Đề cương môn Lịch sử văn minh thế giới   - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

MỞ ĐẦU
Theo định nghĩa của GS.NGND Vũ Dương Ninh về "Văn minh" thì "Văn minh
là trạng thái tiến bộ về cả hai mặt vật chất và tinh thần của xã hội loài người,
tức là trạng thái phát triển cao của nền văn hóa. Trái với văn minh là dã man"
Trong xuyên suốt quá trình phát triển loài người từ Xã hội Nguyên Thủy đến Xã
hội Cộng Sản, thì ta không thể bỏ qua được hai nền văn minh nằm ở Phương
Tây xa xôi đó chính là La Mã và Hi Lạp. Cũng như bất cứ nền văn minh nào
trên Thế giới, hai nền văn minh La Mã và Hi Lạp đã để lại cho thế hệ sau vô số
thành tựu trên các lĩnh vực như: Khoa học tự nhiên, nghệ thuật, triết học, tôn
giáo, thiên văn học,…Những thành tựu trên đã góp mặt vào sự phát triển của xã
hội phương Tây nói riêng, và xã hội loài người nói chung.
Trong suốt quá trình phát triển và hình thành nên nền văn minh phương Tây cổ
đại, ta không thể không kể đến những thành tựu về hệ thống luật pháp. Hệ thống
luật pháp không chỉ là công cụ để giai cấp thống trị quản lí vùng đất của mình
mà còn là cơ sở khẳng định nền văn minh một cách cụ thể và chính xác nhất.
Nhờ đó, mà ta cũng thấy được nền văn minh phương Tây cổ đại phát triển hơn
văn minh phương Đông cổ đại.
I. Luật pháp Hi Lạp cổ đại.
1. Sự hình thành nhà nước cộng hoà dân chủ chủ nô Aten
Bên trong lòng Hy Lạp cổ đại cũng tồn tại ít hơn hàng trăm thành bang độc lập
(poleis). Nhưng tiêu biểu trong số đó là thành bang Aten. Việc ban hành luật
pháp ở thành bang Aten là kết quả của đấu tranh quần chúng và thường gắn với
cải cách về chính trị như: luật Đracông, pháp lệnh của Xôlông, pháp lệnh của
Clixten, pháp luật của Ephiantet và Piriclet.
Về vị trí địa lí, nhà nước Aten ra đời ở miền trung lục địa Hi Lạp, là khu vực có
nhiều khoáng sản, có đường bờ biển dài, nhiều vịnh, rất thuận lợi cho việc phát
triển kinh tế công thương nghiệp (đặc biệt là thương mại đường biển) - đúng với
nhận định về nền văn minh phương Tây.
Về dân cư: Từ thế kỉ 12 TCN, tộc người Dorian gồm 4 bộ lạc đến xâm chiếm
vùng đồng bằng miền Trung. Từ thế kỉ 8 TCN, 4 bộ lạc này liên minh với nhau
hình thành nên Liên minh bộ lạc, đến thế kỉ thứ 7 TCN, đã xây dựng xong thành
bang Aten, và thế kỉ 6 TCN thì nhà nước thực sự được hình thành. Những người
đứng đầu 4 bộ lạc là quý tộc chủ nô và nắm toàn bộ quyền lực nhà nước. 1
Tầng lớp chủ nô mới ra đời rất sớm ở Aten, gắn liền với sự phát triển của kinh tế công thương nghiệp.
Ta đi đến kết luận rằng: Nhà nước Aten là nhà nước dân chủ nhất thời kỳ cổ
đại, thậm chí đây còn là hình thức dân chủ sơ khai nhất trong lịch sử từ khi có nhà nước và pháp luật.
2. Quá trình dân chủ hoá nhà nước Aten
Tương truyền rằng, trong quá trình ra đời của nhà nước, Têdê đã cho ra hiến
pháp đầu tiên của Aten. Theo hiến pháp này, bộ máy nhà nước của Aten gồm có
3 bộ phận chủ yếu là: Hội đồng quý tộc, Quan chấp chính và Đại hội công dân.
Tuy thiết lập chế độ dân chủ ngay từ những ngày đầu nhưng tầng lớp có quyền
hạn nhiều nhất vẫn luôn là quý tộc thị tộc, họ nắm quyền hành kinh tế và chính
trị. Còn tầng lớp nô lệ cũng không có quá nhiều quyền hạn, dẫn đến nhiều mâu
thuẫn diễn ra trong lòng Athen. Vô số các cuộc cải cách đã diễn ra mà dẫn đầu
là tầng lớp quý tộc chủ nô mới. Vì vậy mà ta nói Nhà nước cộng hoà dân chủ
chủ nô Aten gắn liền với các cuộc cải cách của tầng lớp quý tộc chủ nô mới.
Quá trình dân chủ hóa nhà nước Aten gắn liền với hai cuộc cải cách lớn.
1.1.Thứ nhất: Cuộc cải cách của Xôlông (594 TCN)
1.1.1. Hoàn cảnh ra đời: Luật Đracông không thể giải quyết được mâu thuẫn
xã hội lúc bấy giờ do đó quần chúng nổi dậy đấu tranh. Trước tình hình đó,
Xôlông đã được cử làm quan chấp chính và được giao cho nhiệm vụ cải tổ lại
chế độ chính trị của Aten
1.1.2. Những pháp lệnh của Xôlông
Những cải cách của Solon chống lại sự bất công này sau đó được người Athens
biết đến và tôn vinh với cái tên Seisachtheia (rũ bỏ gánh nặng). Nhiều học giả
chấp thuận những bằng chứng mà các nguồn sử cổ đại đưa ra, giải nghĩa rằng
ông đã xóa nợ cho mọi người, trong khi người khác cho rằng đây là sự bãi bỏ
một kiểu quan hệ phong kiến, và một số người lại thích tìm hiểu cách giải nghĩa khác.
Cải thiện về địa chính “Pháp lệnh về ruộng đất”: Trả lại nông dân những thửa
ruộng mà trước đây thế chấp không thể trả được. Quy định mức chiếm hữu ruộng đất tối đa.
Pháp lệnh về nô lệ vì nợ: Trả lại tự do cho nô lệ, cấm chủ lấy vợ hay con mình
để trừ nợ, cấm việc kí kết những văn tự vay nợ lấy bản thân người vay nợ làm vật bảo đảm 2
Cải thiện về chính trị “Pháp lệnh về việc phân chia đẳng cấp và quyền lợi
nghĩa vụ của mỗi đẳng cấp”: Căn cứ theo tài sản, công dân Aten được chia thành bốn đẳng cấp:
+ Đẳng cấp thứ nhất Pentakosiomedimnoi: Những người có thu hoạch hằng
năm từ 500 mê đim lúa mì (1 mê đim = 52.5 lít).
+ Đẳng cấp thứ hai Hippeis: 300 mê đim trở lên và có thể nuôi một con ngựa chiến.
+ Đẳng cấp thứ ba Zeugitai : 200 mê đim trở lên (Trung nông)
+ Đẳng cấp thứ tư Thetes : Dưới 200 mê đim (Bần nông)
Về quyền lợi và nghĩa vụ:
+ Đẳng cấp thứ nhất Pentakosiomedimnoi: Giữ chức vụ cao nhất: Quan
chấp chính, tham gia Hội đồng trưởng lão (Areopagus), tham gia kị binh,
cung cấp tiền xây dựng hạm đội và tế lễ.
+ Đẳng cấp thứ hai Hippeis: Giữ các chức vụ (trừ Quan chấp chính, tham
gia Hội đồng trưởng lão(Areopagus), được tham gia kị binh.
+ Đẳng cấp thứ ba Zeugitai: Được giữ một số chức vụ, được sung vào bộ
binh trang bị vũ khí hạng nặng.
+ Đẳng cấp thứ tư Thetes: được tham gia Đại hội nhân dân, được bầu cử
nhưng không được ứng cử, được giữ các chức vụ công cộng, được sung
vào bộ binh trang bị vũ khí hạng nhẹ.
1.1.3. Ý nghĩa của cuộc cải cách của Xôlông
Nhận xét: Các cải cách hiến pháp của Xôlông có thể là một hình thức chính
phủ dân chủ cấp tiến, hoặc chỉ phần nào biến đổi chính phủ chuyên chế cứng
rắn thành chế độ tài phiệt.
+Pháp lệnh về thành lập “Hội đồng 400 người” và tòa án nhân dân: Mỗi
bộ lạc được bầu 100 người thuộc đẳng cấp thứ hai và thứ ba. Hội đồng là
cơ quan hành chính đồng thời là cơ quan tư vấn của nhà nước, đây là cơ
quan phải giải quyết những công việc giữa hai phiên họp của hội nghị
công dân; phải chuẩn bị những vấn đề đưa ra thảo luận, bàn bạc tại Hội
nghị công dân. “Hội đồng 400 người” hoạt động song song với Hội đồng
trưởng lão - là tòa án nhân dân (Helialia) tối cao. Ngoài ra, đẳng cấp thứ
tư có quyền tham gia bồi thẩm.
Ngoài ra, về kinh tế có những cải cách như:
+ Pháp lệnh về quyền chuyển nhượng tài sản, cấm xuất khẩu nông phẩm nhưng
khuyến khích xuất khẩu dầu oliu và rượu nho”. Tuy vậy, có nhiều luồng ý kiến
cho rằng việc cấm xuất khẩu ngũ cốc có thể được hiểu là nhằm cải thiện cuộc
sống cho người nghèo. Tuy nhiên, việc khuyến khích trồng cây ô liu xuất khẩu 3
khiến cho cuộc sống của nhiều người Aten khó khăn hơn, do họ mất đi những
mảnh đất mà trước đây được dùng để trồng ngũ cốc. Hơn nữa, cây ô liu không
ra quả trong suốt sáu năm đầu (tranh cãi về chủ nghĩa trọng thương).
Kết luận: Cuộc cải cách của đã hạn Xôlông
chế được một phần quyền hành của
giới quý tộc thị tộc, nâng cao quyền hạn của nông dân. Nổi bật nhất có lẽ là xóa
bỏ việc biến nông dân thành nô lệ => Giải phóng số đông người nông dân, trở
thành lực lượng lao động hậu thuẫn, phát triển công thương nghiệp. Không chỉ
dừng lại ở đó mà Những pháp lệnh của
Xôlông còn làm cho tính dân chủ của
nhà nước Aten hoàn thiện thêm một bước.
Nhận xét: Xôlông là nhà cải cách vĩ đại nhất thế giới. Tuy vậy, các sử gia
cho rằng Xôlông đã hạ thấp tiêu chuẩn về mặt kinh tế hay địa vị xã hội - khi áp
dụng bầu cử với hội đồng quan chức. Cuộc cải cách diễn ra trong thời gian ngắn
và không quá ổn định nhưng cũng đủ để đặt nền móng cho sự phát triển của chế
độ dân chủ ở Hi Lạp (Cải cách của Clixten). Từ cải cách này Xôlông đã mở ra
một thời đại mới của chính trị dân chủ Aten, xúc tiến sự phát triển kinh tế và
văn hóa trong chế độ nô lệ, mở đường cho nền văn minh Hy Lạp phát triển rực rỡ về sau.
1.1.4. Một số ảnh hưởng quan trọng của cải cách Xôlông đối với xã hội hiện đại bao gồm:
Hệ thống chính trị dân chủ: Cải cách Xôlông đã đánh dấu sự chuyển đổi
từ chế độ quân chủ hạn chế đối với tầng lớp tư sản ở Aten sang một hệ
thống dân chủ rộng rãi hơn. Ảnh hưởng này có thể thấy trong nền chính
trị hiện đại với những nước có chế độ dân chủ, nơi quyền lực được phân
phối rộng rãi và có sự đại diện từ nhiều giai cấp xã hội.
Giảm bớt chia rẽ xã hội: Cải cách Xôlông giảm bớt sự chia rẽ giữa các
giai cấp xã hội tại Aten cổ đại bằng cách hạn chế quyền lực của tầng lớp
giàu có. Trong xã hội hiện đại, các biện pháp như chính sách giáo dục và
chính sách xã hội có thể được thiết kế để giảm bớt sự chia rẽ và khuyến
khích sự công bằng và bình đẳng.
Tăng cường vai trò của tầng trung lưu: Cải cách Xôlông tăng cường
quyền lực của tầng trung lưu thông qua việc mở rộng quyền lợi và tham
gia chính trị. Ở xã hội hiện đại, việc thúc đẩy phát triển và ổn định của
tầng trung lưu cũng có thể được coi là một mục tiêu chính của các chính phủ.
Khuyến khích sự công bằng pháp luật: Cải cách Xôlông đã đặt nền móng
cho hệ thống pháp luật công bằng và bảo vệ quyền lợi của người dân. 4
Trong xã hội hiện đại, nguyên tắc này tiếp tục là một phần quan trọng của
hệ thống pháp luật và tư pháp.
Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng một số điểm chi tiết và cụ thể về cải cách
Xôlông có thể không áp dụng trực tiếp cho xã hội hiện đại, do sự khác biệt văn
hóa, kinh tế và chính trị giữa hai thời kỳ này.
1.2. Thứ hai: Cải cách của Clixten (508 TCN)
1.2.1. Hoàn cảnh ra đời: Sau cuộc cải cách của Xôlông đến cuối thế kỉ VI TCN,
tầng lớp quý tộc một lần nữa giành được chính quyền, và quyền dân chủ bị xóa
bỏ. Clixten là người thuộc tầng lớp quý tộc chủ nô mới dẫn đầu cuộc khởi nghĩa
lật đổ chính quyền. Sau đó, Clixten được bầu làm Quan chấp chính số 1. Cuộc
cải cách của Clixten diễn ra chủ yếu trên lĩnh vực chính trị xã hội. Có thể coi
Aten đã thực sự trở thành một nền dân chủ vào khoảng năm 508 trước Công
nguyên, các nhà sử học đương đại đã ví Clixten là "Cha đẻ của nền dân chủ Aten".
1.2.2. Những pháp lệnh của Clixten.
Pháp lệnh chia lại khu vực hành chính: Xóa 4 bộ lạc cũ, lập 10 bộ lạc mới. Chia
nhỏ khu vực thành ba khu vực: khu vực Athène và ngoại ô, khu vực nội địa và
khu vực ven biển=> Triệt để xóa bỏ tàn tích của chế độ thị tộc.
Pháp lệnh Hội đồng 500 người và Hội đồng 10 tướng lĩnh:
+Hội đồng 500 người: Mỗi bộ lạc mới bầu 50 người thuộc đẳng cấp thứ
hai hoặc ba. Điều kiện để được bầu vào Hội đồng là công dân tự do Aten,
phải là nam giới, và từ 20 tuổi trở lên => Ban đầu Hội đồng 500 người là
cơ quan hành chính cao nhất, mỗi năm cả 10 bộ lạc sẽ thay nhau trực công việc.
+ Hội đồng 10 tướng lĩnh: Hội đồng 10 tướng lĩnh, mỗi người đại diện cho
1 bộ lạc mới với điều kiện: có thu nhập lớn nhất trong bộ lạc, đảm bảo về
tài sản, và có tài năng về quân sự => Về sau, Hội đồng 10 tướng lĩnh nắm
quyền hành chính cao nhất.
Pháp lệnh trục xuất qua bỏ phiếu bằng vỏ sò (ostracisme):
+ Mục đích: Ngăn ngừa âm mưu đảo chính.
+ Cách thức: Người nào bị 6000 phiếu trở lên thì 10 ngày sau sẽ bị trục
xuất khỏi Aten trong 10 năm, nhưng không bị tịch thu tài sản. Mãn hạn
thì được phép quay về Aten và được khôi phục quyền công dân.
Pháp lệnh về việc mở rộng số công dân và dân tự do: Kiều dân trở thành công
dân Aten và giải phóng một số nô lệ kiều dân. 5
1.2.3. Ý nghĩa của cuộc cải cách của Clixten.
Nhận xét: Sau cuộc cải cách này thì chính thể cộng hoà dân chủ nô đã chính
thức ra đời. Bộ máy nhà nước cũng được hoàn thiện:
+ Đại hội Nhân dân nắm quyền Lập pháp.
+ Hội đồng 500 nắm quyền Hành pháp
+Tòa án nhân dân nắm quyền Tư pháp - Ưu điểm:
+ Nhà nước Aten ra đời do sự tan rã của tổ chức thị tộc mà không có sự can
thiệp từ bên ngoài. Nó được diễn ra trên cơ sở tự nguyện của các bộ lạc,
là những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thành bang Aten bằng
quá trình dân chủ hoá sâu sắc và đạt hiệu quả cao. Ngoài ra, nhà nước
được thiết lập trên cơ sở chế độ tư hữu và trật tự xã hội có phân chia giai
cấp. Đó là nền dân chủ chủ nô đạt đến đỉnh cao.
+ Sau cuộc cải cách này thì chính thể cộng hòa dân chủ chủ nô đã chính
thức ra đời. Trong chính thể này, quý tộc chủ nô mới nắm giữ hầu hết
các vị trí quan trọng, công dân tự do được tham gia chính trị một cách
rộng rãi. Đồng thời cuộc cải cách này tạo điều kiện cho sự lớn mạnh của nhà nước Aten.
Có thể nhận xét, với những cải cách tiến bộ và mạnh mẽ, Clixten đã hoàn toàn
thủ tiêu những tàn tích cuối cùng của chế độ thị tộc, đánh dấu bước cuối cùng
trong việc xây dựng nhà nước dân chủ chủ nô Aten. Những cải cách của Clixten
đã tạm thời hòa hoãn được những xung đột và thỏa mãn hầu hết các quyền lợi
của các phe phái, tạo nên Aten một khối công dân tự do có quyền lợi chính trị
ngang nhau, cùng thống trị, bóc lột sức lao động của nô lệ. Cải cách Clixten
cũng đã mở đường cho nền kinh tế nói chung và kinh tế Công thương nghiệp
phát triển mạnh mẽ, tạo ra một Aten hùng cường về kinh tế, quân sự và tiến bộ
về thể chế dân chủ, góp phần giúp Aten chiến thắng sự can thiệp, xâm lược của
đế quốc Ba Tư trong thế kỉ tiếp sau.
1.2.4. Một số ảnh hưởng quan trọng của cuộc cải cách Clixten đối với xã hội hiện đại:
Chính trị dân chủ: Clixten đã đóng góp vào việc phát triển hệ thống chính
trị dân chủ tại Aten, nơi quyền lực thuộc về công dân. Nguyên tắc này đã
tạo nền tảng cho các hệ thống chính trị dân chủ hiện đại, trong đó quyền
lực thuộc về người dân thông qua quyền lợi bầu cử và quyết định.
Phương thức đại diện: Cải cách Clixten còn tạo ra khái niệm về đại diện
trong chính trị. Người ta có thể liên kết nó với việc chia thành các "phyle"
(phân khúc) và "demes" (địa phương), mỗi phyle và deme gửi đại diện 6
của mình đến Hội đồng Aten. Điều này có thể coi là một hình thức sơ
khai của việc chọn đại diện trong hệ thống chính trị đại diện hiện đại.
Nguyên tắc bình đẳng: Cải cách Clixten có ảnh hưởng đến nguyên tắc
bình đẳng trong xã hội. Việc chia sẻ quyền lực giữa các công dân Aten đã
tạo ra một hình thức bình đẳng chính trị tương đối so với các nền văn
minh khác tại thời đại đó.
Quyền lực phân tán: Mô hình chính trị Cleisthenic giúp tạo ra một hệ
thống trong đó quyền lực không tập trung ở một số ít người, mà được
phân tán giữa nhiều đại diện của cộng đồng. Điều này có thể xem là một
ảnh hưởng đối với hệ thống chính trị hiện đại, nơi quyền lực thường được
phân tán và kiểm soát thông qua các cơ quan và chức năng khác nhau.
Những nguyên tắc pháp luật: Cải cách Clixten đã góp phần vào sự phát
triển của những nguyên tắc pháp luật và quy phạm trong chính trị Aten.
Điều này có thể được liên kết với việc phát triển pháp luật và hệ thống tư
pháp hiện đại, trong đó quy phạm và quy tắc pháp luật là cơ sở của xã hội pháp luật.
Kết luận: Tổng cộng, cuộc cải cách Clixten không chỉ ảnh hưởng đến Aten thời
cổ đại mà còn để lại những vết tích quan trọng trong lịch sử chính trị và xã hội,
tác động mạnh mẽ đến các nguyên tắc chính trị và xã hội hiện đại. 7 Nguồn tham khảo:
1. Vũ Dương Ninh "Lịch sử văn minh thế giới" (n.d). N.p: NXB Giáo dục Việt Nam.
2. Trình bày cải cách của Clixten và sự thiết lập nhà nước Aten thế kỷ VI
Tr.CN. Nhà nước Aten có những đặc điểm, tính chất gì ?. Retrieved from
https://vnkienthuc.com/threads/trinh-bay-cai-cach-cua-clixten-va-su-
thiet-lap-nha-nuoc-aten-the-ky-vi-tr-cn.54499/#gsc.tab=0
3. NHÀ NƯỚC ATEN - NHÀ NƯỚC CỘNG HOÀ DÂN CHỦ ĐẦU TIÊN
TRONG LỊCH SỬ NHÂN LOẠI (n.d.). Retrieved from
https://eluatviet.blogspot.com/2009/01/nha-nuoc-aten-nha-nuoc-cong- hoa-dan-chu.html 4. Cải cách của Solon (n.d). Retrieved from
https://baobinhphuoc.com.vn/news/24/70077/cai-cach-cua-solon
5. TIỂU LUẬN LỊCH SỬ VĂN MINH THẾ GIỚI CHỦ ĐỀ LUẬT PHÁP
HY LẠP- LA MÃ CỔ ĐẠI HỌC VIỆN NGOẠI GIAO - KHOA CHÍNH
TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO (n.d)
6. Tài liệu tiếng Anh Holland, T. Persian Fire, Abacus, ISBN 978-0-349- 11717-1
7. Đại học Thủy lợi LUẬT PHÁP HY LẠP CỔ ĐẠI (n.d).
8. Tài liệu tiếng Anh V. Ehrenberg, From Solon to Socrates: Greek History
and Civilization, Routledge, London (1973) (n.d).
9. Tài liệu tiếng Anh Stanton, G. R. Athenian Politics c. 800–500 BC (n.d):
A Sourcebook, Routledge, London (1991), p. 65, n. 1.
10. Tài liệu tiếng Anh E. Harris, A New Solution to the Riddle of the
Seisachtheia, in The Development of the Polis in Archaic Greece, eds. L.
Mitchell and P. Rhodes (Routledge 1997) 103
Bảng phân công công việc: 8