Đề cương ôn tập môn Xã hội học | Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh
Đề cương ôn tập môn Xã hội học | Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu được sưu tầm giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao. Mời bạn đọc đón xem.
Môn: Chủ nghĩa khoa học xã hội (VHHCM) 24 tài liệu
Trường: Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh 199 tài liệu
Tác giả:
Preview text:
MỤC LỤC
Chương 1 ...................................................................................................................... 4
Phần 1 ....................................................................................................................... 4
Phần 2 ....................................................................................................................... 5
Phần 2.1 ................................................................................................................. 6
Phần 2.2 ................................................................................................................. 7
Phần 2.3 ................................................................................................................. 9
Phần 3 ..................................................................................................................... 10
3.1. Auguste Comte (1798-1857) ............................................................................. 10
3.2. Karl Marx (1818-1883) .................................................................................... 11
3.3. Herbert Spencer (1820-1903) ............................................................................ 12
3.4. Emile Durkheim (1858-1917) .......................................................................... 14
3.5. Max Weber (1864-1920) .................................................................................. 15
Chương 2 .................................................................................................................... 16
Phần 1.2 ............................................................................................................... 16
2.1. Chức năng nhận thức ..................................................................................... 17
2.2. Chức năng thực tiễn ...................................................................................... 18
2.3. Chức năng tư tưởng ....................................................................................... 19
3. Nhiệm vụ của xã hội học ........................................................................................ 20
4.1. Quan hệ giữa xã hội học với triết học ............................................................... 21
4.2. Quan hệ giữa xã hội học với tâm lý học .............................................................. 22
4.3. Quan hệ giữa xã hội học với kinh tế học .............................................................. 23
4.4. Quan hệ giữa xã hội học với nhân chủng học ....................................................... 24
Chương 3 .................................................................................................................... 25
Phần 1. Quan hệ xã hội .............................................................................................. 25
1.1. Khái niệm quan hệ xã hội ................................................................................. 25
1.2. Các loại quan hệ xã hội .................................................................................... 26
1.3. Chủ thể xã hội ............................................................................................... 27 1 | P a g e
Phần 2. Tương tác xã hội ............................................................................................ 29
2.1. Khái niệm tương tác xã hội ............................................................................... 29
Chương 4 .................................................................................................................... 31
Phần 1: khái niệm hành động xã hội ............................................................................. 31
1.1. Phân biệt hành vi và hành động xã hội ................................................................ 31
2. Cấu trúc của hành động xã hội ................................................................................. 33
2.1. Các thành phần của hành động xã hội ................................................................. 33
2.2. Hành động xã hội và hậu quả không chủ định ...................................................... 34
3. Phân loại hành động xã hội của Max Weber .............................................................. 35
Chương 5 .................................................................................................................... 36
Phần 1 Vị thế xã hội .................................................................................................. 36
1.1. Khái niệm vị thế xã hội .................................................................................... 36
1.2. Phân loại vị thế xã hội ...................................................................................... 37
1.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến vị thế xã hội ........................................................ 38
2. Vai trò xã hội ........................................................................................................ 39
2.1. Khái niệm vai trò xã hội ................................................................................... 39
2.2. Phân loại vai trò xã hội ..................................................................................... 40
Chương 6 .................................................................................................................... 41
1. Bất bình đẳng xã hội .............................................................................................. 41
1.1. Khái niệm bất bình đẳng xã hội ......................................................................... 42
1.2. Cơ sở tạo nên bất bình đẳng .............................................................................. 43
1.3. Một vài quan điểm về bất bình đẳng xã hội .......................................................... 45
2. Phân tầng xã hội .................................................................................................... 46
2.1. Khái niệm phân tầng xã hội ............................................................................... 46
2.2. Nguyên nhân dẫn đến sự phân tầng .................................................................... 47
2.3 Các dạng phân tầng .......................................................................................... 48
2.4. Lý thuyết phân tầng xã hội ................................................................................ 50
2.5.Đặc điểm của phân tầng xã hội ........................................................................... 54
Chương 7 .................................................................................................................... 56 2 | P a g e
Phần 1: Nhóm xã hội ................................................................................................. 56
1.1. Khái niệm nhóm xã hội .................................................................................... 56
1.2. Những đặc trưng cơ bản của nhóm xã hội ............................................................ 57
1.3. Phân loại nhóm xã hội ...................................................................................... 59
2. Nhóm tự phát và nhóm có tổ chức ............................................................................ 63
3. Cơ cấu nhóm ........................................................................................................ 64
Thiết chế xã hội ........................................................................................................ 66
2. Phân tích .............................................................................................................. 68
1. Thiết chế gia đình .................................................................................................. 69
2. Thiết chế giáo dục ................................................................................................. 69
3. Thiết chế kinh tế .................................................................................................... 69
4. Thiết chế chính trị .................................................................................................. 69
5. Thiết chế pháp luật ................................................................................................ 70
6. Thiết chế tôn giáo .................................................................................................. 70
Chương 8: XÃ HỘI HÓA CÁ NHÂN ............................................................................. 70
1.Khái niệm xã hội hóa .............................................................................................. 70
2. Các giai đoạn của quá trình xã hội hoá ...................................................................... 71
2.3.MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI HOÁ .............................................................................. 73
2.3.1. MÔI TRƯỜNG GIA ĐÌNH ............................................................................... 74
2.3.2 Môi trường trường học ...................................................................................... 76
2.3.4 Thông tin đại chúng .......................................................................................... 77 3 | P a g e Chương 1 Phần 1 Ví dụ minh họa
Một ví dụ thể hiện sự ra đời của xã hội học là nhu cầu khách quan chính là cuộc Cách
mạng Công nghiệp ở châu Âu thế kỷ XVIII–XIX. Khi máy móc xuất hiện và sản xuất
công nghiệp bùng nổ, hàng loạt vấn đề xã hội nảy sinh như điều kiện làm việc tồi tệ, phân
hóa giàu nghèo, đô thị hóa nhanh, người lao động bị bóc lột, trẻ em phải lao động công
nghiệp… Những biến đổi này diễn ra quá mạnh và quá phức tạp, khiến triết học, kinh tế
học hay đạo đức học truyền thống không đủ sức giải thích. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên có thể thấy rõ rằng xã hội học ra đời không phải do ai “nghĩ ra” mà vì chính
xã hội đã thay đổi đến mức bắt buộc phải có một ngành khoa học mới để lý giải. Khi cấu
trúc xã hội cũ bị phá vỡ và những vấn đề xã hội mới liên tục xuất hiện, con người cần
một môn khoa học có khả năng quan sát, phân tích và giải thích các quy luật vận động xã
hội. Chính vì vậy, Auguste Comte mới đề xuất xã hội học như một khoa học độc lập vào
năm 1838. Như vậy, sự ra đời của xã hội học là kết quả tất yếu của những biến động sâu
sắc trong đời sống kinh tế – xã hội.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, tính tất yếu ấy vẫn tiếp tục thể hiện. Khi đất nước tiến
hành công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế, nhiều vấn đề xã hội mới cũng xuất hiện:
chênh lệch vùng miền, di cư lao động, biến đổi gia đình truyền thống, áp lực tâm lý ở giới
trẻ, ô nhiễm môi trường, sự thay đổi trong văn hóa số… Để giải quyết những vấn đề này,
các cơ quan nhà nước, trường đại học và tổ chức xã hội phải dựa nhiều vào các nghiên cứu xã hội học.
Ví dụ: nghiên cứu xã hội học về đời sống công nhân tại các khu công nghiệp giúp phát
hiện nhu cầu cấp thiết về nhà ở, nhà giữ trẻ, điều kiện làm việc… Từ đó, nhiều tỉnh thành
đã triển khai khu nhà ở xã hội, mô hình “nhà trẻ công nhân”, hay chính sách phúc lợi cho
người lao động. Điều này chứng minh xã hội học không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn
trực tiếp góp phần tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống thực tiễn. Kết luận
Từ ví dụ và liên hệ trên có thể khẳng định rằng sự ra đời của xã hội học là một nhu cầu
khách quan, bắt nguồn từ chính sự vận động và biến đổi của xã hội. Khi xã hội ngày càng
phức tạp, con người càng cần đến một khoa học chuyên biệt để hiểu và giải quyết các vấn 4 | P a g e
đề xã hội. Ở Việt Nam, xã hội học đang ngày càng chứng minh vai trò quan trọng trong
hoạch định chính sách, cải thiện đời sống và phát triển con người. Vì vậy, học và vận
dụng xã hội học là điều cần thiết để mỗi cá nhân và cả xã hội phát triển một cách bền vững. Phần 2 Ví dụ minh họa
Một ví dụ cho thấy vì sao xã hội học phải ra đời là tình trạng khủng hoảng toàn diện của
xã hội châu Âu thế kỷ XVIII – đầu XIX. Khi các đô thị công nghiệp mới hình thành, dân
cư đổ về thành phố ồ ạt khiến mật độ dân số tăng nhanh, kéo theo nghèo đói, thất nghiệp,
bệnh tật và tội phạm. Bên cạnh đó, mâu thuẫn giai cấp gay gắt giữa tư sản và vô sản,
xung đột dân tộc – tôn giáo, chiến tranh, khủng hoảng kinh tế và sự tan rã của các thiết
chế truyền thống khiến xã hội rơi vào tình trạng hỗn loạn chưa từng có. Những vấn đề
này ngày càng phức tạp đến mức các ngành khoa học cũ không còn đủ khả năng giải
thích hay đưa ra giải pháp. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên có thể thấy rõ rằng xã hội châu Âu lúc bấy giờ đã đặt ra một nhu cầu hoàn
toàn mới: cần một ngành khoa học có chức năng “chẩn đoán” xã hội. Quan điểm của
Emile Durkheim càng khẳng định điều này khi ông cho rằng nhà xã hội học giống như
một bác sĩ – phải biết xã hội “khỏe mạnh” hay “bệnh tật”, và từ đó đề xuất phương thuốc
phù hợp. Nghĩa là xã hội học ra đời không từ lý thuyết suông, mà từ nhu cầu thực tiễn
của một xã hội đang khủng hoảng, đòi hỏi tri thức khoa học có khả năng quan sát, phân
tích nguyên nhân và dự báo xu thế vận động của xã hội. Chỉ khi các điều kiện kinh tế,
chính trị và tri thức phát triển đến mức đủ chín muồi thì xã hội học mới hình thành như
một ngành khoa học thực sự vào nửa sau thế kỷ XIX. Điều này chứng minh rằng sự xuất
hiện của xã hội học là kết quả tất yếu của lịch sử, chứ không phải sự ngẫu nhiên.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Tính tất yếu này cũng thể hiện rõ trong xã hội Việt Nam hiện nay. Khi đất nước bước vào
giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa, nhiều vấn đề xã hội mới tiếp tục
phát sinh: khoảng cách giàu nghèo gia tăng, thanh niên chịu áp lực tâm lý, nhập cư vào
đô thị lớn gây quá tải hạ tầng, an sinh xã hội chưa đồng đều, sự suy giảm của các thiết
chế truyền thống như gia đình ba thế hệ… Các vấn đề này không thể được giải quyết nếu
thiếu nghiên cứu khoa học xã hội.
Nhờ các khảo sát xã hội học, nhiều khu công nghiệp đã nhận ra nhu cầu về nhà trẻ cho
con công nhân, dẫn đến việc mở các trường mầm non trong hoặc gần khu công nghiệp. 5 | P a g e
Ngành giáo dục cũng dựa vào nghiên cứu xã hội học để nhận diện tình trạng bạo lực học
đường, từ đó xây dựng mô hình tư vấn tâm lý học đường. Điều này cho thấy xã hội học
đóng vai trò “chẩn đoán” và “kê đơn” cho xã hội Việt Nam giống như Durkheim từng nhấn mạnh. Kết luận
Từ phân tích trên có thể thấy rằng xã hội học ra đời là kết quả của yêu cầu tất yếu từ sự
vận động và biến động phức tạp của xã hội. Khi đời sống xã hội trở nên khó dự đoán, đa
dạng và đầy mâu thuẫn, con người cần một khoa học có khả năng chỉ ra bản chất của các
vấn đề và đề xuất giải pháp hợp lý. Ở Việt Nam hiện nay, xã hội học tiếp tục chứng minh
vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách, ổn định xã hội và phát triển con người. Vì
vậy, hiểu và vận dụng xã hội học là điều cần thiết, góp phần giúp xã hội vận hành theo
hướng tiến bộ và bền vững. Phần 2.1 Ví dụ minh họa
Một ví dụ tiêu biểu cho thấy xã hội học ra đời là một tất yếu khách quan chính là sự sụp
đổ của hệ thống phong kiến châu Âu và sự trỗi dậy mạnh mẽ của kinh tế tư bản chủ nghĩa
trong thế kỷ XIX. Các cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra trước hết ở Anh rồi lan sang
Pháp, Đức, Hà Lan… khiến nền sản xuất thủ công truyền thống bị phá vỡ hoàn toàn. Hệ
thống nhà máy, xí nghiệp, công ty thương mại và thị trường hàng hóa quy mô lớn xuất
hiện, thu hút hàng triệu người nông dân rời bỏ ruộng đất để tham gia lao động công
nghiệp. Đồng thời, đất đai và của cải không còn nằm trong tay quý tộc phong kiến mà
chuyển sang giới tư sản – lực lượng nắm quyền lực kinh tế mới. Từ đó, xã hội châu Âu
biến đổi sâu sắc và trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên, có thể thấy rằng sự thay đổi về kinh tế kéo theo những biến đổi toàn diện
trong đời sống xã hội châu Âu. Khi hệ thống phong kiến bị phá vỡ, các chuẩn mực, thiết
chế, quan hệ xã hội truyền thống không còn giữ được vai trò ổn định xã hội như trước.
Đô thị hóa làm gia tăng mâu thuẫn xã hội, phân hóa giàu nghèo, xung đột giai cấp và sự
lệ thuộc giữa thành thị – nông thôn. Những biến động này khiến con người không thể
hiểu và quản lý xã hội bằng những cách tiếp cận cũ. Chính vì vậy, yêu cầu cấp thiết đặt ra
là phải có một khoa học chuyên biệt để nhận diện cấu trúc xã hội mới, phân tích các hiện
tượng xã hội, dự báo xu hướng biến đổi và đề xuất giải pháp ổn định xã hội.
Emile Durkheim từng ví nhà xã hội học như một bác sĩ của xã hội – có nhiệm vụ xác
định xã hội đang “khỏe mạnh” hay “bệnh tật”, từ đó “kê đơn” phù hợp. Hình ảnh này 6 | P a g e
chính xác mô tả vai trò mà xã hội học được kỳ vọng khi những biến động kinh tế – xã hội
của thế kỷ XIX đặt châu Âu vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng. Vì thế, xã hội học ra đời
như một tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu nhận thức và nhu cầu thiết lập trật tự xã hội trong
bối cảnh khủng hoảng ấy.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Thực tiễn Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập cũng cho thấy tính tất yếu của
việc cần đến khoa học xã hội học. Khi Việt Nam chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang kinh
tế thị trường, những biến đổi kinh tế – xã hội xuất hiện tương tự châu Âu thế kỷ XIX: đô
thị hóa nhanh, phân hóa giàu nghèo, di cư lao động mạnh mẽ, thay đổi cấu trúc gia đình,
áp lực cạnh tranh kinh tế và sự suy giảm của nhiều giá trị truyền thống. Những biến đổi
này đã làm xuất hiện nhiều vấn đề xã hội mới như bạo lực học đường, tệ nạn xã hội,
stress ở giới trẻ, bất bình đẳng giới, ô nhiễm môi trường đô thị…
Nhờ các nghiên cứu xã hội học, nhà nước có thể xây dựng chính sách phù hợp hơn: quy
hoạch đô thị theo hướng bền vững, hỗ trợ người lao động nhập cư, xây dựng mô hình an
sinh xã hội cho khu công nghiệp, hay nghiên cứu hành vi người dân để hoàn thiện chính
sách công. Những ứng dụng thực tiễn đó cho thấy xã hội học không chỉ giải thích hiện
tượng mà còn góp phần định hướng phát triển xã hội. Kết luận
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng xã hội học ra đời là kết quả tất yếu của
sự biến đổi sâu rộng trong đời sống kinh tế – xã hội châu Âu thế kỷ XIX. Khi xã hội trở
nên phức tạp, đa dạng và liên tục biến động, con người cần một ngành khoa học có khả
năng phân tích, dự báo và hướng dẫn hành động xã hội. Thực tiễn Việt Nam hiện nay
cũng chứng minh xã hội học có vai trò quan trọng trong việc ổn định, phát triển xã hội và
định hướng con người thích ứng với các biến đổi của thời đại. Vì vậy, xã hội học không
chỉ là khoa học của thế kỷ XIX mà còn là khoa học thiết yếu cho sự phát triển bền vững
của xã hội hiện đại. Phần 2.2 Ví dụ minh họa
Một ví dụ khác phản ánh rõ biến động chính trị làm thay đổi xã hội châu Âu và thúc đẩy
sự ra đời của xã hội học là Phong trào Hiến chương ở Anh (Chartism) vào những năm
1830–1840. Đây là phong trào đấu tranh đòi quyền bầu cử, cải cách nghị viện và quyền
chính trị cho giai cấp công nhân trong bối cảnh nước Anh đang chịu tác động mạnh của
công nghiệp hóa. Dù không thành công ngay, phong trào đã làm chính quyền Anh buộc
phải xem xét lại quan hệ giữa giai cấp tư sản – vô sản và cách thức quản trị xã hội. 7 | P a g e Phân tích ví dụ
Phong trào Hiến chương chỉ xuất hiện khi công nhân bắt đầu nhận thấy họ bị gạt ra khỏi
đời sống chính trị, dù chính họ tạo ra giá trị trong các nhà máy thời kì cách mạng công
nghiệp. Những cuộc tuần hành, kiến nghị, đình công quy mô lớn buộc xã hội phải đối
mặt với hai vấn đề: sự bất bình đẳng về quyền lực và nguy cơ rạn nứt trật tự xã hội.
Chính tình trạng này đặt ra nhu cầu phải hiểu xem vì sao xã hội rơi vào căng thẳng, cơ
chế nào dẫn tới bất công, và những quy luật nào chi phối sự ổn định xã hội.
Những câu hỏi đó trở thành động lực hình thành xã hội học:
Comte muốn tìm “khoa học về trật tự xã hội” để tránh hỗn loạn.
Durkheim nghiên cứu sự gắn kết xã hội (solidarity) trong một xã hội phân hóa mạnh.
Marx phân tích xung đột giai cấp phát sinh từ quan hệ tư bản – lao động.
Như vậy, không chỉ Cách mạng Pháp mà chính khủng hoảng chính trị từ phong trào Hiến
chương ở Anh cũng góp phần hình thành nền tảng lý luận của xã hội học thế kỷ XIX.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Trong bối cảnh hiện nay tại Việt Nam, mỗi biến động hay thay đổi trong quản lý kinh tế –
xã hội đều kéo theo nhu cầu đánh giá, phân tích khoa học. Ví dụ, khi Việt Nam bước vào
thời kỳ đô thị hóa nhanh, tình trạng di cư lao động từ nông thôn ra thành phố tăng mạnh.
Điều này tạo ra các vấn đề mới: nhu cầu nhà ở, áp lực giao thông, chênh lệch thu nhập, sự
thay đổi cấu trúc gia đình. Những biến đổi xã hội này buộc các nhà quản lý và các nhà
nghiên cứu phải tiến hành điều tra xã hội học, khảo sát đời sống người dân để xây dựng chính sách phù hợp.
Giống như châu Âu thế kỷ XIX phải đặt câu hỏi “làm sao tổ chức xã hội để tránh rối
loạn”, Việt Nam hiện nay cũng cần khoa học xã hội học để hiểu cơ chế vận hành xã hội
trong thời kì hội nhập và hiện đại hóa. Kết luận
Từ ví dụ về Phong trào Hiến chương ở Anh có thể thấy: mỗi khi trật tự xã hội bị thách
thức, xã hội cần một ngành khoa học giúp giải thích và định hướng tổ chức xã hội. Chính
những biến động chính trị – xã hội sâu sắc đã khiến xã hội học ra đời như một “khoa học
của trật tự và tiến bộ”.
Ngày nay, xã hội học tiếp tục giữ vai trò đó khi Việt Nam đối diện những thay đổi lớn về
kinh tế, dân số và văn hóa. 8 | P a g e Phần 2.3 Ví dụ minh họa
Một ví dụ thể hiện rõ việc xã hội học ra đời dựa trên nền tảng các khoa học trước đó là sự
phát triển của cơ học cổ điển của Newton vào thế kỷ XVII. Học thuyết cơ học với các
quy luật về chuyển động, lực, quán tính đã cho con người thấy rằng tự nhiên vận hành
theo những quy luật khách quan, có thể nhận thức được bằng quan sát và thực nghiệm.
Cách tiếp cận này khi lan sang khoa học xã hội đã khơi gợi tư tưởng rằng xã hội cũng có
những quy luật vận động riêng, không phải phụ thuộc tùy tiện vào vua chúa hay ý chí thần linh. Phân tích ví dụ
Từ “cú hích khoa học” đó, các nhà tư tưởng như Bacon, Descartes rồi đến Comte bắt đầu
cho rằng xã hội cần được nghiên cứu bằng phương pháp khoa học giống như tự nhiên.
Comte thậm chí gọi xã hội học là “vật lý học xã hội”, hàm ý rằng xã hội có thể giải thích
thông qua quy luật, dữ kiện và phương pháp thực chứng.
Như vậy, sự sụp đổ của chế độ phong kiến cùng sự trỗi dậy của khoa học tự nhiên đã tạo
ra hai điều kiện quan trọng:
Giải phóng tư duy khỏi thần học và kinh viện, cho phép con người nhìn xã hội bằng lý trí và bằng chứng.
Cung cấp phương pháp nghiên cứu mới: quan sát, thực nghiệm, phân tích, kiểm chứng –
những phương pháp mà xã hội học sau này kế thừa và biến đổi phù hợp với đối tượng nghiên cứu của mình.
Vì thế, các nhà xã hội học như Marx đã dùng phương pháp duy vật lịch sử để phân tích
các quy luật phát triển xã hội, còn Durkheim xây dựng phương pháp “xem sự kiện xã hội
như sự vật”, rõ ràng đều chịu ảnh hưởng của khoa học tự nhiên thời kỳ đó.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Hiện nay, trong nhiều nghiên cứu về đô thị hóa, di cư, nghèo đói hay mạng xã hội tại Việt
Nam, các nhà xã hội học đều kết hợp mạnh mẽ cách làm của các ngành khác.
Ví dụ, khi khảo sát sự lan truyền thông tin sai lệch trên mạng, các nhà xã hội học sử dụng thêm:
mô hình toán học về tương tác mạng,
phân tích dữ liệu lớn (big data), 9 | P a g e tâm lý học hành vi,
kỹ thuật trực quan hóa dữ liệu.
Đây là minh chứng cho việc xã hội học không đứng độc lập mà luôn phát triển trên cơ sở
tiếp thu thành tựu của các ngành khác – đúng như cách mà Comte hay Marx từng làm trong thế kỷ XIX.
Việc liên ngành này cho phép đưa ra những lý giải khoa học, khách quan và xác thực hơn
về các vấn đề xã hội đương đại của Việt Nam. Kết luận
Từ ví dụ trên có thể thấy rằng sự ra đời của xã hội học không phải là ngẫu nhiên, mà dựa
trên quá trình kế thừa lâu dài những thành tựu của khoa học tự nhiên, khoa học về con
người và triết học. Khi chế độ phong kiến suy tàn và khoa học phát triển mạnh, con người
có nhu cầu tìm ra các quy luật chi phối đời sống xã hội. Nhờ vận dụng sáng tạo các
phương pháp khoa học, xã hội học đã hình thành và phát triển thành một khoa học độc
lập, góp phần giải thích và định hướng sự vận động của xã hội. Phần 3
3.1. Auguste Comte (1798-1857) Ví dụ minh họa
Một ví dụ rõ ràng về đóng góp của Auguste Comte là tư tưởng về Tĩnh học và Động học
xã hội. Comte nghiên cứu trật tự xã hội thông qua các thiết chế như gia đình, tôn giáo,
văn hóa và các tổ chức xã hội. Đồng thời, ông nghiên cứu quy luật biến đổi xã hội theo
thời gian, chia xã hội thành ba giai đoạn: thần học, siêu hình và thực chứng khoa học.
Quan điểm của Comte cho thấy, sự ra đời xã hội học là một tất yếu lịch sử, nhằm phân
tích cấu trúc xã hội và các quá trình vận động của nó. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ trên có thể thấy rằng Comte đã đặt nền móng cho xã hội học bằng cách:
Xác định đối tượng nghiên cứu rõ ràng: Tĩnh học tập trung vào cấu trúc xã hội, các thiết
chế, mối quan hệ giữa các tiểu cấu trúc; Động học nghiên cứu các quy luật phát triển,
biến đổi xã hội theo thời gian.
Vận dụng phương pháp khoa học tự nhiên: Quan sát, thực nghiệm, so sánh, lịch sử –
tương tự như vật lý, sinh học – để phân tích xã hội một cách khách quan. 10 | P a g e
Đặt mục tiêu thực tiễn: Xã hội học không chỉ giải thích mà còn giúp “sắp xếp và lập lại
trật tự xã hội”, hướng tới sự ổn định và tiến bộ.
Quan điểm này cho thấy xã hội học ra đời không chỉ là lý thuyết suông mà xuất phát từ
nhu cầu thực tế: hiểu cấu trúc xã hội, nhận diện mâu thuẫn, dự đoán biến động và đề xuất giải pháp.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Tư tưởng Comte vẫn còn nguyên giá trị trong nghiên cứu xã hội hiện đại ở Việt Nam. Ví
dụ, khi khảo sát tác động của đô thị hóa và di cư lao động ở các thành phố lớn như Hà
Nội hay TP.HCM, các nhà xã hội học hiện đại áp dụng:
Phương pháp quan sát: khảo sát đời sống cộng đồng, hành vi cư dân.
Phương pháp so sánh: đối chiếu khu vực nông thôn và thành thị.
Phương pháp lịch sử: nghiên cứu quá trình di cư và thay đổi cấu trúc gia đình qua thời gian.
Phương pháp thực nghiệm: đánh giá tác động của chính sách nhà ở, giao thông, an sinh xã hội.
Nhờ đó, các nghiên cứu này giúp hoạch định chính sách phù hợp, duy trì trật tự và ổn
định xã hội trong bối cảnh đô thị hóa mạnh. Kết luận
Từ nghiên cứu của Comte về Tĩnh học và Động học xã hội, có thể thấy xã hội học ra đời
là kết quả tất yếu từ nhu cầu phân tích trật tự và biến đổi xã hội. Comte đã kết hợp tư
tưởng thực chứng với nghiên cứu xã hội, định hình đối tượng, phương pháp và mục tiêu
thực tiễn cho xã hội học. Ngày nay, phương pháp luận của ông vẫn được vận dụng trong
nghiên cứu hiện đại tại Việt Nam, góp phần phát hiện mâu thuẫn xã hội, lập kế hoạch
phát triển, và hướng tới một xã hội ổn định, tiến bộ. 3.2. Karl Marx (1818-1883) Ví dụ minh họa
Một ví dụ điển hình về ảnh hưởng của Marx đối với xã hội học là học thuyết hình thái
kinh tế – xã hội và lý thuyết xung đột giai cấp. Marx phân tích lịch sử loài người qua năm
hình thái kinh tế – xã hội: công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ
nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Ông chỉ ra rằng sự bất bình đẳng xã hội xuất phát từ sở hữu
tư nhân về tư liệu sản xuất, dẫn tới mâu thuẫn giữa các giai cấp thống trị và bị trị. 11 | P a g e Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Marx đã đóng góp những nội dung quan trọng cho xã hội học:
Nhìn nhận xã hội qua xung đột và mâu thuẫn: Theo Marx, mọi thay đổi xã hội đều xuất
phát từ mâu thuẫn lợi ích giữa các giai cấp. Xung đột giai cấp là động lực thúc đẩy biến đổi xã hội.
Đặt nền tảng cho phương pháp phân tích cấu trúc xã hội: Marx không chỉ nghiên cứu các
cá nhân hay thiết chế xã hội, mà tập trung vào mối quan hệ kinh tế – xã hội và quyền sở
hữu tư liệu sản xuất, giúp xã hội học phân tích các nguyên nhân gốc rễ của bất bình đẳng và xung đột.
Liên kết nghiên cứu với thực tiễn: Marx vừa là nhà lý luận vừa là người thực hành chính
trị, vì vậy lý thuyết của ông không chỉ mang tính học thuật mà còn xuất phát từ các vấn
đề xã hội thực tế, tạo cơ sở để xã hội học ứng dụng vào phân tích hiện tượng thực tiễn.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, lý thuyết của Marx vẫn được vận dụng để nghiên cứu các vấn đề
như bất bình đẳng kinh tế, phân hóa giàu nghèo và mâu thuẫn lợi ích trong xã hội. Ví dụ,
khi nghiên cứu sự phân tầng xã hội tại các đô thị lớn, các nhà xã hội học phân tích:
Những khoảng cách giàu – nghèo giữa dân cư thành thị và di cư lao động nông thôn;
Mâu thuẫn lợi ích giữa các nhóm lao động, doanh nghiệp và người sử dụng lao động;
Tác động của quyền sở hữu, quản lý tài nguyên và đất đai đến cơ cấu xã hội.
Những nghiên cứu này giúp xây dựng các chính sách giảm bất bình đẳng, bảo đảm quyền
lợi công bằng cho mọi nhóm xã hội, từ đó duy trì ổn định và tiến bộ xã hội. Kết luận
Từ học thuyết của Marx về hình thái kinh tế – xã hội và xung đột giai cấp, có thể thấy
rằng xã hội học không chỉ nghiên cứu hiện tượng xã hội mà còn phải đi sâu vào nguyên
nhân cấu trúc và mâu thuẫn trong xã hội. Marx đã đặt nền móng lý thuyết quan trọng, cho
phép xã hội học phát triển phương pháp phân tích xã hội một cách khoa học và thực tiễn.
Ở Việt Nam và nhiều xã hội hiện đại, lý thuyết này vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc
giải thích mâu thuẫn, bất bình đẳng và hướng tới việc xây dựng xã hội ổn định, công bằng, tiến bộ.
3.3. Herbert Spencer (1820-1903) Ví dụ minh họa (mới) 12 | P a g e
Một ví dụ điển hình về tư tưởng của Herbert Spencer là quan niệm về xã hội như một
siêu sinh thể và nguyên lý tiến hóa xã hội. Spencer cho rằng xã hội phát triển từ cấu trúc
nhỏ, đơn giản và không ổn định sang cấu trúc lớn, liên kết chặt chẽ, giống như cơ thể
sinh học. Ông phân chia các tác nhân ảnh hưởng đến xã hội thành chủ quan, bên ngoài và
tự sinh, đồng thời nhấn mạnh cơ chế thích nghi: chỉ những phần xã hội nào phù hợp với
môi trường mới tồn tại và phát triển. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Spencer đã đóng góp quan trọng cho xã hội học:
Xem xã hội như một hệ thống hữu cơ: Mỗi bộ phận xã hội có chức năng riêng, tác động
qua lại với các bộ phận khác để duy trì trật tự và phát triển. Đây là cơ sở hình thành xu
hướng chức năng luận (functionalism) trong xã hội học hiện đại.
Nguyên lý tiến hóa xã hội: Xã hội tiến hóa từ đơn giản đến phức tạp, cho thấy biến đổi xã
hội có quy luật và có thể dự đoán phần nào các xu hướng phát triển.
Nhận thức tác nhân xã hội: Phân tích tác nhân chủ quan (cảm xúc, trí tuệ), tác nhân bên
ngoài (môi trường) và tác nhân tự sinh (dân số, tương tác xã hội) giúp xã hội học hiểu rõ
các yếu tố tạo nên tiến trình xã hội.
Lý thuyết gắn kết với thực tiễn: Spencer áp dụng quan niệm “bàn tay vô hình” của thị
trường và tự do cạnh tranh, giải thích cách các xã hội công nghiệp hiện đại duy trì trật tự
mà không cần kiểm soát tập trung.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, tư tưởng Spencer vẫn có ý nghĩa khi nghiên cứu tác động của phân
hóa xã hội và cơ cấu tổ chức trong xã hội hiện đại. Ví dụ:
Khi nghiên cứu sự phát triển các đô thị công nghiệp và khu kinh tế, các nhà xã hội học
xem xét cách các bộ phận xã hội (công nhân, doanh nghiệp, chính quyền, cộng đồng dân
cư) tương tác để duy trì trật tự, ổn định và phát triển kinh tế.
Việc áp dụng nguyên lý tiến hóa xã hội giúp phân tích quá trình chuyển đổi từ xã hội
nông thôn truyền thống sang xã hội công nghiệp hiện đại, xác định những bộ phận cần
thích nghi, thay đổi hoặc phát triển.
Phân loại xã hội quân sự – xã hội công nghiệp cũng giúp đánh giá hiệu quả cơ chế quản
lý và vai trò nhà nước trong điều kiện khác nhau. Kết luận 13 | P a g e
Từ quan điểm của Spencer về xã hội như một siêu sinh thể và tiến hóa xã hội, có thể thấy
xã hội học ra đời và phát triển trên cơ sở nhận thức xã hội như một hệ thống có cấu trúc
và chức năng. Spencer đã cung cấp những nguyên lý giúp xã hội học phân tích các quy
luật phát triển, các mối quan hệ và tác nhân xã hội. Ở Việt Nam, lý thuyết của ông vẫn
được vận dụng để nghiên cứu cơ cấu xã hội, quản lý đô thị và phát triển bền vững trong
xã hội công nghiệp hiện đại.
3.4. Emile Durkheim (1858-1917) Ví dụ minh họa
Một ví dụ điển hình về tư tưởng xã hội học của Emile Durkheim là nghiên cứu về “sự
kiện xã hội” và “đoàn kết xã hội”. Durkheim cho rằng xã hội tồn tại trước cá nhân, các
chuẩn mực và thiết chế xã hội áp đặt lên cá nhân. Ông phân loại đoàn kết xã hội thành hai
loại: đoàn kết cơ học (dựa trên sự giống nhau, tồn tại trong xã hội truyền thống) và đoàn
kết hữu cơ (dựa trên sự phân công lao động, tồn tại trong xã hội công nghiệp). Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Durkheim đóng góp quan trọng cho xã hội học:
Xác định đối tượng nghiên cứu rõ ràng: Sự kiện xã hội được xem như những “sự vật”
khách quan, có thể quan sát và phân tích. Việc coi các hiện tượng xã hội là dữ liệu khách
quan tạo cơ sở khoa học cho xã hội học hiện đại.
Phân tích cấu trúc và chức năng xã hội: Bằng cách nghiên cứu các hình thức đoàn kết xã
hội, Durkheim chỉ ra cách xã hội duy trì trật tự và gắn kết các cá nhân, đặc biệt trong bối
cảnh xã hội biến đổi từ đơn giản sang phức tạp.
Nguyên lý nhân quả và khoa học: Khác với Comte hay Spencer, Durkheim nhấn mạnh
việc nghiên cứu mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng xã hội, thay vì chỉ quan sát tự
nhiên hay dùng phương pháp tư tưởng.
Quan điểm này cho thấy xã hội học ra đời nhằm hiểu rõ cấu trúc xã hội, các mối quan hệ,
và phương thức duy trì trật tự trong xã hội hiện đại, đồng thời phát triển phương pháp
luận khoa học cho nghiên cứu xã hội.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam, tư tưởng Durkheim được vận dụng trong nghiên cứu các hiện tượng xã hội
trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa. Ví dụ: 14 | P a g e
Khi nghiên cứu sự thay đổi trong cộng đồng dân cư đô thị, các nhà xã hội học phân tích
các chuẩn mực, giá trị và thiết chế xã hội ảnh hưởng đến hành vi cá nhân, từ đó xác định
các chính sách hỗ trợ ổn định cộng đồng.
Trong lĩnh vực giáo dục, nguyên lý “xã hội hóa” giúp các nhà nghiên cứu và quản lý giáo
dục hiểu cách học sinh, sinh viên được hình thành và tuân thủ các chuẩn mực xã hội.
Phân tích đoàn kết xã hội cơ học và hữu cơ giúp đánh giá mức độ gắn kết trong các cộng
đồng truyền thống và xã hội công nghiệp hiện đại, từ đó xây dựng các biện pháp duy trì
trật tự và tiến bộ xã hội. Kết luận
Từ nghiên cứu của Durkheim về sự kiện xã hội và đoàn kết xã hội, có thể thấy xã hội học
ra đời nhằm phân tích các hiện tượng xã hội như các sự vật khách quan, xác định mối
quan hệ nhân quả và phát triển cơ sở khoa học cho nghiên cứu xã hội. Quan điểm của
Durkheim giúp xã hội học hiện đại vận dụng vào việc duy trì trật tự, ổn định và phát triển
các cộng đồng xã hội, bao gồm cả trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. 3.5. Max Weber (1864-1920) Ví dụ minh họa
Một ví dụ điển hình về tư tưởng xã hội học của Max Weber là nghiên cứu mối quan hệ
giữa tôn giáo và kinh tế trong xã hội. Trong tác phẩm Đạo Tin Lành và tinh thần của chủ
nghĩa tư bản, Weber chỉ ra rằng sự phát triển của chủ nghĩa tư bản không chỉ dựa vào
động lực kinh tế mà còn bị ảnh hưởng bởi các giá trị tôn giáo, như thái độ làm việc cần
cù, tiết kiệm và kỷ luật của đạo Tin Lành. Ông cũng phân loại hành động xã hội thành
bốn loại: hành động hợp lý theo mục đích, hợp lý theo giá trị, hành động theo truyền
thống và hành động mang tính cảm xúc, để giải thích định hướng của hành vi con người trong xã hội. Phân tích ví dụ
Từ ví dụ này, có thể thấy Weber đã đóng góp quan trọng cho xã hội học:
Xã hội học giải thích hành động xã hội: Không chỉ quan sát hiện tượng bên ngoài, Weber
còn nhấn mạnh phải nắm bắt ý nghĩa chủ quan của hành động, tức là lý giải động cơ, mục
đích và nhu cầu của con người.
Vai trò của tôn giáo và văn hóa: Ông chỉ ra rằng các yếu tố phi kinh tế như tôn giáo, văn
hóa, uy tín, dòng dõi cũng ảnh hưởng đến địa vị xã hội và bất bình đẳng. Điều này mở 15 | P a g e
rộng phạm vi phân tích xã hội học, không chỉ dựa vào cơ sở vật chất hay kinh tế như Marx.
Phương pháp luận: Weber để lại các phương pháp nghiên cứu xã hội quan trọng, bao gồm
quan sát, giải thích trực tiếp và gián tiếp, giúp xã hội học phân tích được mối quan hệ
nhân quả và ý nghĩa của hành vi trong bối cảnh xã hội.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
Ở Việt Nam, tư tưởng của Weber được vận dụng trong nghiên cứu hành vi xã hội, văn
hóa tổ chức và quản lý đô thị. Ví dụ:
Khi nghiên cứu tác động của văn hóa và tôn giáo đến kinh doanh và phát triển doanh
nghiệp, các nhà xã hội học xem xét cách giá trị, niềm tin và hành vi cá nhân ảnh hưởng
đến kết quả kinh tế, tương tự như Weber phân tích đạo Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản.
Trong lĩnh vực giáo dục và quản lý hành chính, việc phân loại hành động xã hội giúp
đánh giá động cơ, ý thức và thái độ của con người khi tham gia vào các dự án cộng đồng
hoặc các chương trình phát triển xã hội.
Tư tưởng về bất bình đẳng xã hội của Weber cũng giúp phân tích vai trò của cơ hội, năng
lực và nguồn lực phi kinh tế trong việc xác định địa vị và quyền lực xã hội ở Việt Nam hiện nay. Kết luận
Từ nghiên cứu của Max Weber về hành động xã hội, tôn giáo và bất bình đẳng xã hội, có
thể thấy xã hội học ra đời để giải thích nguyên nhân, điều kiện và hệ quả của hành vi xã
hội, không chỉ dựa vào hiện tượng bên ngoài mà còn nắm bắt ý nghĩa chủ quan. Các
phương pháp nghiên cứu của Weber vẫn còn giá trị thực tiễn trong việc phân tích, dự
đoán hành vi xã hội và xây dựng chính sách, đặc biệt trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện đại. Chương 2 Phần 1.2 Ví dụ minh họa
Ví dụ, khi nghiên cứu hiện tượng thói quen sử dụng mạng xã hội của sinh viên trong
trường đại học, xã hội học không chỉ quan sát hành vi cá nhân mà còn xem xét các nhóm,
cộng đồng sinh viên. Các nhà xã hội học sẽ nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh viên với 16 | P a g e
nhau, tác động của nhóm bạn bè, câu lạc bộ, tổ chức sinh viên và cả các chuẩn mực xã
hội trong trường học đối với hành vi của từng cá nhân. Phân tích
Xác định phạm vi hành vi xã hội: Việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc ai sử dụng
mạng xã hội như thế nào mà còn xem xét mục đích, động cơ và ảnh hưởng của hành vi
này trong các mối quan hệ xã hội.
Hệ thống cấu trúc xã hội: Sinh viên là thành viên của các nhóm học tập, câu lạc bộ, các
lớp, mỗi nhóm đều có những chuẩn mực riêng. Nghiên cứu giúp xác định cơ chế tương
tác, ví dụ nhóm bạn cùng lớp ảnh hưởng đến cách sinh viên chia sẻ thông tin, tạo ảnh
hưởng lên hành vi cá nhân.
Nhóm và cộng đồng xã hội: Qua nghiên cứu, xã hội học phát hiện ra bản sắc riêng của
từng nhóm, ví dụ nhóm sinh viên Khoa X có xu hướng học tập nghiêm túc, trong khi
nhóm câu lạc bộ nghệ thuật thể hiện các hành vi sáng tạo và cởi mở. Đây là cơ sở để giải
thích sự khác biệt hành vi trong cùng một môi trường xã hội. Liên hệ thực tiễn
Hiểu được cơ chế vận hành của các hành vi xã hội giúp nhà trường xây dựng chính sách
quản lý và hướng dẫn sinh viên, ví dụ: phát triển các câu lạc bộ, tổ chức hoạt động ngoại
khóa để định hướng hành vi tích cực, tăng cường đoàn kết xã hội và phát huy tinh thần
cộng đồng trong môi trường học đường. Kết luận
Qua ví dụ trên, có thể thấy trong nghiên cứu xã hội học, việc xác định phạm vi hành vi,
mối quan hệ giữa cá nhân và nhóm, cũng như các giá trị chuẩn mực của cộng đồng là cực
kỳ quan trọng. Đây chính là cơ sở để phân tích, dự đoán và điều chỉnh các hiện tượng xã
hội, đồng thời tạo ra các giải pháp thực tiễn cho đời sống cộng đồng.
2.1. Chức năng nhận thức Ví dụ minh họa
Ví dụ, trong quá trình nghiên cứu tình trạng tham gia các hoạt động tình nguyện của
thanh niên tại một thành phố lớn ở Việt Nam, xã hội học không chỉ quan sát số lượng
người tham gia mà còn phân tích cơ chế, động cơ và các yếu tố xã hội tác động đến hành
vi này, như gia đình, trường học, cộng đồng, hoặc các chính sách của nhà nước khuyến
khích hoạt động tình nguyện. Phân tích 17 | P a g e
Trang bị hệ thống tri thức khoa học: Xã hội học giúp hiểu rõ các quy luật phát triển của
hành vi xã hội, ví dụ nhận thấy thanh niên có xu hướng tham gia nhiều hơn khi có môi
trường hỗ trợ, khuyến khích, minh chứng tính khách quan của các hiện tượng xã hội.
Tiền đề phương pháp nhận thức: Qua khảo sát, phỏng vấn và phân tích số liệu, các nhà xã
hội học xác định những điều kiện thúc đẩy hay hạn chế sự tham gia, từ đó đưa ra các triển
vọng phát triển hoạt động tình nguyện trong cộng đồng.
Xác định nhu cầu xã hội: Nghiên cứu cho thấy nhu cầu của các nhóm thanh niên khác
nhau không giống nhau; có nhóm cần hoạt động xã hội để rèn luyện kỹ năng, có nhóm
tham gia vì lý tưởng cộng đồng. Việc này giúp định hướng các chương trình phù hợp với từng nhóm.
Phương pháp thực nghiệm và tính khoa học: Kết quả nghiên cứu dựa trên dữ liệu chính
xác, được kiểm chứng qua nhiều phương pháp như phỏng vấn sâu, quan sát và phân tích
thống kê, đảm bảo tính xác thực và độ tin cậy. Liên hệ thực tiễn
Các kết quả này giúp chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và trường học xây dựng
các chương trình tình nguyện hiệu quả, tăng cường sự gắn kết cộng đồng, đồng thời nâng
cao nhận thức xã hội của thanh niên về trách nhiệm và vai trò của mình trong xã hội. Kết luận
Qua ví dụ trên, có thể thấy xã hội học không chỉ cung cấp tri thức về các quá trình xã hội
mà còn giúp xác định nhu cầu xã hội, dự báo xu hướng và hỗ trợ ra quyết sách quản lý xã
hội. Nhờ phương pháp luận thực chứng và các công cụ nghiên cứu, xã hội học trở thành
một ngành khoa học thực tiễn, hữu ích cho việc định hướng và phát triển đời sống xã hội.
2.2. Chức năng thực tiễn Ví dụ minh họa
Xét việc nghiên cứu xu hướng sử dụng mạng xã hội và tác động của nó đến hành vi giao
tiếp của thanh thiếu niên tại các thành phố lớn. Xã hội học không chỉ quan sát hành vi cụ
thể, mà còn phân tích các mối quan hệ xã hội, tương tác giữa cá nhân và nhóm, từ đó
nhận thức về những thay đổi tiềm ẩn trong cấu trúc xã hội và hành vi con người. Phân tích
Chức năng nhận thức: Xã hội học giúp hiểu rõ tác động của mạng xã hội đối với các mối
quan hệ xã hội, thói quen giao tiếp và hành vi cộng đồng, từ đó nhận biết những xu
hướng đang phát triển trong xã hội. 18 | P a g e
Chức năng dự đoán: Dựa trên các dữ liệu thu thập từ khảo sát và phỏng vấn, nhà xã hội
học có thể dự báo xu hướng phát triển hành vi xã hội trong tương lai, ví dụ: tăng sự kết
nối ảo nhưng giảm tương tác trực tiếp, hay hình thành các nhóm cộng đồng mới trên nền tảng trực tuyến.
Phân tích mối quan hệ xã hội: Việc nghiên cứu mạng xã hội còn cho thấy các yếu tố tác
động như gia đình, nhà trường, chính sách giáo dục và môi trường xã hội có vai trò điều
tiết hành vi, góp phần hình thành những xu hướng tích cực hoặc tiêu cực trong cộng đồng thanh thiếu niên. Liên hệ thực tiễn
Kết quả nghiên cứu này giúp các nhà quản lý, giáo viên và phụ huynh có cơ sở để định
hướng hoạt động giáo dục, xây dựng các chính sách quản lý và phát triển môi trường xã
hội lành mạnh cho thanh thiếu niên, từ đó giảm thiểu những tác động tiêu cực và phát huy
mặt tích cực của mạng xã hội. Kết luận
Qua ví dụ trên, chức năng nhận thức và dự đoán khoa học của xã hội học được thể hiện
rõ: không chỉ phản ánh hiện trạng xã hội mà còn dự đoán xu hướng phát triển, tạo cơ sở
khoa học cho các chính sách xã hội, góp phần định hướng phát triển xã hội bền vững trong tương lai.
2.3. Chức năng tư tưởng Ví dụ minh họa
Xét việc giáo dục công dân về ý thức bảo vệ môi trường đô thị. Nhà xã hội học nghiên
cứu mối quan hệ giữa nhận thức của cá nhân, hành vi nhóm và các chính sách quản lý
môi trường để xác định các yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở hành vi có trách nhiệm với môi trường. Phân tích
Chức năng giáo dục quần chúng: Kết quả nghiên cứu được sử dụng để xây dựng chương
trình giáo dục công dân, các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng, hướng tới giá trị
xã hội như trách nhiệm, nhân văn và tinh thần hợp tác.
Trang bị tri thức về quy luật xã hội: Xã hội học cung cấp cái nhìn khoa học về nguyên
nhân và hậu quả của các hành vi xã hội, từ đó giúp quần chúng hiểu được mối quan hệ
giữa hành vi cá nhân và lợi ích cộng đồng, thúc đẩy hành vi tích cực. 19 | P a g e
Tính khách quan và khoa học: Trong nghiên cứu, nhà xã hội học dựa vào dữ liệu thực
tiễn, phương pháp điều tra, quan sát, phân tích định lượng và định tính, đảm bảo kết luận
không bị chi phối bởi định kiến, quan điểm cá nhân hay lợi ích nhóm. Liên hệ thực tiễn
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, chính quyền đô thị, nhà trường và các tổ chức xã hội có
thể xây dựng các chương trình giáo dục, chiến dịch truyền thông và chính sách quản lý
môi trường hiệu quả. Điều này vừa nâng cao nhận thức cộng đồng vừa củng cố các giá trị
nhân văn và trách nhiệm xã hội. Kết luận
Ví dụ cho thấy xã hội học vừa là khoa học nhận thức vừa là công cụ giáo dục xã hội. Nhờ
tính khách quan và phương pháp nghiên cứu khoa học, xã hội học trang bị tri thức về các
quy luật phát triển xã hội, định hướng lý tưởng và giá trị cộng đồng, góp phần duy trì các
quan hệ xã hội nhân văn và thúc đẩy sự phát triển bền vững của xã hội.
3. Nhiệm vụ của xã hội học Ví dụ minh họa
Xét việc lập kế hoạch phát triển đô thị thông minh: các nhà xã hội học nghiên cứu mối
quan hệ giữa dân cư, các tổ chức hành chính, cơ sở hạ tầng, và hành vi cộng đồng để xác
định cơ chế vận hành và các quy luật xã hội tác động đến hiệu quả quản lý đô thị. Phân tích
Nghiên cứu hình thái biểu hiện và cơ chế xã hội: Xã hội học phân tích các hành vi, thói
quen, mức độ tương tác giữa cư dân và tổ chức quản lý, từ đó xác định những yếu tố
quyết định sự thành công hoặc thất bại trong quản lý đô thị.
Phục vụ công tác tổ chức và quản lý: Kết quả nghiên cứu giúp đưa ra các giải pháp điều
phối nguồn lực, thiết lập hệ thống dịch vụ công hiệu quả, đồng thời cải thiện mối quan hệ
giữa chính quyền và người dân.
Cơ sở phương pháp luận cho chuyên ngành và khoa học khác: Các phương pháp điều tra,
quan sát, phân tích dữ liệu xã hội được áp dụng cho nghiên cứu chuyên ngành về quản lý
đô thị, xã hội học công nghiệp, xã hội học giáo dục… giúp nâng cao hiệu quả quản lý và ra quyết định. Liên hệ thực tiễn 20 | P a g e
