Tài liệu tổng hợp sưu tầm. Giá trị thặng dư

TÌNH HUỐNG 5: GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TĂNG LÊN - TỨC NƯỚC THÌ VỠ BỜ

Trong một công ty may mặc ở Bình Dương, doanh nghiệp liên tục yêu cầu công nhân tăng ca 3-4 tiếng/ ngày để kịp đơn hàng xuất khẩu. Công nhân phản ánh lương chỉ tăng rất ít dù sản lượng tăng. Hãy thực hiện các yêu cầu sau:

1. Nhận diện phương pháp sản xuất giá trị thặng dư trong tình huống.
2. Phân tích những lợi ích và thiệt hại của doanh nghiệp khi kéo dài tình trạng trên.
3. Nhà nước và tổ chức công đoàn cần thực hiện những giải pháp gì để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động trong doanh nghiệp?

PHẦN TRẢ LỜI

1. Nhận diện phương pháp sản xuất giá trị thặng dư trong tình huống.

Để nhận diện phương pháp sản xuất giá trị thặng dư trong một tình huống cụ thể, cần dựa vào cách mà nhà tư bản kéo dài hay tăng cường lao động của công nhân. Trong Kinh tế chính trị Mác – Lênin có 2 phương pháp cơ bản:

• 1. Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối
     • Bản chất: Tăng giá trị thặng dư bằng cách kéo dài thời gian lao động của công nhân, trong khi thời gian lao động tất yếu giữ nguyên.
     • Biểu hiện trong tình huống: Nhà tư bản bắt công nhân làm việc nhiều giờ hơn trong ngày (ví dụ: từ 8h lên 12h). Tăng ca, làm thêm giờ, siết kỷ luật để tận dụng tối đa thời gian.
     • Ví dụ: Một công nhân cần 4h để tạo ra giá trị đủ nuôi sống bản thân (giá trị sức lao động), thay vì cho họ nghỉ sau 8h, nhà tư bản bắt họ làm 12h. 4h thêm đó chính là giá trị thặng dư tuyệt đối.
  2. Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tương đối
     • Bản chất: Tăng giá trị thặng dư bằng cách rút ngắn thời gian lao động tất yếu nhờ nâng cao năng suất lao động.
     • Biểu hiện trong tình huống:

Ứng dụng máy móc, cải tiến kỹ thuật. Tổ chức lao động khoa học, hợp lý hơn.

Nhờ năng suất cao, công nhân chỉ cần 2h thay vì 4h để tạo ra giá trị ngang với giá trị sức lao động, phần thời gian còn lại trở thành lao động thặng dư.

• • • Ví dụ: Trước đây, để tạo giá trị bằng tiền công 1 ngày cần 4h, nay nhờ máy móc chỉ cần 2h, thì 6h còn lại (trong ngày 8h) biến thành giá trị thặng dư tương đối.

Những lợi ích và thiệt hại của doanh nghiệp khi kéo dài tình trạng trên

Việc duy trì tình trạng tăng ca quá mức để thu lợi nhuận thông qua Giá trị thặng dư tuyệt đối là một chiến lược mang lại lợi ích ngắn hạn nhưng gây ra rủi ro hệ thống dài hạn nghiêm trọng cho doanh nghiệp.

• 1. Lợi Ích (Ngắn hạn và Tức thời)
     • Tối đa hóa Lợi nhuận Thặng dư Tức thì: Đây là lợi ích trực tiếp nhất. Việc tăng giờ làm thêm cho phép công ty tăng sản lượng đầu ra nhanh chóng mà chi phí cho tiền lương (tư bản khả biến) chỉ tăng ở mức tối thiểu. Điều này làm tăng đột biến tỷ suất giá trị thặng dư, tạo ra dòng tiền lớn để kịp thời đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu.
     • Độ linh hoạt Sản xuất và Ứng phó Nhanh: Giúp doanh nghiệp phản ứng linh hoạt với các biến động đột ngột của thị trường hoặc các đơn hàng "gấp". Đây là một giải pháp tạm thời để tránh mất hợp đồng do thiếu năng lực sản xuất ngay lập tức.
       • Một số công ty may mặc nhỏ ở Bình Dương, Đồng Nai từng tăng ca liên tục để kịp đơn hàng xuất khẩu sang Mỹ và EU vào mùa cao điểm (Tết). Trong ngắn hạn, họ tăng được sản lượng và lợi nhuận.
     • Tận dụng Tối đa Nguồn lực Hiện có: Khai thác triệt để công suất máy móc, nhà xưởng và đặc biệt là sức lao động hiện tại mà không cần đầu tư thêm tư bản cố định hoặc phát sinh chi phí tuyển dụng và đào tạo nhân sự mới.
       • Ngành may mặc và giày dép của Việt Nam luôn chịu áp lực gia công lớn cho

các thương hiệu toàn cầu như Nike, Adidas, Zara, H&M. Mỗi khi có đơn hàng lớn gấp (ví dụ: đơn hàng cho mùa Giáng sinh hoặc Tết Nguyên đán), các nhà máy thường phải huy động công nhân tăng ca đến 10-12 giờ/ngày, kể cả cuối tuần, để kịp tiến độ giao hàng. Điều này giúp họ giữ chân được khách hàng và không bị phạt vi phạm hợp đồng.

• 1. Thiệt Hại (Dài hạn và Hệ thống)
     • Suy giảm Nghiêm trọng về Năng suất và Chất lượng: Tăng ca liên tục dẫn đến kiệt sức về thể chất và tinh thần của công nhân. Về lâu dài, điều này làm giảm sút năng suất lao động bình quân của toàn công ty, tăng đáng kể tỷ lệ sản phẩm lỗi, và tăng rủi ro tai nạn lao động, làm phát sinh chi phí kiểm soát chất lượng và chi phí y tế.
       • Hiện nay, nhiều lao động đang rơi vào tình trạng căng thẳng, trầm cảm và kiệt

sức do áp lực công việc kéo dài, tăng ca quá mức và luôn phải sẵn sàng nhận việc ngoài giờ. Môi trường làm việc khắc nghiệt, thiếu quan tâm đến sức khỏe tinh thần khiến người lao động suy giảm hiệu suất, dễ mắc bệnh và thậm chí dẫn đến trầm cảm, tự tử. Đây là thực trạng phổ biến ở nhiều ngành nghề, đặc biệt sau đại dịch khi xu hướng làm việc từ xa và cắt giảm nhân sự gia tăng áp lực lên người lao động.

• • • Rủi ro Nhân sự và Chảy máu Chất xám: Công nhân cảm thấy bị bóc lột do lương không tương xứng với công sức. Điều này làm gia tăng mâu thuẫn lao động (nguy cơ đình công, lãn công), và đặc biệt là khiến công nhân lành nghề dễ dàng chuyển sang các công ty có chính sách phúc lợi tốt hơn (chảy máu chất xám), làm gián đoạn sản xuất và tăng chi phí tuyển dụng, đào tạo thay thế.
      • Theo báo cáo Better Work Vietnam (ILO), tình trạng tăng ca triền miên khiến nhiều công nhân, kể cả những lao động có tay nghề cao, cảm thấy quá tải và không còn gắn bó với nhà máy. Để tìm kiếm môi trường làm việc tốt hơn, họ rời bỏ công việc hiện tại và chuyển sang các công ty có chính sách phúc lợi, đãi ngộ hợp lý hơn. Điều này dẫn đến việc doanh nghiệp không chỉ mất đi lực lượng lao động giàu kinh nghiệm mà còn đối mặt với nguy cơ suy giảm năng suất và chất lượng sản xuất.
    • Vi phạm Tuân thủ và Thiệt hại Danh tiếng: Việc tăng ca quá mức thường vi phạm các quy định nghiêm ngặt về giờ làm việc theo Bộ luật Lao động. Trong ngành xuất khẩu, điều này đe dọa trực tiếp đến các tiêu chuẩn Trách nhiệm Xã hội của Doanh nghiệp và tiêu chuẩn đạo đức mà các đối tác phương Tây yêu cầu. Nguy cơ mất các hợp đồng xuất khẩu lớn và bị người tiêu dùng toàn cầu tẩy chay là một tổn thất danh tiếng khổng lồ.
    • Bế tắc Chiến lược và Công nghệ: Việc dễ dàng thu được lợi nhuận lớn từ việc bóc lột lao động thô sơ làm giảm động lực nội tại cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ tự động hóa và các phương pháp quản lý tiên tiến (chuyển sang Giá trị Thặng dư Tương đối). Điều này khiến công ty bị đóng băng khả năng tăng trưởng năng suất và mất khả năng cạnh tranh bền vững khi chi phí lao động tăng lên hoặc khi đối thủ áp dụng công nghệ vượt trội.
      • Doanh nghiệp Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong áp dụng tự động hóa và AI

do chi phí đầu tư cao, thiếu nhân lực chuyên môn, đơn hàng nhỏ lẻ và biến động, cùng với rủi ro an ninh mạng. Dù vậy, đây vẫn là xu hướng tất yếu để nâng cao năng suất, giảm chi phí và giữ vị thế cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

• 1. Kết Luận về Tính Bền vững

Tóm lại, chiến lược lạm dụng Giá trị Thặng dư Tuyệt đối là chiến lược kém bền vững và lạc hậu theo quan điểm kinh tế chính trị hiện đại. Để đảm bảo sự phát triển lâu dài, doanh nghiệp cần chuyển trọng tâm sang Sản xuất Giá trị Thặng dư Tương đối thông qua đầu tư công nghệ, quản lý tinh gọn và cải thiện quản trị nhân sự, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa tư bản và lao động

Nhà nước và tổ chức công đoàn cần thực hiện những giải pháp để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động trong doanh nghiệp

• 1. Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm
     • Nhà nước cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát việc chấp hành luật lao động tại các doanh nghiệp. Tăng cường cơ chế thực thi: kiểm tra đột xuẩt, xử phạt mạnh để răn đe bằng các hình thức phạt hành chính, đình chỉ hoạt động.
     • Ban hành quy định rõ ràng về giờ giấc làm việc và tiền lương: giới hạn giờ làm tối đa, giờ tăng ca tối đa, quy định về thời gian nghỉ hàng tuần; bắt buộc mức phụ cấp

tăng ca phải tương ứng. Doanh nghiệp vi phạm quy định về giờ làm thêm, tiền lương, bảo hiểm... cần bị xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.

• • • Chính sách hỗ trợ tài chính: khuyến khích nâng cao kỹ thuật và tăng năng suất thay vì ép công nhân tăng ca.
    • Điều này giúp ngăn chặn tình trạng bóc lột sức lao động và tạo môi trường làm việc công bằng.
  1. Hoàn thiện khung pháp luật về lao động
     • Cập nhật, bổ sung các quy định về thời gian làm thêm, mức lương tối thiểu và quyền lợi người lao động phù hợp với tình hình thực tế.
     • Đảm bảo người lao động được trả lương đúng, đủ và có điều kiện nghie ngơi, tái tạo sức lao động.
     • Luật cần quy định rõ trách nhiệm và nghĩa vụ của người sử dụng lao động để tránh tình trạng lợi dụng kẽ hở.
  2. Phát huy vai trò của tổ chức công đoàn
     • Công đoàn cần đứng ra thuơg lương tập thể để bảo vệ quyền lợi của công nhân về lương, thưởng, chế độ làm thêm giờ, trả mức lương tăng ca đúng quy định bao gồm 150% vào ngày thường, 200% vào ngày nghỉ và 300% vào ngày lễ.
     • Hỗ trợ pháp lý cho người lao động trong việc khiếu nại, tố cáo khi quyền lợi bị xâm phạm, hướng dẫn công nhân nộp đơn khiếu nại, hỗ trợ tiếp cận luật sư tư vấn miễn phí.
     • Giám sát và phản ánh vi phạm: lập biên bản, thu thập chứng cứ chứng minh công ty ép tăng ca bất hợp pháp.
     • Tổ chức các chương trình nâng cao nhận thức pháp luật cho công nhân để họ biết cách tự bảo vệ mình.
  3. Tăng cường đối thoại xã hội giữa các doanh nghiệp và người lao động
     • Nhà nước và công đoàn cần thúc đẩy các cơ chế đối thoại định kỳ giữa các doanh nghiệp và công nhân.
     • Giúp giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tránh tình trạng đình công hoặc xung đột lao động kéo dài.
     • Đây là giải pháp dung hòa lợi ích giữa hai bên, đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và đời sống công nhân.

Nguồn:

1. Cổng thông tin Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (MOLISA) — thông tin, văn bản và hướng dẫn liên quan đến lao động. https://english.molisa.gov.vn/

Bài viết “Công nhân ở Bình Dương tất bật tăng ca” - https://laodong.vn/cong-doan/cong-nhan-o-binh-duong-tat-bat-tang-ca-1424212.ldo Bài viết “Việt Nam đứng đầu ngành dệt may Châu Á về tuân thủ lương tối thiểu” - https://www.molisa.gov.vn/baiviet/25758?tintucID=25758

Bài viết “Gian nan lao động ngành dệt may” - https://laodong.vn/cong-doan/gian-nan- lao-dong-nganh-det-may-517630.ldo

1. Báo Điện tử Chính phủ

Bài viết “Better Work hỗ trợ doanh nghiệp đạt lợi nhuận cao hơn” - https://baochinhphu.vn/better-work-ho-tro-doanh-nghiep-dat-loi-nhuan-cao-hon- 102221122170146269.htm

1. Bài viết “Tự động hóa ngành dệt may: Việt Nam đang ở đâu?” - https://ppj- group.com.vn/tu-dong-hoa-nganh-det-may-viet-nam-dang-o-dau/
2. Bài viết “Bài toán khó của doanh nghiệp Việt khi áp dụng tự động hóa và AI trong sản xuất” - https://vneconomy.vn/techconnect/bai-toan-kho-cua-doanh-nghiep-viet- khi-ap-dung-tu-dong-hoa-va-ai-trong-san-xuat.htm
3. ILO — 'Collective Bargaining in Viet Nam' và tài liệu về thanh tra lao động (báo cáo, hướng dẫn). Điều 15, Nghị định 24/2018/NĐ-CP Điều 216, Bộ luật Lao động 2019
4. Labor Code No. 45/2019/QH14 (Bộ luật Lao động 2019) — toàn văn (English PDF). Điều 214, Bộ luật Lao động 2019 https://www.economica.vn/Content/files/LAW%20%26%20REG/Labor%20Code

%202019%20ENG.pdf

https://www.ilo.org/publications/collective-bargaining-viet-nam

1. Decree No.24/2018/ND-CP — Quy định về xử lý khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực lao động. Khoản 1 Điều 15, hoặc Điều 20 (thời hạn) trong Nghị định 24/2018/NĐ-CP https://thuvienphapluat.vn/van-ban/EN/Lao-dong-Tien-luong/Decree-24-2018-ND- CP-providing-for-settlement-of-complaints-about-and-denunciations-of-labour- 394330.aspx
2. Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL) — thông tin công đoàn và hướng dẫn thương lượng tập thể. https://www.congdoan.vn/aboutus
3. vnexpress

Bài viết “Lao động dễ trầm cảm vì căng thẳng tại nơi làm việc” - https://vnexpress.net/lao-dong-de-tram-cam-vi-cang-thang-tai-noi-lam-viec- 4598431.html

Bài viết “Kiệt sức vì luôn phải sẵn sàng nhận việc” - https://vnexpress.net/kiet-suc-vi- luon-phai-san-sang-nhan-viec-4766089.html