Đề tài: “quan điểm biện chứng duy vật về động lực phát triển và sự vận dụng quan điểm đó trong phát triển văn hoá”| Bài tập lớn môn Triết học Mác – Lênin | Trường Đại học Kinh Tế Quốc Dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ----------------
BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN
Đề tài: “Quan điểm biện chứng duy vật về động lực phát triển và sự vận
dụng quan điểm đó trong phát triển văn hoá” Họ và tên : Nguyễn Ngọc Dung Mã số sinh viên : 14 Lớp TC : LLNL1105(123)_30 GV hướng dẫn : TS Lê Thị Hồng Hà Nội, tháng 12 năm 2023 2 Lời mở đầu
Mọi sự vật và hiện tượng trên thế giới luôn trong quá trình vận động và phát triển.
Nguyên nhân nào dẫn đến sự vận động, phát triển ấy ? Trong triết học và tôn giáo có
những quan điểm khác nhau về vấn đề này. Những người theo chủ nghĩa duy tâm và tôn
giáo thường cho rằng, mọi biến hoá trong vũ trụ đều do một lực lượng siêu tự nhiên nào
đó (trời, thần thánh, v.v...) gây ra. Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng, nguồn
gốc vận động, phát triển của mọi sự vật và hiện tượng là do mâu thuẫn tồn tại trong bản
thân chúng. Với quan niệm thông thường, mâu thuẫn được hiểu là trạng thái xung đột, chống đối nhau.
Trong Triết học, khái niệm mâu thuẫn được dùng với ý nghĩa sâu sắc hơn, đầy đủ hơn.
Bất kì sự vật nào, hiện tượng nào cũng chứa đựng những mặt đối lập. Hai mặt đối lập
ràng buộc nhau, tác động lẫn nhau tạo thành mâu thuẫn. Theo Triết học Mác – Lê-nin,
mâu thuẫn là một chỉnh thể, trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa là một lĩnh vực dễ bị tổn thương, trong đó bản
sắc văn hóa, văn hóa truyền thống dễ bị tổn thương hơn cả”! Cho nên, đặt vấn đề gìn giữ
bản sắc văn hóa, hay phát huy các giá trị truyền thống đã định hình nên diện mạo văn hóa
và tinh thần dân tộc, là tối cần thiết. Nền văn hóa với vai trò là nền tảng tinh thần của xã
hội, gắn với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và gắn với những vấn đề
nảy sinh trong xu thế hội nhập, toàn cầu hóa hiện nay. Không thể phủ nhận, trong quá
trình hội nhập văn hóa phương Tây có phần chiếm ưu thế và đã tác động mạnh mẽ đến
văn hóa truyền thống dân tộc. Đồng thời, sự xung đột giữa các giá trị văn hóa phương Tây
với các giá trị truyền thống văn hóa cũng sẽ diễn ra như một tất yếu. Để rồi, đã có không
ít sự quan ngại về nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa. Với sự quan ngại trên cùng mong
muốn tìm hiểu sâu hơn về vấn đề phát triển văn hoá và phương pháp luận, em quyết định
chọn đề tài “Quan điểm biện chứng duy vật về động lực phát triển (về mâu thuẫn biện
chứng) và sự vận dụng qua điểm đó trong vấn đề phát triển văn hoá dân tộc”. Phần nội dung A. Lí thuyết chung
I. Khái quát về phép biện chứng duy vật và mâu thuẫn biện chứng
Phép biện chứng duy vật với tư cách một khoa học thực sự, do C.Mác -Ph.Ăngghen
xây dựng và được Lênin tiếp tục phát triển. Trong đó, hạt nhân của phép biện chứng duy
vật chính là quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập thể hiện bản chất, bởi
nó đề cập tới vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của phép biện chứng duy vật – vấn đề
nguyên nhân, động lực của sự phát triển, vận động của sự vật hiện tượng. Kế thừa một
cách có phê phán tất cả những thành tựu tư tưởng về mâu thuẫn, bằng việc tổng kết từ 1
thực tế lịch sử loài người, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác cho rằng chúng ta phải
tìm xung lực vận động và phát triển của sự vật trong chính sự vật đó, trong những mâu
thuẫn của bản thân sự vật. Quan điểm đó được thể hiện trong “Quy luật thống nhất và đấu
tranh của các mặt đối lập” (Quy luật mâu thuẫn). Theo V.I. Lenin, “có thể định nghĩa vắn
tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập.Như thế là nắm
được hạt nhân của phép biện chứng…” II. Lý luận chung 1. Một số khái niệm
Mặt đối lập là những mặt có những đặc điểm, những thuộc tính, những quy định có
khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật,
hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy.
Mâu thuẫn biện chứng là sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh;
vừa đòi hỏi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập. Trong mỗi mâu
thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh lẫn nhau tạo nên trạng thái
ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng.
Mâu thuẫn gồm các tính chất: tính khách quan, tính phổ biến, tính đa dạng và phong phú. Phân loại mâu thuẫn:
Căn cứ vào sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, hiện tượng, có mâu thuẫn cơ
bản và mâu thuẫn không cơ bản.
Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện
tượng trong mỗi giai đoạn nhất định, có thể phân chia thành mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu.
Căn cứ vào quan hệ giữa các mặt đối lập với một sự vật, hiện tượng, có mâu thuẫn
bên trong và mâu thuẫn bên ngoài.
Căn cứ vào tính chất của lợi ích cơ bản là đối lập nhau trong mối quan hệ giữa các
giai cấp ở một giai đoạn lịch sử nhất định, trong xã hội có mâu thuẫn đối kháng và
mâu thuẫn không đối kháng.
2. Quá trình vận động và phát triển của mâu thuẫn
2.1. Nội dung của quy luật
Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh lẫn
nhau tạo nên trạng thái ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng.
Sự thống nhất giữa các mặt đối lập: là khái niệm dùng để chỉ sự liên hệ giữa các mặt
đối lập được thể hiện qua :
Các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa, ràng buộc, không tách rời nhau, sự tồn
tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề.
Các mặt đối lập tác động ngang nhau, cân bằng nhau thể hiện sự đấu tranh giữa cái
mới đang hình thành với cái cũ chưa mất hẳn. 2
Giữa các mặt đối lập có sự tương đồng, đồng nhất do trong các mặt đối lập còn tồn
tại những yếu tố giống nhau.
Sự thống chỉ có tính tạm thời tương đối, chỉ tồn tại trong một thời gian nhất định.
Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập: là sự tác động qua lại nhưng theo xu hướng bài
trừ, phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập.
Hình thức đấu tranh của các mặt đối lập hết sức phong phú, đa dạng, tùy thuộc vào
tính chất, vào mối quan hệ qua lại giữa các mặt đối lập và tùy điều kiện cụ thể của sự vật hiện tượng
Đấu tranh có tính tuyệt đối, quy định tính tuyệt đối của sự vận động phát triển của sự vật, hiện tượng.
Mối quan hệ giữa sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập thể hiện ở chỗ
trong một mâu thuẫn, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập không tách rời nhau.
Không có sự thống nhất sẽ không có đấu tranh, thống nhất là tiền đề của đấu tranh còn
đấu tranh là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển.
Chuyển hóa giữa các mặt đối lập là làm cho thể thống nhất cũ mất đi, thể thống nhất
mới ra đời và hoàn thiện hơn. Sự chuyển hóa đó diễn ra theo hai hình thức: Hai mặt đối
lập chuyển hóa lẫn nhau hoặc cả hai chuyển hóa thành chất mới. Bản thân mâu thuẫn
cũng có quá trình nảy sinh và phát triển của nó.
Tuy nhiên, mâu thuẫn mới chỉ là nguồn gốc và động lực cơ bản của sự phát triển của
sự vật, hiện tượng, còn động lực trực tiếp đó là quá trình hình thành, phát triển và giải quyết mâu thuẫn.
Việc hình thành, phát triển và giải quyết mâu thuẫn là một quá trình phức tạp, trải
qua nhiều giai đoạn và mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng của nó:
Giai đoạn hình thành mâu thuẫn: khi sự vật mới ra đời, mâu thuẫn chưa xuất hiện
mà mới chỉ xuất hiện sự khác biệt, khác nhau về bề ngoài, khác nhau bản chất
Giai đoạn phát triển mâu thuẫn: khi sự vật phát triển, sự khác biệt dần chuyển
thành mặt đối lập, các mặt đối lập xung đột gay gắt với nhau
Giai đoạn giải quyết mâu thuẫn: sự chuyển hoá các mặt đối lập, mâu thuẫn được
giải quyết, mâu thuẫn mới lại hình thành
Từng giai đoạn vẫn diễn ra trong sự thống nhất của các mặt đối lập. Mâu thuẫn cũ
mất đi, mâu thuần mới được hình thành và quá trình tác động, chuyển hóa giữa hai mặt
đối lập lại tiếp diễn, làm cho sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động và phát triển.
Khái quát lại, nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là:
Mọi sự vật và hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạo
thành những mâu thuẫn trong bản thân nó; sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập
là nguồn gốc, động lực nội tại của sự vận động và phát triển, làm cho cái cũ mất đi và cái mới ra đời . 3
2.2. Vai trò của mâu thuẫn đối với quá trình vận động và phát triển: Mâu thuẫn
là nguồn gốc và động lực của sự phát triển
Trong các sự vật bao hàm các mặt đối lập, khi sự vật là nó, các mặt đối lập thống nhất
trong sự đấu tranh, tác động qua lại. Chính sự đấu tranh, sự tác động qua lại giữa các mặt
đối lập tạo nên sự vận động. Như vậy, vận động là do sự đấu tranh giữa các mặt đối lập.
Tác động qua lại giữa các mặt đối lập là nguồn gốc của mọi sự vận động.
Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là không thể tách rời nhau trong mâu
thuẫn biện chứng. Sự vận động và phát triển bao giờ cũng là sự thống nhất giữa tính ổn
định và tính thay đổi. Do đó, mâu thuẫn chính là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển.
2.3. Ý nghĩa của phương pháp luận
Thứ nhất, thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng; từ đó
giải quyết mâu thuẫn phải tuân theo quy luật, điều kiện khách quan. Muốn phát hiện mâu
thuẫn cần tìm ra thể thống nhất của các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng; từ đó tìm ra
phương hướng, giải pháp đúng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn
Thứ hai, phân tích mâu thuẫn cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát sinh, phát
triển của từng loại mâu thuẫn; xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn
và điều kiện chuyển hoá giữa chúng. Phải biết phân tích cụ thể một mâu thuẫn cụ thể và
đề ra được phương pháp giải quyết mâu thuẫn đó
Thứ ba, phải nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa các mặt
đối lập, không điều hoà mâu thuẫn cũng không nóng vội hay bảo thủ, bởi giải quyết mâu
thuẫn còn phụ thuộc vào điều kiện đã đủ và chín muồi hay chưa. B. Vận dụng
I. Quy luật mâu thuẫn tác động lên vấn đề phát triển văn hoá
Mâu thuẫn chính là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển. Trong thực tế,
mâu thuẫn là hiện tượng khách quan, phổ biến, nó tồn tại cả trong tự nhiên, xã hội và tư duy.
Việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hoá là một quá trình mà trong đó chúng ta áp
dụng những tri thức triết học vào thực tế. Do đó, quá trình phát triển văn hoá cũng chịu sự
tác động của quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập. Vì vậy, chúng ta cần
biết áp dụng quy luật mâu thuẫn vào thực tiễn để thúc đẩy sự phát triển.
II. Mâu thuẫn trong phát triển văn hoá
Như đã chứng minh ở trên, quy luật mâu thuẫn là nguồn gốc và động lực của mọi sự
phát triển. Hay nói cách khác, bản chất của sự phát triển chính là tìm ra và giải quyết các
mâu thuẫn bên trong sự vật, hiện tượng. Trong thực tế, mâu thuẫn cũng là một hiện tượng
khách quan mang tính phổ biến được hình thành từ những cấu trúc thuộc tính vốn có của sự vật. 4
Con người cần luôn luôn cố gắng tìm hiểu để phát hiện mâu thuẫn, phân tích đầy đủ
các mặt đối lập để nắm bắt bản chất và khuynh hướng phát triển. Khi gặp vấn đề không
được tránh né, mà cần tìm ra giải pháp khắc phục, như thế mới có thể phát triển bản thân,
có thêm tự tin và kinh nghiệm để giải quyết mâu thuẫn phát sinh sau này.
Trong quá trình toàn cầu hóa, mỗi dân tộc phải đứng trước và luôn luôn phải xử lý
mâu thuẫn giữa toàn cầu hóa có xu hướng mạnh, tạo ra các giá trị phổ quát chung với bản
sắc văn hóa riêng, độc đáo của dân tộc. Và đây cũng chính là một đặc điểm riêng trong
quan hệ giữa toàn cầu hóa và văn hóa của các dân tộc. Quá trình này luôn tồn tại hai mặt
đan xen nhau giữa thuận lợi và khó khăn, thời cơ và thách thức, đồng thời chứa đựng nhiều mâu thuẫn.
Như vậy, chúng ta cần chủ động trong quá trình phát triển văn hoá dân tộc. Chúng ta
nên chủ động, tích cực trong quá trình hội nhập quốc tế tránh sự mai một, “hoà tan” nền văn hoá dân tộc.
III. Áp dụng quy luật mâu thuẫn trong phát triển văn hoá
Bởi vì mâu thuẫn luôn tồn tại, nên nó buộc người ta không bao giờ được nghĩ
mình có đầy đủ tri thức, mà phải liên tục học thêm các tri thức mới để giải quyết
các vấn đề mới. Để làm được điều đó, con người cần phải luôn luôn đổi mới, sáng
tạo ra các tri thức mới. Đồng thời, quy luật mâu thuẫn cũng buộc chúng ta phải biết
vượt qua mọi định kiến để bài trừ những cái cũ, không còn phù hợp và tiếp thu,
chọn lọc cái mới còn chưa quen thuộc. Có thể nói quy luật mâu thuẫn chính là nền
tảng cho kho tàng tri thức vô cùng vô tận đang trở nên phong phú hơn qua mỗi ngày của nhân loại.
Mâu thuẫn tất yếu trong vấn đề phát triển văn hoá đất nước: hội nhập quốc tế và giữ
gìn bản sắc dân tộc. Hội nhập quốc tế để khai thác tối đa các nguồn lực bên ngoài, phát
triển kinh tế và sức mạnh tổng hợp của quốc gia. Đặc biệt, trong lĩnh vực văn hoá, hội
nhập giúp cho văn hoá mỗi dân tộc luôn phát triển, tiếp nhận được những tinh hoa văn
hoá của các dân tộc khác để bồi đắp thêm cho văn hoá của dân tộc mình. Tuy nhiên, cùng
với đó là nguy cơ “đồng hoá” các hệ giá trị, các chuẩn mực văn hoá dân tộc, đe doạ tính
sáng tạo của các nền văn hoá dân tộc, thậm chí “thủ tiêu” các giá trị văn hoá dân tộc.
Hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc dân tộc là mối quan hệ biện chứng khách quan,
có sự tác động qua lại lẫn nhau, nảy sinh và ngày càng sâu sắc trong quá trình phát triển văn hoá.
Tiến trình hội nhập quốc tế, mở rộng giao lưu văn hóa ngày càng tạo ra những biến đổi to
lớn và quan trọng trong đời sống văn hóa, nghệ thuật. Làn sóng toàn cầu hóa đã tác động
mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia trên thế giới, đem đến cả những cơ hội và những thách
thức mới đối với phát triển toàn cầu, trong đó có phát triển văn hóa. Hội nhập thành công,
khi thước đo của nó không chỉ ở một vài phương diện như kinh tế và công nghệ mà phải
đo bằng sự thành công của hội nhập văn hóa. Tiến trình này cũng tác động đến văn hóa
Việt Nam theo cả hai phương diện, tích cực và tiêu cực. 5
Bản sắc văn hóa là một phần không thể thiếu của mỗi dân tộc. Nó là một mảnh ghép
quan trọng trong sự đa dạng và phong phú của nền văn hoá thế giới. Bản sắc văn hóa của
mỗi dân tộc có ý nghĩa thiêng liêng và quý giá, bởi vì nó là sản phẩm của lịch sử và kinh
nghiệm sống của nhiều thế hệ.
Tính tất yếu của hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa đặt ra nhiều vấn đề về phát triển
văn hóa của từng quốc gia, dân tộc; buộc họ phải lựa chọn cho mình một thái độ ứng xử,
một chính sách phát triển về văn hóa để đạt tới mục tiêu phát triển chung.
Trong thời đại hiện nay, hội nhập là xu hướng tất yếu của mỗi quốc gia và trong quá
trình hội nhập đó giao lưu văn hoá diễn ra xuyên suốt thông qua nhiều hình thức khác
nhau. Vì vậy, dân tộc ta phải có một nền văn hoá với “sức đề kháng” đủ mạnh, để cốt
cách văn hoá Việt Nam thấm nhuần trong mỗi người con đất Việt, để trong công cuộc
phát triển và hội nhập này, văn hoá Việt Nam chỉ hoà nhập chứ không hoà tan. C. Tổng kết
Mâu thuẫn biện chứng tồn tại tất yếu khách quan diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng,
mọi giai đoạn tồn tại và phát triển của sự vật hiện tượng. Mâu thuẫn này mất đi sẽ có mâu
thuẫn khác thay thế. Sự vật hiện tượng khác nhau sẽ có mâu thuẫn khác nhau.Trong một
sự vật, hiện tượng có thể tồn tại nhiều mâu thuẫn khác nhau. Mâu thuẫn có vai trò là
nguồn gốc, động lực của sự vận động phát triển. Chính sự tác động, đấu tranh giữa các
mặt đối lập bên trong kết cấu sự vật làm cho sự vật vận động, biến đổi không ngừng. Sự
đấu tranh của các mặt đối lập dẫn đến giải quyết mâu thuẫn làm cho sự vật phát triển lên
một trạng thái mới. Khi mâu thuẫn cơ bản của sự vật được giải quyết hoàn toàn thì sẽ có
sự thay đổi về chất của sự vật, sự vật mới thay thế sự vật cũ.
Trong quá trình phát triển văn hoá, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối
lập đóng vai trò quan trọng. Thống nhất không chỉ đề cập đến việc phát triển văn hoá, mà
còn đảm bảo giữ gìn bản sắc dân tộc. Giữ gìn bản sắc văn hoá không phải đối đầu với
phát triển, hội nhập quốc tế mà là việc tạo nên những chiến lược, chính sách hội nhập phù
hợp để vừa phát triển, tiếp nhận nền văn hoá các dân tộc khác vừa giữ gìn nền văn hoá
truyền thống của dân tộc Việt Nam. Sự thống nhất giữa hai mặt đối lập này đòi hỏi sự
sáng tạo và vận dụng những chiến lược phù hợp để vừa phát triển, hội nhập quốc tế vừa
giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc. 6
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. GS.TS Phạm Văn Đức_Giáo trình Triết học Mác-Lênin_Hội đồng biên soạn
giáo trình Triết học Mác-Lênin_Hà Nội_2019 2. https://www.tapch
icongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/826923/
phat-trien-van-hoa-o-viet-nam-hien-nay.aspx?fbclid=IwAR3B8Shtx-
SV0O5h2_IO847OusTsh5utFWezQi4ei3nRwaJtXgH24FzASRk (28/12/2022) 3. https://www.tapch
icongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/
2018/815421/hoi-nhap-quoc-te-co-lam-mat-doc-lap%2C-tu-chu-va-ban-sac- dan-toc%3F.aspx (20/11/2019) 4. https://b
aotainguyenmoitruong.vn/nhan-va-cho-trong-hoi-nhap-van-hoa- 351090.html (02/03/2023) 7 MỤC LỤC
Lời mở đầu______________________________________________________________1
Phần nội dung___________________________________________________________1
A. Lí thuyết chung______________________________________________________1
I. Khái quát về phép biện chứng duy vật và mâu thuẫn biện chứng___________1
II. Lý luận chung_____________________________________________________2
1. Một số khái niệm_________________________________________________2
2. Quá trình vận động và phát triển của mâu thuẫn_______________________2
2.1. Nội dung của quy luật__________________________________________2
2.2. Vai trò của mâu thuẫn đối với quá trình vận động và phát triển: Mâu
thuẫn là nguồn gốc và động lực của sự phát triển_______________________3
2.3. Ý nghĩa của phương pháp luận__________________________________4
B. Vận dụng___________________________________________________________4
I. Quy luật mâu thuẫn tác động lên vấn đề phát triển văn hoá________________4
II. Mâu thuẫn trong phát triển văn hoá___________________________________4
III. Áp dụng quy luật mâu thuẫn trong phát triển văn hoá___________________5
C. Tổng kết____________________________________________________________6 8