Đề cương ôn thi học kì Lí luận văn học

ĐỀ CƯƠNG ÔN THI LÝ LUẬN VĂN HỌC 2024 – 2025
I. Lý thuyết: 5 điểm.
1. Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. *Khái niệm:
- Văn học: Là một hình thức nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ để điễn đạt những ý tưởng, cảm xúc, trải
nghiệm của con người. Nó bao gồm nhiều thể loại khác nhau như thơ, truyện, kịch, tiểu thuyết,…
Mỗi tác phẩm văn học đều mang trong mình một thông điệp riêng, phản ánh góc nhìn về cuộc sống, xã hội và con người
- Hiện thực: Là những sự kiện, hiện tượng xảy ra trong cuộc sống, xã hội, tự nhiên. Hiện thực có
thể là những điều dễ nhận thấy hoặc những điều sâu kín hơn, đòi hỏi sự khám phá.
*Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực:
- Văn học là sản phẩm của cả hiện thực và tưởng tượng: Tính chân thực là một phẩm chất quan
trọng của văn học, nhưng văn học không đơn thuần là bản sao của hiện thực mà còn là sự sáng tạo, hư cấu của nhà văn.
- Tính chân thực trong văn học có tính lịch sử và biến đổi: Khái niệm "chân thực" thay đổi theo
từng thời đại, từng trào lưu văn học. Tuy nhiên, bất kể thời đại nào, văn học vẫn luôn dựa trên cơ sở
đời sống xã hội và kinh nghiệm của con người.
- Hiện thực là nguồn cảm hứng và là đối tượng phản ánh của văn học: Đời sống xã hội cung
cấp chất liệu cho tác phẩm văn học, nhưng nhà văn sẽ chuyển hóa chất liệu đó qua lăng kính thế giới quan của mình.
- Văn học có khả năng khám phá và lý giải bản chất của hiện thực: Những tác phẩm văn học giá
trị thường phản ánh được những quy luật phổ biến, những chân lý đời sống, và những vấn đề xã hội cấp bách.
- Mối quan hệ giữa văn học và đời sống là hai chiều: Văn học phản ánh đời sống và đồng thời đời
sống cũng tác động đến sự hình thành và phát triển của văn học.
 Văn học và đời sống có mối quan hệ gắn bó mật thiết, không thể tách rời. Tính hiện thực trong
văn học là yếu tố quan trọng, giúp phản ánh đời sống con người một cách chân thực và sâu sắc. Văn
học tái hiện xã hội, tâm tư, tình cảm và ước mơ của con người, trở thành cầu nối giữa nghệ thuật và
cuộc sống, giúp người đọc nhận thức rõ hơn về các vấn đề xã hội, từ niềm vui đến khó khăn, mâu
thuẫn. Ngoài ra, văn học hiện thực góp phần giáo dục, nâng cao nhận thức xã hội, mở rộng tầm
nhìn, khơi dậy lòng trắc ẩn và trách nhiệm. Tính hiện thực tạo sự gần gũi, đồng cảm, giúp độc giả dễ
dàng tìm thấy mình trong câu chuyện, kết nối với nhân vật và thông điệp của tác phẩm. Đồng thời,
văn học khơi gợi sự thay đổi, thúc đẩy người đọc hành động để cải thiện xã hội.
Ví dụ: Tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” – Tác giả: Tô Hoài.
Tác phẩm kể về cuộc hành trình của Dế Mèn qua nhiều vùng đất, gặp gỡ những nhân vật khác nhau,
qua đó phản ánh nhiều khía cạnh trong đời sống xã hội như tình bạn, sự đoàn kết, lòng nhân ái, và
cả những mâu thuẫn, bất công. Mặc dù các nhân vật là loài vật được nhân hóa, chúng mang đặc
điểm và tính cách gần gũi với con người, giúp trẻ em dễ dàng liên hệ với hiện thực. Bên cạnh đó, tác
phẩm mang tính giáo dục sâu sắc. Qua câu chuyện, trẻ em học được những bài học về lòng dũng
cảm, tinh thần trách nhiệm và biết sửa chữa sai lầm. Chẳng hạn, khi Dế Mèn hối hận vì sự nông nổi
của mình đã dẫn đến cái chết của Dế Choắt, các em nhỏ nhận ra tầm quan trọng của việc suy nghĩ
trước hành động và biết chịu trách nhiệm cho hành vi của mình. Tác phẩm còn khơi gợi ý thức đoàn
kết và trách nhiệm với cộng đồng thông qua những hành trình và thử thách mà Dế Mèn trải qua.
Nhờ tính hiện thực, "Dế Mèn phiêu lưu ký" vừa mang đến niềm vui đọc sách, vừa giúp trẻ em nhận
thức rõ hơn về các giá trị sống, rèn luyện nhân cách và xây dựng lòng nhân ái. Tác phẩm này là
minh chứng cho vai trò không thể thiếu của tính hiện thực trong văn học.
2. Chức năng của văn học: 4 chức năng.
a. Chức năng nhận thức và dự báo:
- Khả năng văn học đáp ứng yêu cầu muốn hiểu biết của bạn đọc về cuộc sống hiện thực chung
quanh họ, giúp học hiểu hơn, sâu hơn về cuộc sống đó.
- Phạm vi hiểu biết cuộc sống mà văn học mang lại cho người đọc là hết sức rộng lớn và đa dạng,
bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau trong thiên nhiên, trong xã hội cũng như trong con người.
- Văn học giúp người đọc tự nhận thức bản thân mình.
- Những tác phẩm nghệ thuật có giá trị về tương lai thường mang ý nghĩa dự báo, giúp con người
nhận thức về qui luật phát triển tất yếu của cuộc sống, đồng thời dấy lên ở họ niềm khao khát vươn
tới tương lai, muốn biến tương lai thành hiện thực.
Ví dụ: Tác phẩm: “Có công mài sắt, có ngày nên kim”
Câu chuyện giúp học sinh nhận ra giá trị của sự kiên trì và nỗ lực trong cuộc sống, hiểu rằng mọi
thành công đều cần ý chí và cố gắng không ngừng. Qua hình ảnh mài sắt thành kim, tác phẩm không
chỉ mang đến bài học về tinh thần bền bỉ mà còn khơi dậy niềm tin rằng sự cố gắng hôm nay sẽ đem
lại thành quả trong tương lai, từ đó giúp các em rèn luyện ý chí và khát vọng vươn lên.
b. Chức năng giáo dục:
- Chức năng giáo dục của văn học là tác động, cải tạo quan điểm, tư tưởng đạo đức và tình cảm của
con người. Chức năng giáo dục gắn liền với chức năng nhận thức, vì khi nhà văn phản ánh cuộc
sống, họ sẽ truyền tải những giá trị lý tưởng của mình, từ đó tác động đến người đọc, thôi thúc họ
hành động theo những lý tưởng đó  nhận thức đúng thì làm đúng.
- Giáo dục qua nghệ thuật là một quá trình tự giác, không cưỡng bức. Văn học thường khuyến khích
cái tốt, cái đẹp, tạo động lực cho con người vươn tới lý tưởng, đồng thời phóng đại cái xấu để người
đọc nhận diện và khinh ghét.
Ví dụ: Tác phẩm "Thạch Sanh"
Câu chuyện truyền tải thông điệp về lòng dũng cảm, sự nhân hậu và tinh thần chính nghĩa thông qua
nhân vật Thạch Sanh – một người hiền lành, dũng cảm, luôn giúp đỡ người khác và chiến đấu chống
lại cái ác. Đồng thời, tác phẩm phê phán những hành vi xấu xa như sự tham lam, ích kỷ và lừa lọc
của nhân vật Lý Thông. Qua đó, học sinh không chỉ nhận thức được giá trị của lòng tốt và sự công
bằng mà còn bị thôi thúc hành động theo lý tưởng cao đẹp mà tác phẩm đề cao. Bằng cách khuyến
khích cái tốt và phóng đại cái xấu, câu chuyện giúp các em phân biệt đúng sai, hình thành nhân cách
và hướng tới lối sống trung thực, nhân ái.
c. Chức năng thẫm mỹ.
- Chức năng thẩm mỹ của văn học là phản ánh cuộc sống qua nghệ thuật, gợi cảm xúc về cái đẹp.
Văn học mang đến sự hưởng thụ thẩm mỹ không chỉ qua vẻ đẹp thiên nhiên, xã hội, lý tưởng, mà
còn qua sự sáng tạo nghệ thuật của nhà văn.
- Văn học không chỉ thỏa mãn nhu cầu thưởng thức cái đẹp mà còn giúp người đọc cảm nhận vẻ đẹp
của thiên nhiên và cuộc sống. Nó còn hình thành thị hiếu thẩm mỹ, giúp người đọc nhận thức về giá
trị thẩm mỹ và lý tưởng sống.
- Văn học không chỉ phản ánh cái đẹp mà còn sáng tạo cái đẹp mới, làm phong phú đời sống tinh thần của con người.
Ví dụ: Tác phẩm “Cảnh đẹp non sông”
Bài văn khắc họa vẻ đẹp tráng lệ và yên bình của đất nước Việt Nam với những hình ảnh sông núi,
cánh đồng, bầu trời trong xanh, qua đó gợi lên niềm tự hào và tình yêu quê hương trong lòng người
đọc. Không chỉ phản ánh vẻ đẹp thiên nhiên, bài văn còn sử dụng ngôn từ tinh tế và giàu cảm xúc để
tạo nên những bức tranh sống động, giúp học sinh thưởng thức cái đẹp qua nghệ thuật ngôn từ. Tác
phẩm còn giúp hình thành thị hiếu thẩm mỹ, khơi dậy sự nhạy cảm với vẻ đẹp của thiên nhiên và
cuộc sống, đồng thời nuôi dưỡng lý tưởng sống hài hòa và yêu thương quê hương đất nước.
Ngoài ra, văn học còn có chức năng giao tiếp và giải trí.
3. Nhân vật văn học *Khái niệm :
Nhân vật văn học là hình tượng con người hoặc các vật thể mang đặc điểm con người, được xây
dựng trong tác phẩm nghệ thuật ngôn từ. Đây là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không
đồng nhất với con người thực, thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người và hiện
thực. Nhân vật văn học có tính chất tưởng tượng, được người đọc hình dung qua ngôn từ, và mỗi
người có thể cảm nhận nhân vật theo cách riêng. Nhân vật có vai trò là "tiếng nói" của nhà văn về
con người và cuộc đời, phản ánh các xu hướng tư duy nghệ thuật của từng thời đại.
*Các biện pháp xây dựng nhân vật
a. Miêu tả ngoại hình
- Là miêu tả toàn bộ những biểu hiện tạo nên dáng vẻ bên ngoài của một nhân vật (diện mạo, cử chỉ,
tác phong, y phục...). Đây là phương tiện để bộc lộ tính cách nhân vật.
- Các nhà văn thuộc các phương pháp sáng tác khác nhau đã vận dụng những nguyên tắc khác nhau
trong miêu tả ngoại hình. Nhà văn có thể khắc hoạ ngoại hình nhân vật một cách trực tiếp thông qua
ngôn ngữ người kể chuyện.
- Hoặc qua cái nhìn của nhân vật khác trong tác phẩm.
- Miêu tả ngoại hình nhân vật không có nghĩa là tái hiện máy móc một chân dung nào đó mà các
nhà văn bao giờ cũng biết chọn lựa công phu một vài nét tiêu biểu nhất để khắc hoạ ngoại hình của
nhân vật. Những nét có ý nghĩa nhất của ngoại hình chính là những nét đạt giá trị điển hình.
b. Miêu tả nội tâm
- Là miêu tả tâm trạng, suy nghĩ, những phản ứng tâm lý của nhân vật trước những cảnh ngộ, tình
huống mà nhân vật chứng kiến, thể nghiệm trên bước đường đời của mình. Các chi tiết thường dừng
lại ở những suy tư, dằn vặt, những cảm xúc của nhân vật. Được thể hiện qua những mâu thuẫn, xung
đột, sự kiện. Đó là cơ sở để bộc lộ phần sâu kín nhất của bản chất nhân vật.
c. Miêu tả ngôn ngữ nhân vật
- Ngôn ngữ nhân vật là lời ăn tiếng nói của nhân vật, thể hiện phẩm chất và tính cách, thành phần
xuất thân, nét độc đáo của tầng lớp xã hội mà nó đại diện cùng toàn bộ cách nhìn nhận, cảm thụ thế
giới của tầng lớp ấy, góp phần quan trọng trong việc cá biệt hoá nhân vật.
d. Miêu tả hành động nhân vật
- Hành động nhân vật là những việc làm cụ thể của nhân vật trong các tình huống đời sống và trong các quan hệ ứng xử.
- Thông qua hành động, tính cách nhân vật được thể hiện rõ nét. Cũng nhờ hành động nhân vật mà
tiến trình câu chuyện được đẩy tới, cốt truyện có được sự hoàn chỉnh theo ý muốn của nhà văn.
- Việc miêu tả hành động của nhân vật được thể hiện qua ngôn ngữ người kể chuyện hoặc qua ngôn
ngữ của các nhân vật khác. Hành động nhân vật phải được miêu tả một cách nhất quán.
e. Tâm lý và tính cách của nhân vật
- Đây là khả năng thể hiện sự độc lập về nhân cách của các nhân vật được nhà văn miêu tả trong tác phẩm.
- Có khi nó được nói ra một cách thẳng tuột, khi thì được thể hiện bằng các hình thức ám dụ, lấp
lửng hết sức đa dạng.
- Chính do nắm được bí mật của tâm hồn, các nhà văn có thể trình bày các nghịch lý của cuộc đời,
của số phận một cách thuyết phục nhất.
- Các nhà văn thường dùng nội tâm để lý giải hành động, sử dụng hành động để làm sáng tỏ nội
tâm. Các mâu thuẫn xung đột, sự kiện bao giờ cũng có tác dụng làm nhân vật bộc lộ cái phần bản
chất sâu kín nhất của nó.
Ví dụ: Trong tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” của Tô Hoài.
Nhân vật Dế Mèn được xây dựng rất sinh động qua các biện pháp xây dựng nhân vật. Ngoại hình
của Dế Mèn được tác giả khắc họa chi tiết với bộ râu dài, đôi cánh khỏe và dáng đi oai vệ, toát lên
sự kiêu ngạo, tự tin của một chàng dế trẻ tuổi. Bên cạnh đó, nội tâm của Dế Mèn cũng được bộc lộ
rõ nét qua những suy nghĩ ban đầu đầy tự mãn, coi thường kẻ yếu, nhưng sau đó là sự dằn vặt, hối
hận sâu sắc khi gây ra cái chết của Dế Choắt. Ngôn ngữ của Dế Mèn thể hiện rõ tính cách bồng bột
và kiêu căng, nhưng qua mỗi sự kiện, ngôn ngữ ấy dần thay đổi, biểu lộ sự trưởng thành và thấu
hiểu. Hành động trêu chọc, gây rắc rối của Dế Mèn lúc đầu đã đẩy cốt truyện lên cao trào, nhưng
chính hành trình phiêu lưu sau đó đã giúp cậu trở thành một nhân vật có chiều sâu, biết nhìn nhận và
sửa đổi lỗi lầm. Tâm lý và tính cách của Dế Mèn được phát triển toàn diện, thể hiện qua sự đấu
tranh nội tâm và những bài học quý giá mà cậu học được. Tác phẩm không chỉ hấp dẫn mà còn
truyền tải bài học ý nghĩa về sự khiêm tốn và tinh thần trách nhiệm trong cuộc sống. 4. Cốt truyện: *Khái niệm:
Cốt truyện là chuỗi sự kiện được tổ chức trong tác phẩm, bao gồm các giai đoạn phát triển, sự kiện
chính và hành động, qua đó thể hiện xung đột đời sống, quan hệ nhân vật, và bộc lộ chủ đề, tư
tưởng. Cốt truyện gắn với bối cảnh lịch sử, xã hội.
*Các thành phần chính:
- Trình bày: Phần mở đầu giới thiệu hoàn cảnh, nguyên nhân xung đột và lai lịch nhân vật. Đây là
bước đặt nền tảng để người đọc hiểu bối cảnh và mối quan hệ giữa các yếu tố trong truyện.
- Thắt nút: Sự kiện khởi đầu của xung đột, mở ra chuỗi biến cố liên tiếp. Đây là điểm đánh dấu sự
thay đổi tình thế ban đầu và bước đầu hé lộ tính cách nhân vật.
- Phát triển: Là phần dài nhất, bao gồm các sự kiện nối tiếp nhau, làm cho xung đột mở rộng và sâu
sắc hơn. Tính cách nhân vật và mâu thuẫn được khám phá chi tiết qua các tình huống khác nhau.
- Đỉnh điểm: Điểm cao trào của xung đột, nơi tình huống trở nên căng thẳng nhất và mở ra hướng
giải quyết. Đây thường là khoảnh khắc ngắn nhưng mang ý nghĩa quyết định cho toàn bộ câu chuyện.
- Mở nút: Phần giải quyết xung đột, trình bày kết quả cuối cùng. Có thể kèm theo đoạn kết bổ sung
để mở rộng ý nghĩa hoặc dự báo về tương lai nhân vật.
 Không phải tác phẩm nào cũng có đầy đủ các thành phần trên, hoặc trình bày theo thứ tự cố định.
Có truyện mở đầu bằng sự kiện xung đột, hoặc lồng ghép câu chuyện khác trong diễn biến chính.
Cốt truyện trong truyện thiếu nhi thường rõ ràng, chặt chẽ, với tình tiết dễ hiểu và hấp dẫn. Các tác
phẩm thường kết thúc có hậu, phù hợp với tâm lý, tư duy và khả năng tiếp nhận của trẻ em, mang lại
những giá trị giáo dục và niềm vui khi đọc.
*Phân tích cốt truyện: Tác phẩm “Những vết đinh” – SGK TV4 CD – Tập 1.
Cốt truyện bài Những vết đinh được xây dựng chặt chẽ, rõ ràng và mang tính giáo dục cao, phù hợp
với đặc điểm tâm lý của lứa tuổi thiếu nhi. Câu chuyện mở đầu bằng việc giới thiệu tình huống: một
cậu bé nóng nảy được cha giao nhiệm vụ đóng đinh vào hàng rào mỗi khi tức giận, tạo tiền đề cho
xung đột. Thắt nút được đánh dấu khi cha cậu đưa ra lời khuyên: mỗi lần kiềm chế được cơn giận,
hãy nhổ một chiếc đinh ra, bắt đầu quá trình thay đổi tính cách của nhân vật. Quá trình phát triển cốt
truyện được thể hiện qua sự giảm dần số lượng đinh, cho thấy nỗ lực kiểm soát cảm xúc của cậu bé.
Cao trào xuất hiện khi cậu nhổ hết đinh và cha giải thích rằng những vết đinh còn lại tượng trưng
cho tổn thương không thể xóa mờ trong lòng người khác. Mở nút của câu chuyện là bài học sâu sắc
mà cậu bé rút ra: cần kiểm soát cảm xúc để tránh làm tổn thương người khác. Cốt truyện có kết thúc
có hậu, truyền tải thông điệp ý nghĩa về sự trưởng thành và trách nhiệm trong cách cư xử, đáp ứng
đầy đủ yêu cầu của một tác phẩm dành cho trẻ em. II. Thực hành.
1. Con đường làng – Nguyễn Lãm Thắng ( TV2 – T1 – CTST) Con đường rợp bóng tre
Buổi chiều tím hoàng hôn Uốn mình trong nắng hạ
Đàn trâu về lững thững Tiếng chim rơi ngọt quá!
Bóng trăng tròn lừng lựng
Khẽ động cọng rơm vàng Vắt vẻo ngọn tre già… Buổi sớm sương mơ màng Ai một lần đi xa Mắt long lanh ngọn cỏ Con đường cong nỗi nhớ Buổi trưa thơm cánh gió
Lòng luôn thầm nhắc nhở
Nâng bước em tới trường
Con đường làng thiết tha. Nguyễn Lãm Thắng
Cây gạo đứng bên đường Mẹ về trưa nghỉ mát Con chim sâu vừa hát Giọt mồ hôi lăn tròn
2. Ngưỡng cửa – Vũ Quần Phương ( TV3 – T1 – CD ) Nơi ấy ai cũng quen Nơi ấy đã đưa tôi Ngay từ thời tấm bé
Buổi đầu tiên đến lớp Khi tay bà, tay mẹ Nay con đường tít tắp Còn dắt vòng đi men. Vẫn đang chờ tôi đi. Nơi bố mẹ ngày đêm Nơi ấy ngôi sao khuya Lúc nào qua cũng vội Soi vào trong giấc ngủ Nơi bạn bè chạy tới Ngọn đèn khuya bóng mẹ Thường lúc nào cũng vui. Sáng một vầng trân sân. Vũ Quần Phương
3. Mẹ - Trần Quốc Minh ( TV2 – T1 – CTST )
Lặng rồi cả tiếng con ve
Con ve cũng mệt vì hè nắng oi. Nhà em vẫn tiếng ạ ời
Kẽo cà tiếng võng mẹ ngồi mẹ ru. Lời ru có gió mùa thu
Bàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió về.
Những ngôi sao thức ngoài kia
Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con.
Đêm nay con ngủ giấc tròn
Mẹ là ngọn gió của con suốt đời. Trần Quốc Minh
4. Cánh cửa nhớ bà – ĐTLL ( TV2 – T1 – KNTT ) Ngày cháu còn thấp bé Cánh cửa có hai then Cháu chỉ cài then dưới Nhờ bà cài then trên. Mỗi năm cháu lớn lên Bà lưng còng cắm cúi Cháu cài được then trên Bà chỉ cài then dưới. Nay cháu về nhà mới Bao cánh cửa - ô trời Mỗi lần tay đẩy cửa Lại nhớ bà khôn nguôi!
Đoàn Thị Lam Luyến
5. Quạt cho bà ngủ - TQ ( TV3 – T1 – CD ) Ơi chích choè ơi Căn nhà đã vắng Chim đừng hót nữa Cốc chén lặng im Bà em ốm rồi Đôi mắt lim dim Lặng cho bà ngủ Ngủ ngon bà nhé Bàn tay bé nhỏ Hoa xoan, hoa khế Vẫy quạt thật đều Chín lặng trong vườn Ngấn nắng thiu thiu Ba mơ tay cháu Đậu trên tường trắng Quạt đầy hương thơm. Thạch Quỳ T
6. Trong lời mẹ hát – TNH ( TV4 – T2 – KNTT )
Tuổi thơ chở đầy cổ tích
Thời gian chạy qua tóc mẹ
Dòng sông lời mẹ ngọt ngào
Một màu trắng đến nôn nao
Đưa con đi cùng đất nước
Lưng mẹ cứ còng dần xuống
Chòng chành nhịp võng ca dao. Cho con ngày một thêm cao.
Con gặp trong lời mẹ hát
Mẹ ơi, trong lời mẹ hát
Cánh cò trắng, dải đồng xanh
Có cả cuộc đời hiện ra
Con yêu màu vàng hoa mướp
Lời ru chắp con đôi cánh
“Con gà cục tác lá chanh". Lớn rồi con sẽ bay xa. Trương Nam Hương