ thể. Sự tác động
đó có thể làm thay đổi chiều hướng phát triển của sự vật, hiện tượng, thậm chí có thể làm
cho sự vật, hiện tượng thụt lùi tạm thời, có thể dẫn tới sự phát triển về mặt này và thoái
hóa ở mặt khác... Đó đều là những biểu hiện của tính phong phú, đa dạng của các quá trình phát triển.
Ví dụ: Tính đa dạng, phong phú của sự phát triển của cây trồng trong các điều kiện khác nhau.
Cùng một giống rau cải, nhưng:
oTrồng ở nơi có đầy đủ ánh nắng mặt trời, đất đai tơi xốp, giàu dinh dưỡng và
thoát nước tốt thì sẽ phát triển nhanh, khỏe mạnh. Lá rau sẽ to, xanh mướt, mềm mại và có vị ngọt dễ chịu.
oTrồng ở nơi thiếu ánh sáng, đất cứng, bí và nghèo dinh dưỡng, thì cây sẽ lớn
chậm, yếu ớt, lá nhỏ, cứng, thường có vị đắng và dễ bị sâu bệnh.
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 7
Điều này cho thấy cùng một giống cây, nhưng môi trường sống khác nhau sẽ làm
cây phát triển khác nhau, cho ra năng suất và chất lượng cũng khác nhau.
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
1.3. Ý nghĩa phương pháp luận về sự phát triển.
Nghiên cứu nguyên lý về sự phát triển giúp nhận thức được rằng: muốn nắm được
bản chất, khuynh hướng phát triển của sự vật, hiện tượng phải tự giác tuân thủ nguyên tắc
phát triển, tránh tư tưởng bảo thủ, trì trệ.
Nguyên tắc này yêu cầu:
Thứ nhất, khi nghiên cứu, cần đặt đối tượng vào sự vận động, phát hiện xu hướng
biến đổi của nó để không chỉ nhận thức nó ở trạng thái hiện tại, mà còn dự báo được khuynh
hướng phát triển trong tương lai.
Ví dụ: Di tích vốn là biểu tượng của giá trị truyền thống, nhưng không thể bảo tồn
hiệu quả nếu giữ cách vận hành cũ kỹ. Trong bối cảnh du lịch ngày càng hiện đại, du khách
muốn trải nghiệm tiện lợi, nhanh chóng. Việc chuyển sang bán vé điện tử là một biểu hiện
cho thấy đơn vị quản lý đã nhìn nhận sự vận động của xã hội, nhu cầu công nghệ hóa, và dự
báo rằng nếu không thay đổi, hình thức phục vụ truyền thống sẽ không còn phù hợp (Nếu
chỉ nhìn hiện tại mà không tính đến xu hướng công nghệ và nhu cầu mới, hoạt động bảo tồn
sẽ bị chậm lại, không bắt kịp thời đại).
Thứ hai, cần nhận thức được rằng phát triển là quá trình trải qua nhiều giai đoạn, mỗi
giai đoạn có đặc điểm, tính chất, hình thức khác nhau nên cần tìm hình thức, phương pháp
tác động phù hợp để thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển đó.
Ví dụ: Làng nghề truyền thống như Bát Tràng không đứng yên trong cách làm cũ mà
đã trải qua nhiều giai đoạn: từ sản xuất, đến quảng bá, rồi kết hợp với du lịch. Mỗi giai đoạn
có yêu cầu riêng, vì vậy phương pháp phát triển cũng cần đổi khác. Việc xây trung tâm gốm
giúp làng nghề không chỉ bảo tồn kỹ thuật xưa mà còn thích ứng với xu hướng thị trường,
sáng tạo và phát triển kinh tế (Nếu vẫn giữ cách làm cũ, không có hoạt động đổi mới hay
tương tác với du khách, làng nghề sẽ dần mai một theo thời gian).
Thứ ba, phải sớm phát hiện và ủng hộ đối tượng mới hợp quy luật, tạo điều kiện cho
nó phát triển, chống lại quan điểm bảo thủ, trì trệ, định kiến.
Ví dụ: Chương trình "Rap Việt" đã giúp đưa nhạc rap - vốn từng bị xem là không
phù hợp - trở thành một phần của văn hóa đại chúng Việt Nam. Rap là loại hình âm nhạc
hiện đại, phản ánh đời sống xã hội bằng chất liệu tiếng Việt phong phú. Khi được dẫn dắt
đúng hướng, nó trở thành tiếng nói của giới trẻ, góp phần làm phong phú nền văn hoá Việt
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 8
(Nếu cố chấp với tư duy cũ rằng rap là "văn hoá ngoại lai", chúng ta sẽ đánh mất cơ hội phát
triển sáng tạo của thế hệ mới).
Thứ tư, trong quá trình thay thế đối tượng cũ bằng đối tượng mới phải biết kế thừa các
yếu tố tích cực từ đối tượng cũ và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới.
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
Ví dụ: Trong giáo dục luôn cần sự đổi mới liên tục, nhưng không có nghĩa là bỏ
hoàn toàn cái cũ. Lịch sử là phần hồn của văn hoá dân tộc. Dạy học lịch sử hiện nay không
chỉ dùng sách giáo khoa, mà kết hợp giáo án điện tử, kể chuyện, phim tư liệu... nhằm tăng
sức hấp dẫn với học sinh. Tuy nhiên, dù thay đổi hình thức giảng dạy, giáo viên vẫn giữ lại
phương pháp giải thích trực quan (Nếu phủ nhận cái cũ hoàn toàn, việc giảng dạy có thể
mất đi những giá trị cốt lõi từng phát huy hiệu quả).
Tóm lại, muốn nắm được bản chất, khuynh hướng phát triển của đối tượng nghiên cứu
cần “phải xem xét sự vật trong sự phát triển, trong “sự tự vận động” (trong quá trình vận
động và phát triển không ngừng của nó), trong sự biến đổi của nó.
II. VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ
PHÁT TRIỂN NỀN VĂN HOÁ TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC VIỆT NAM
2.1. Khái niệm về nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
2.1.1. Văn hoá tiên tiến.
a) Khái niệm văn hóa.
Trong triết học Mác - Lênin, khái niệm văn hóa được hiểu là toàn bộ những giá trị
vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong
quá trình lịch sử của mình, biểu hiện trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử
nhất định. Văn hóa vật chất thể hiện năng lực sáng tạo của con người qua các sản phẩm vật
chất, trong khi văn hóa tinh thần bao gồm tổng thể các tư tưởng, lý luận và giá trị được tạo
ra trong đời sống tinh thần, như tri thức, nghệ thuật, đạo đức và phong tục tập quán. Quan
điểm này nhấn mạnh rằng văn hóa không tồn tại độc lập mà luôn gắn liền với kinh tế và
chính trị, phản ánh điều kiện sản xuất và quan hệ xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 9
Đối với bản sắc văn hóa của Việt Nam nói riêng, xuất phát từ quan điểm duy vật lịch sử
của C.Mác, Ph.Ăngghen, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đưa quan niệm về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn
cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết,
đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng
ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là
văn hóa. Văn hóa là sự tổng
Trường Đại học Thương Mại
Triết học Mác - Lênin | Nhóm 8
hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm
thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”
Tiếp nối các cách tiếp cận ấy là cách tiếp cận “giá trị” đối với văn hóa của PGS.TSKH
Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người
sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi
trường tự nhiên và xã hội của mình”. Văn hóa mang lại giá trị cho con người, chỉ có những cái
đã kết tinh thành giá trị thì cái đó mới là cốt lõi của văn hóa. Xét về khía cạnh giá trị, văn hóa
bao gồm những giá trị mang tính tích cực và những giá trị không còn phù hợp trong bối cảnh toàn
cầu hóa hiện nay. Những giá trị tích cực và phù hợp với cuộc sống hiện đại sẽ được giữ gìn, bảo
tồn và phát huy. Còn những giá trị văn hóa không còn phù hợp nữa sẽ bị cải biến dần cho phù
hợp hoặc sẽ bị loại bỏ khỏi nền văn hóa mới mà xã hội đang xây dựng.
b) Khái niệm văn hóa tiên tiến.
"Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực thúc đẩy phát triển kinh
tế - xã hội". Xuất phát từ nhận thức này, Đảng ta đã xác định nền văn hóa mà Việt Nam đang xây
dựng và phát triển là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó, khía cạnh tiên tiến
của văn hóa có ý nghĩa then chốt, phản ánh sự chủ động, sáng tạo và không ngừng đổi mới của
một nền văn hóa hiện đại, phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế nhưng vẫn giữ vững những giá trị cốt lõi của dân tộc.
Một nền văn hóa tiên tiến không phải là sự bảo thủ hay khép kín, mà là nền văn hóa
có khả năng tiếp thu tinh hoa của nhân loại một cách có chọn lọc, tiếp nhận những giá trị
văn minh của thế giới để làm phong phú thêm đời sống văn hóa dân tộc. Đó là sự dung hòa
giữa truyền thống và hiện đại, giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh, giữa bản sắc riêng biệt
và xu hướng toàn cầu. Văn hóa tiên tiến không ngừng vận động, thay đổi và phát triển để
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 10
thích ứng với những yêu cầu mới của xã hội, đồng thời đóng vai trò dẫn dắt, định hướng
sự phát triển của đất nước theo hướng tiến bộ, văn minh.
Tính tiên tiến trong văn hóa không chỉ thể hiện ở nội dung mà còn được phản ánh
qua phương thức tiếp cận, truyền bá và thực hành văn hóa trong đời sống xã hội. Một nền
văn hóa tiên tiến là nền văn hóa phát huy tối đa giá trị của khoa học, công nghệ hiện đại,
ứng dụng hiệu quả các phương tiện truyền thông, kỹ thuật số để lan tỏa tri thức, giáo dục
con người, nâng cao nhận thức xã hội và bồi dưỡng nhân cách công dân. Đồng thời, văn
hóa tiên tiến cũng góp phần xây dựng con người Việt Nam mới với tư duy sáng tạo, ý thức
trách nhiệm cộng đồng, lòng yêu nước sâu sắc và tinh thần hội nhập mạnh mẽ.
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 11
Lớp học phần: 242_MLNP0221_16 12