Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết môn Pháp luật đại cương| Trường Đại học Ngoại Thương

20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
37 PHẦN 2. CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ
Câu 7: Quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX: Lý luận và vận dụng I/ Khái niệm
1/ Hình thái kinh tế xã hội
Hình thái kinh tế xã hội là một phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch
sử,dùng để chỉ xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định với một quan hệ sản
xuất đặc trưng cho một kiến trức thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những
quan hệ sản xuất ấy. 2/ Lực lượng sản xuất
Lực lượng sản xuất là toàn bộ các nhân tố vật chất,kỹ thuật của quá trình sản
xuất,chúng tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau tạo ra sức sản xuất làm
cải biến các đối tượng trong quá trình sản xuất vật chất ,tức là tạo ra năng lực thực
tiễn làm biến đổi các đối tượng vật chất của thế giới tự nhiên theo nhu cầu nhất định
của con người và xã hội. Lực lượng sản xuất bao gồm người lao động với năng lực,kĩ năng,tri
thưc.... của mình và các tư liệu sản xuất nhất định như:đối tượng lao
động,công cụ sản xuất,công cụ lao động,các tư liệu phụ trợ của quá trình sản xuất,.... Trong đó
lao động là nhân tố có tính quyết ddonhj còn trong các nhân tố của tư liệu
sản xuất thì công cụ đóng vao trò quan trọng hàng đầu. Trong quá trình thực hiện sản xuất,”Lực
lượng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân,là người lao động”.Do đặc trưng
sinh học-xã hội riêng của mình,con người,trong nền sản xuất xã hội có sức mạnh,kỹ năng lao
động thần kinh- cơ bắp,hơn nữa,lao động của con người ngày càng trở thành lao động trí tuệ đẫ làm
cho con người trở thành nguồn lực đặc biệt của sản xuất,là nguồn gốc cơ bản ,nguồn
lực vô tận. Công cụ lạo động,theo F.Engels là “khí quan của bộ óc con người” là 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
“sức mạnh của tri thức đã được vật thể hóa” có tác dụng “nối dài bàn tay” và nhân
lên sức mạnh trí tuệ con người. Trải qua các cuộc khoa học,cùng với sự phát triển của sản xuất,khoa học ngày
càng có vai trò quan trong sản xuất.Khoa học đã phát triển đến mức trở thành nguyên
nhân trực tiếp của nhiều biến đổi to lớn trong sản xuất và đời sống.K.Marx dự kiến
rằng khoa học trở thành “lực lượng sản xuất trực tiếp”,”lực lượng sản xuất độc
lập”.Quả thật,ngày nay khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp,những thành 11/15/23, 7:00 PM THI TRIẾT about:blank 39/57 38
tựu của khoa học được ứng dụng nhanh chóng ,rộng rãi vào sản xuất,có tác dụng
thúc đẩy mạnh mẽ sản xuất phát triển. Vai trò của lực lượng sản xuất đối với sự phát triển xã
hội: Lực lưỡng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữ con người với con người trong
quá trình sản xuất.Lực lượng sản xuất là năng lực thực tiễn cải biến giới tự nhiên của
con người nhằm đáp ứng nhu cầu đời sống của mình.Như vậy,lực lượng sản xuất là những nhân
tố có tính sáng tạo và tính snags tạo đó có tình lịch sử,cũng chính vì vậy
trình độ phát triển của lực lượng sản xuất phản ánh mức độ chinh phục tự nhiên của
con người và do đó phản ánh trình độ phát triển của xã hội. 3/ Quan hệ sản xuất
Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất(sản
xuất và tái sản xuất xã hội)
Quan hệ sản xuất bao gồm: + Quan hệ sỡ hữu đối với tư liệu sản xuất + Quan hệ trong tổ chức
và quản lí quá trình sản xuất + Quan hệ trong phân phối kết quả của quá trình sản xuất 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
- Quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của quá trình sản xuất và là cơ sở sâu
xa của đời sống tinh thần xã hội.Ba mặt hợp thành quan hệ sản xuất gắn bó hữu cơ
với nhau tạo thành một hệ thống mang tính ổn định tương đối so với sự vận động
không ngừng của lực lượng sản xuất,ttrong đó quan hệ sỡ hữu về tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định.
-Tính chất của quan hệ sản xuất trước hết được quy định bởi quan hệ sỡ hữu
đối với tư liệu sản xuất.Trong các hình thái kinh tế-xã hội mà loài người đã từng trải
qua ,lịch sử đã chứng kiến sự tồn tại của hai loại hình thức sỡ hữu cơ bản đối với tư
liệu sản xuất: sỡ hữu tư nhân và sỡ hữu công cộng. Vai trò của quan hệ sản xuất đối với sự phát triển xã hội:
-Trong sự sản xuất ra đờisống xã hội của mình, con người dù muốn hay không
cũng buộc phải duy trì và thực hiện những quan hệ nhất định với nhau. Những quan
hệ này mang tính tất yếu và không phụ thuộc vào ý muốn của ai cả. Đó chính là những quan hệ
sản xuất.Cố nhiên quan hệ sản xuất là do con người tạo ra, song nó 11/15/23, 7:00 PM THI TRIẾT about:blank 40/57 39
tuân theo những quy luật tất yếu,khách quan của sự vận động của đời sống xã hội. Trong các
hình thái kinh tế - xã hội xác định, quan hệ sỡ hữu đối với tư liệu sản xuất
luôn có vai trò quyết định. II/ Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thống nhất biện chứng lẫn nhau trong
đói lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành biến đổi phát triển của quan hệ sản 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
xuất và quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất. Lực lượng sản xuất là yếu tố đông
nhất,các mạng nhất,là nội dung vật chất của quá trình sản xuất,còn quan hệ sản xuất là “hình
thức xã hội”của quá trình đó,nên
quan hệ sản xuất có tình tương đối ổn định. Trong phương thức sản xuất,hai mặt lực lượng sản
xuất và quan hệ sản xuất
gắn bó với nhau,lực lượng sản xuất tồn tại ở trình độ như thế nào thì quan hệ sản
xuất cũng tương ứng với trình độ của lực lượng sản xuất ấy.Khi lực lượng sản xuất
phát triển thì quan hệ sản xuất cũng biến đổi theo cho phù hợp với trình độ của lực
lượng sản xuất. Sự phù hợp đó làm cho lực lượng sản xuất tiếp tục phát triển.
-Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là thống nhất có
bao hàm khả năng chuyển hóa các mặt đối lập. Khi trình độ của lực lượng sản xuất phát triển
nhanh thì quan hệ sản xuất phát
triển chậm,mâu thuẫn giữ lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất ngày càng gay
gắt,đòi hỏi sự phá vỡ quan hệ sản xuất cũ ,lạc hậu thay bằng quan hệ sản xuất mới
phù hợp với trình độ cưa lực lượng sản xuất đang phát triển. Sự phát triển cử lực lượng sản
xuất từ thấp tới cao qua các thời đại lịch sử
khác nhau đã quyết định sự thay thế quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới
đưa loài người phát triển từ phương thức này đến phương thức sản xuất lhacs cao hơn.
-Sự vận dụng qui luật này ở nước ta hiện nay: Từ một nên nông nghiệp lạc hậu,sản xuất nhỏ bé
chủ yếu nươc ta đi lên chủ
nghĩa xã hội.Kinh nghiệm thực tế chỉ rõ lực lượng sản xuất bị kìm hãm không chhir
trong trường hợp quan hệ sản xuất lạc hậu,mà cae quan hệ sản xuất phát triển không
đồng bộ,có các yếu tố đi xa so với trihf độ phát triển của lực lượng sản xuất. Thực tế lực lượng
sản xuất ở nước ta còn thấp kém lại phát triển không đồng
đều,điều đó đòi hỏi phát triển không đồn đều,điều đó đòi hỏi phải coi trong những 11/15/23, 7:00 PM THI TRIẾT 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu about:blank 41/57 40
hình thức trung gian,quá độ từ thấp đến cao ,từ qui mô nhỉ đến qui mô lớn.Để xây
dựng phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa,chúng ta chủ trương xây dựng một nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,nhằm phát huy mọi tiềm năng của cá
thành phần kinh tế,phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất để xây dựng kinh tế xã
hội chủ nghĩa. Từng bước xã hội hóa xã hội chủ nghĩa,quá trình đó không phải bằng
gò ép mà là sự kết hợp các hình thức sỡ hữu để đàn dần hình thành các tập đoàn sản
xuất,kinh doanh lớn,trong đó các đơn vị quốc doanh và tập thể là nòng cốt. III/ Ý nghĩa phương
pháp luận: Muốn nhận thức đúng đắn đời sống xã hội, phải phân tích một cách sâu sắc
các mặt của đời sống xã hội và các mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng, đặc biệt phải xuất phảt từ
những quan hệ sản xuất hiện thực. 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 42/57 41
Câu 8. Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa CSHT và KTTT: Lý luận và vận dụng
I/ Khái quát về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng:
-Cơ sở hạ tầng: dùng để chỉ toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
kinh tế của xã hội. Cơ sở hạ tầng của xã hội được tạo nên bởi các quan hệ sản xuất
thống trị,quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mới tồn tại dưới hình thái mầm
mống,đại diện cho sự phát triển tương lai. Tính chất của cơ sở hạ tầng do quan hệ
sản xuất thống trị qui định.Trong xã hội có giai cấp,cơ sở hạ tầng mang tính giai cấp.
-Khái niệm kiến trúc thượng tầng:Là toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý
thức hội cùng với các thiết chế chính trị-xã hội tương ứng được hình thành trên một cơ sở hạ
tầng kinh tế nhất định. Mỗi yếu tố cần kiến trúc thượng tầng có đặc điểm
vai trò riêng nhưng giưa chúng có liên hệ tác động với nhau và đều phản ánh cơ sở
hạ tầng.Trong cá yếu tố nhà nước có vai trò quan trọng nhất,là bộ phận có quyền lực mạnh mẽ
nhất của kiến trưc thượng tầng. Trong xã hội có giai cấp,kiến trúc thượng
tầng mang tính giai cấp.Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị quyết định tính chất cơ
bản của kiến trúc thượng tầng. II/ Quan hệ biện chứng giũa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
- Cơ sở hạ tầng quyết định cấu trúc thượng tầng: Cơ sở hạ tầng sinh ra kiến trúc thượng
tầng,kiến trúc thượng tầng là phản ánh cơ sở hạ tầng.Cơ sở hạ tầng một xã hội như thế nào,tính
chất của nó ra sao,giai cấp đại diện của nó như thế nào
thì hệ thống tư tưởng,chính trị,pháp quyền....và các quan hệ,các thiết chế tương ứng
cũng vậy. Cơ sở hạ tầng quyết định sự biến đổi của kiến trức thượng tầng.Sự biến
dổi đó diễn ra trong một hình thái kinh tế-xã hội cũng nư từ hình thái kinh tế-xã hội này sang
hình thái kinh tế-xã hội khác. Trong xã hôi có giai cấp,sự biến đổi từ hình
thái kinh tế-xã hội này sang hình thái kinh tế -xã hội khác thông qua cuộc đấu tranh giai cấp.
-Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng: Vai
trò tác động của kiến thức thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện ở chức nằng
chính trị-xã hội của kiến trúc thượng tầng.Một mặt,nó bải vệ,duy trì,củng cố và phát
triển cơ sở hạ tầng sinh ra nó,mặt khác nó kiên quyết đấu tranh để xóa bỏ tàn dư của
cơ sở và kiến trúc thượng tầng cũ lỗi thời. Các bộ phận của kiến trúc thượng tầng
đều tác động tới cơ sở hạ tầng bằng nhiều hình thức khác nhau,trong đó nhà nước 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 43/57 42
tác động trực tiếp nhất ,mạnh mẽ nhất tới cơ sở hạ tầng của các bộ phận khác tác động gián
tiếp. Trong một hình thái kinh tế-xã hội,kiến trúc thượng tầng có sự biến dổi của
cơ sở haj tầng.Sự biến đổi đó càng phù hợp với cơ sở hạ tầng thì càng thúc đẩy cơ
sở hạ tầng phát triển,ngược lại nó sẽ cản sự phát triển của cơ sở hạ tầng. III/ Vai trò của nhà
nước đối với sự phát triển cơ sơ hạ tầng ở Việt Nam
hiện nay: Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam có những chủ trương chính
sách tác động tới cơ sở hạ tầng trong giai đoạn đổi mới hiện nay như: Chuyển đổi nền kinh tế
với cơ chế kế hoạch hóa tập trung,bao cấp sang nền
kinh tế nhiều thành phần,vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lí của nhà nước định
hướng xã hội chủ nghĩa. Phát triển nguồn lực con người,đẩy mạnh công nghiệp hóa ,hiện đại
hóa đất nước coi đó là nhiệm vụ trung tâm cuar cả thời kì quá độ.Quá trình phát triển lực
lượng sản xuất hiện đại gắn liền với quá trình xây dựng quan hệ sản xuất mới phù
hợp trên cả ba mặt sỡ hữu,quản lí và phân phối. Xây dựng và hoàn thiện môi trường pháp lí để
quản lí nền kinh tế thị
trường,vận động phát triển theo định hướng xã hội. 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 44/57
43 Câu 9. Sự phát triển các hình thái KT-XH là một quá trình lịch sử - tự nhiên: Lý luận và vận dụng. 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
- HTKTXH: Định nghĩa (ở các phần trên)
- Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội tuân theo các quy luật khách
quan, tất yếu. Các quy luật khách quan đó là: + Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ
phát triển của lực lượng sản
xuất + Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng + Ngoài ra còn có
các yếu tố: điều kiện tự nhiên, điều kiện dân số, văn hoá, giáo dục, y tế, pháp luật và các bộ phận khác nhau của
- Như vâỵ, sự phát triển của các HTKTXH là một quá trình lịch sử tự nhiên
bao gồm cả sự phát triển tuần tự và không tuần tự trải qua các hình thái kinh
tế - xã hội, tuỳ thuộc vào điều kiện lịch sử - cụ thể của mỗi quốc gia Liên hệ: Vận dụng chủ nghĩa
Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể ở nước ta, Đảng ta khẳng định lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội
không tách rời nhau. Đô là quy
luật phát triển của cách mạng Việt Nam, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối cách mạng của Đảng.
Việc Đảng ta luôn luôn kiện định con đường tiến lên chủ nghĩa xã
hội là phù hợp với xu hướng của thời đại và điều kiện cụ thể của nước ta. Mục tiêu của chúng ta
là: “xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công dân chủ văn minh". “Con
đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội
bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan
hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành
tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học và công nghệ
để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền
kinh tế hiện đại. Xây dựng chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tạo ra
sự biến đổi về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp, cho
nên phải trả qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức
kinh tế, xã hội có tính chất quá độ. Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội diễn ra sự đan xen và
đấu tranh giữa cái mới và cái cũ". Đảng
Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nxb Chính trị
quốc gia Hà Nội. 2001, tr.84, 85)
Nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nên kinh tế phổ biến là sản xuất nhỏ, lao động thủ
công là phổ biến Cái thiếu thốn nhất của chúng ta là một nền đại 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 45/57 44
công nghiệp. Chính vì vậy, chúng ta phải tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trong thời đại
ngày nay, công nghiệp hóa phải gắn liền với hiện đại hóa. Công
nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta là nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho
chủ nghĩa xã hội. Đó là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời kỳ quá độ tiến lên chủ
nghĩa xã hội ở nước ta. “Con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta cần và có thể rút
ngắn thời gian, vừa có những bước tuần tự, vừa có những bước nhảy. Phát huy
những lợi thế đất nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là
công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày
càng nhiều hơn ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công
nghệ, từng bước phát triển kinh tế tri thức. Phát huy nguồn lực trí tuệ và
sức mạnh tinh thần của người Việt Nam; coi phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công
nghệ là nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với chính trị và các mặt khác của đời sống xã hội:
- Gắn với phát triển kinh tế, xây dựng nền kinh tế thị trưởng định hướng xã hội chủ
nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, phải không ngừng đổi mới hệ thống
chính trị, nâng cao vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, xây
dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ
Xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Trong quá trình xây
dựng xã hội ở nước ta, "Đảng và nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính
sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành
phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng
xã hội chủ nghĩa, đó chính là nền kinh tế thị trưởng định hướng xã hội chủ 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
nghĩa"(sđd, tr.86) “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có nhiều hình thức sở hữu, nhiều
thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước
cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc" (Sđd, tr.87)
- Xây dựng và phát triển nên kinh tế thị trưởng định hướng xã hội chủ nghĩa vừa phủ hợp với xu
hướng phát triển chung của nhân loại, vừa phù hợp với yêu cầu
phát triển của lực lượng ở nước ta; với yêu cầu của quá trình xây dựng nền kinh tế
độc lập, tự chủ kết hợp với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Đảng ta khẳng định: “Mục đích
của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là phát triển lực 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 46/57 45
lượng sản xuất, phát triển kinh tế để xây dụng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ
nghĩa xã hội, nâng cao đời sống nhân dân. Phát triển lực lượng sản xuất hiện đại
gắn liền với xây dựng quan hệ sản xuất mới phù hợp trên cả ba mặt sở hữu, quản lý và phân phối".
- Đồng thời với phát triển kinh tế, phải phát triển văn hóa, xây dựng nền văn hóa
tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nhằm không ngừng nâng cao đời sống tinh thần
của nhân dân; phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân
lực và bồi dưỡng nhân tài; giải quyết tốt các vấn đề xã hội, thực hiện công bằng xã
hội nhằm thực hiện mục tiêu: “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu about:blank 47/57
46 Câu 10. Tính tất yếu, vai trò và nội dung của đấu tranh giai cấp trong giai
đoạn hiện nay: Lý luận và vận dụng
I/ Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giai cấp: 1/ Khái niệm giai cấp
-Trong tác phẩm Sáng kiến vĩ đại, V.I. Lênin đã đưa ra định nghĩa như sau
"Người ta gọi là giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về
địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ
của họ ( thường thì những quan hệ này được pháp luật qui định
và thừa nhận) đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức xã
hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít
hoặc nhiều mà họ được hưởng”. - Theo định nghĩa trên rút ra được đặc trưng cơ bản của giai
cấp: * Thứ nhất: Giai cấp là những tập đoàn người có địa vị khác nhau trong một
hệ thống sản xuất xã hội nhất định. Thứ hai: Các giai cấp có quan hệ khác nhau về sở hữu đối
với tư liệu sản xuất tổ chức xã hội. Thứ ba: Các giai cấp
có vai trò khác nhau trong công việc tổ chức xã hộiThứ tư: Các giai cấp có
những phương thức và qui mô thu thập khác nhau về của cải xã hội. Các đặc
trưng trên có mối quan hệ khăng khít với nhau. Trong đó đặc trưng thứ hai là
cơ bản nó chi phối các đặc trưng khác. 2/ Nguồn gốc của giai cấp
- Khái niệm tầng lớp xã hội thường được sử dụng chỉ sự phân tầng, phân lớp, phân nhóm giữa
những con người trong cùng một giai cấp theo địa vị và sự khác biệt của họ trong giai cấp đó.
Nguồn gốc của giai cấp là:
- Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định, sự tồn tại giai cấp và đấu tranh giai cấp không phải là
bản tính của con người, cũng không phải là tiền định mà
chỉ là hiện tượng có tính lịch sử. Theo Karl Marx “ sự tồn tại của các giai cấp
chỉ gắn liền với những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định của sản xuất” 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
- Trong xã hội công xã nguyên thủy, trình độ lực lượng sản xuất còn thâos kém, muốn sống
người ta phải cố kết nối với nhau, xã hội chưa có của cải dư
thừa tương đối do đó chưa có khả năng khách quan của việc phân chia giai cấp. - Khi lựu lượng
sản xuất phát triển, việc sử dụng công cụ bằng kim loại làm
cho năng suất lao động tăng lên, dẫn đến sự phân công lại lao động trong xã
hội. Sản xuất cá thể trở thành thích hợp hơn và có hiệu quả hơn. Sở hữu tư 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 48/57 47
nhân về tư liệu sản xuất đã xuất hiện từng bước thay thees sở hữu cộng đồng
nguyên thủy. Chế độ tư hữu ra đời dẫn tới sự bất bình đẳng về tài sản trong
công xã. Xã hội phân chia thành những giai cấp thống trị bóc lột. - Như vậy sự phân chia xh
thành giai cấp là kết quả tất nhiên của chế độ kinh
tế dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. - Sự hình thành giai cấp diễn ra theo
hai con đường, thứ nhất là sự phân hóa nội bộ trong công xã thành kẻ bóc lột. Thứ hai thành tù binh bị bắt trong chiến
tranh cũng bị biến thành nô lệ. 3/ Kết cấu xã hội – giai cấp
- Trong xh có giai cấp, mỗi xh đều có kết cấu giai cấp nhất định, khi phương
thức sản xuất thay đổi thì kết cấu giai cấp cũng thay đổi. - Trong mỗi xh có giai cấp, đều có giai
cấp cơ bản và giai cấp không cơ bản. giai cấp cơ bản là giai cấp xuất hiện và tồn tại gắn liền vs phương thức sản
xuất thống trị của xh, giai cấp không cơ bản là giai cấp gắn liền vs các hình
thức sở hữu nhất định nào đó. II/ Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về đấu tranh giai cấp:
1/ Khái niệm đấu tranh giai cấp
Khái niệm đấu tranh giai cấp dùng để chỉ “Cuộc đấu tranh của quần chúng bị 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
tước hết quyền, bị áp bức và lao động, chống bọn đặc quyền đặc lợi, bọn áp bức và bọn ăn
bám, cuộc đấu tranh của những người công nhân làm thuê hay những
người vô sản chống những người hữu sản hay giai cấp tư sản”. Thực chất của cuộc đấu tranh
giai cấp là đấu tranh của những người bị áp bức bóc lột chống những người áp bưc bóc lột. Tùy
theo những điều kiện lịch sử khác nhau mà cuộc đấu tranh giai cấp biểu
hiện thành nhiều hình thức khác nhau, với phạm vi, trình độ khác nhau như: đấu
tranh kinh tế, đấu tranh chính trị, đấu tranh tư tưởng... trong thực tế cuộc đấu
trang giai cấp còn mang những hình thức dân tộc, tôn giáo...
Để khống chế và đàn áp cuộc đấu tranh giai cấp, giai cấp thông trị sử dụng
bạo lực có tổ chức – đó là nhà nước vs hệ thống pháp luật nhằm duy trì trật tực
của sự thống trị giai cấp. Vì vậy chính quyền, quyền lực nhà nước là vấn đề trung
tâm cơ bản của cuộc đấu tranh giai cấp trong xã hội có đối kháng giai cấp. Tuy
nhiên không phải mọi cuộc đấu tranh giai cấp đều xác định chính quyền nhà nước. 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 49/57
48 Sự ra đời và tồn tại của nhà nước là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp trong xh
có đối kháng giai cấp. 2/ Nguyên nhân đấu tranh giai cấp
Theo lý luận hình thái kinh tế - xh, phương thức sản xuất là động lực cơ bản nhất của sự tiến bộ
phát triển xh. Sự vận động của phương thức sản xuất vs hai mặt
đối lập lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thúc đẩy sản xuất phát triển, nhưng
trong điều kiện xh có đối kháng giai cấp, mâu thuẫn giữa lựu lượng sản xuất và
quan hệ sản xuất biểu hiện thành mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị, bóc lột và
giai cấp bị thống trị bóc lột. Cuộc đấu tranh giai cấp đến đỉnh cao dẫn tới cách mạng xh tạo ra
phương thức sản xuất mới, xh mới. Thực tế lịch sử đã chứng minh
cuộc đấu tranh của những người nô lệ chống lại chủ nô; cuộc đấu tranh của những 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
người nông nô, nông dân làm thuê chống lại sự áp bức bóc lột của bọn chúa đất, bọn địa chủ,;
cuộc đấu tranh của những người công nhân làm thuê chống lại áp
bức bóc lột của giai cấp tư sản. Kết quả của những cuộc đấu tranh đó đều dẫn tới sự ra đời của
phương thức sản xuất mới thông qua đỉnh cao của nó là những cuộc
cách mạng xh. Trong thời đại ngày nay, những nguyên nhân của việc phân chia xh thành giai
cấp và đấu tranh giai cấp vẫn còn tồn tại. Mặc dù chủ nghĩa xh hiện nay tạm thời
lâm vào thoái trào, nhưng “ các mâu thuẫn lớn của thời đại vẫn rất gay gắt” trong đó mâu thuẫn
cơ bản, có tính chất xuyên suốt là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và
chủ nghĩa tư bản; mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản vs giai cấp tư sản. Vì vậy, đấu
tranh giai cấp vẫn là quy luật tất yếu của thời đại hiện nay. Do sự biến động hết sức nhanh
chống và phức tạp của tình hình thế giới nên cuộc đấu tranh giai cấp trong
thời đại ngày nay có những đặc điểm mới so vs giai đoạn trước đây. Cuộc đấu tranh của giai cấp
vô sản trên thế giới hiện nay gắn bó chặt chẽ vs các cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc, dân chủ
và tiến bộ; trong đó, đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản vẫn là hoạt động lực trực tiếp và
quan trọng nhất của thời đại
hiện nay. Sự vận động tổng hợp của các mâu thuẫn khách quan và cuộc đấu tranh
của giai cấp vô sản , cùng nhân dân lao động trên toàn thế giới sẽ quyết định số phận
của chủ nghĩa tư bản. Mặc dù cuộc đấu tranh đó diễn ra hết sức gay go, quyết liệt, lâu dài,
nhưng cuối cùng loài người nhất định sẽ đi đến chủ nghĩa xh và chủ nghĩa
cộng sản. Đấu tranh giai cấp trông thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 50/57
49 Do đặc điểm kinh tế - xh của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xh chi phối mà đấu
tranh giai cấp là tất yếu. Sau khi giành được chính quyền, mục tiêu cuối cùng của giai cấp vô sản
là xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội vẫn chưa hoàn thành. Thời
kỳ này, giai cấp tư sản tuy bị đánh đổ về mặt chính quyền, song chúng vẫn còn lực 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
lượng, tiềm lực kinh tế, chính trị và tư tưởng. Được sự giúp đỡ của chủ nghĩa tư bản
và các thế lực thù địch quốc tế, chúng luôn tìm cách chống phá sự nghiệp cách mạng
của giai cấp vô sản để khôi phục lại thiên đường đã mất. Trong thời kỳ quá độ, cơ
sở kinh tế dể nảy sinh giai cấp bóc lột vẫn tồn tại. Nền sản xuất nhỏ và kinh tế nhiều
thành phần còn chứa đựng cơ sở khách quan để tồn tại và tâm lý và tập quán của giai cấp bóc
lột, của xh cũ chưa bị quét sạch. Những tàn sư đó không tự động mất đi, chúng chỉ có thể bị thủ
tiên thông qua cuộc đất tranh giai cấp của giai cấp vô sản. Cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp
vô sản sau khi giành được chính quyền
được diễn ra trong điều kiện mới vs những thuận lợi rất cơ bản, song cũng có không
ít các khó khăn, thách thức đặt ra. Trong thời kỳ quá độ, sơ cấu và địa vị các giai cấp
có sự biến đổi căn bản, tạo ra so sánh lực lượng có lợi cho giai cấp vô sản. Giai cấp
vô sản từ địa vị giai cấp bị thống trị, bị bóc lột, trở thành giai cấp lãnh đãoh; trong
tiến trình của cách mạng có sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Giai cấp nông
dân được giải phong khỏi áp bức bóc lột trở thành lực lượng lao động
cơ bản xây dựng xh mới. Tầng lớp tri thức mới được hình thành và có sự phát triển
nhanh chóng, ngày càng có những đóng góp to lớn vào công cuộc xây dựng chủ
nghĩa xh. Khối liên minh công nhân – nông dân – trí thức được cũng cố vững chắc, trở thành
nền tảng của chế độ xh mới. Các lực lượng phản cách mạng ngày càng bị
thu hẹp và phân hóa, tiến tới bị xóa bỏ hoàn toàn. Bên cạnh những điều kiện thuận
lợi rất cơ bản trên, đáu tranh giai cấp vô sản trong thời kỳ quá độ còn diễn ra trong
điều kiên có không ít các khó khăn. Các khó khăn nổi lên trong thời kỳ này là khinh
nghiệm quản lý xh về mọi mặt của giai cấp vô sản còn nhiều hạn chế; giai cấp tư
sản và các thế lực chống phá sự nghiệp cách mạng; các tàn dư về tư tưởng tập quán ... vì vậy,
tính chất của cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ này là hết sức gay go, quyết liệt và phức tạp.
Khác với cuộc đấu tranh giai cấp trước khi giành được chính quyền, cuộc đấu
tranh giai cấp của giai cấp vô sản trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xh có nội dung mới. Mục
tiêu của nó là xây dựng thành công chủ nghĩa xh trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, tư
tưởng ... Về thực chất, đây là cuộc đấu tranh “ai thắng ai” giữa hai con đường xh chủ nghĩa và
tư bản chủ nghĩa. Để thực hiện thắng lợi cuộc đấu 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu
tranh đó, giai cấp vô sản đồng thời phải thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược là bảo vệ vững chắc
thành quả cách mạng đã giành đc và cải tạo xh cũ, xây dựng thành công 11/15/23, 7:01 PM THI TRIẾT about:blank 20:07, 06/01/2026
Duy Vật Lịch Sử: Quy Luật QHSX và LLSX trong Triết Pháp Luật Đại Cương - Studocu