Giáo trình giảng dạy môn Cơ Sở Dữ Liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Giáo trình giảng dạy môn Cơ Sở Dữ Liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Môn: Cơ sở dữ liệu 6 tài liệu
Trường: Học viện Báo chí và Tuyên truyền 2.6 K tài liệu
Tác giả:
Preview text:
UỶ BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
SỞ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG THÀNH PHỐ GIÁO TRÌNH CƠ SỞ DỮ LIỆU
(Mã số giáo trình: 2CD3) HÀ NỘI 2005
Lời mở đầu
Ngày nay, cơ sở dữ liệu đã có nhiều ứng dụng trong mọi hoạt động của xã
hội. Muốn thiết kế và sử dụng cơ sở dữ liệu chúng ta phải nắm được các kỹ thuật
cơ bản của cơ sở dữ liệu. Giáo trình này nhằm trình bày các kỹ thuật cơ sở của cơ
sở dữ liệu truyền thống, đó là mô hình liên kết thực thể, mô hình cơ sở dữ liệu quan
hệ. Giáo trình cũng trình bày cách thiết kế một cơ sở dữ liệu quan hệ, cách sử dụng
các phép toán đại số quan hệ để tạo, cập nhật và truy vấn cơ sở dữ liệu và khái
niệm phụ thuộc hàm ứng dụng trong l í thuyết thiết kế và chuẩn hóa cơ sở dữ liệu quan hệ.
Giáo trình cần thiết cho tất cả các đối tượng muốn tìm hiểu và thiết kế các cơ
sở dữ liệu quan hệ ứng dụng trong công tác quản lý. 1
- Tên môn học: Cơ sở dữ liệu. - Mã số môn học: 2CD3.
- Thời gian: Lý thuyết + Bài tập 45 tiết.
- Mục tiêu: Trang bị các kiến thức cơ bản về Cơ sở dữ liệu truyền thống.
- Những kiến thức cần phải được trang bị trước khi học: không. - Nội dung:
Chương I: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CƠ SỞ DỮ LIỆU
Chương II: MÔ HÌNH LIÊN KẾT THỰC THỂ
Chương III: MÔ HÌNH QUAN HỆ, CÁC RÀNG BUỘC QUAN
HỆ VÀ ĐẠI SỐ QUAN HỆ
Chương IV: PHỤ THUỘC HÀM VÀ CHUẨN HÓA CSDL
QUAN HỆ, CÁC THUẬT TOÁN THIẾT KẾ CSDL QUAN HỆ 2 MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU...................................................... ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
CHƯƠNG I- CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ HỆ CƠ SỞ DỮ LIỆU .......................... 7
I- Cơ sở dữ liệu ........................................................................................................... 7
I.1- Định nghĩa cơ sở dữ liệu ..................................................................................... 7
I.2- Các tính chất của một cơ sở dữ liệu .................................................................... 8
II- Hệ quản trị cơ sở dữ liệu ....................................................................................... 9 II.1-
Định nghĩa hệ quản trị cơ sở dữ liệu .............................................................. 9 II.2-
Các chức năng của một hệ quản trị cơ sở dữ liệu .......................................... 9 II.3-
Các đặc trưng của giải pháp cơ sở dữ liệu................................................... 11 II.4-
Ví dụ về một cơ sở dữ liệu............................................................................. 13
III- Mô hình cơ sở dữ liệu........................................................................................... 15 III.1-
Các loại mô hình cơ sở dữ liệu ..................................................................... 15 III.2-
Lược đồ và trạng thái cơ sở dữ liệu.............................................................. 17 IV- Con
người trong hệ cơ sở dữ liệu........................................................................ 18 IV.1-
Người quản trị hệ cơ sở dữ liệu (Database Administrator – DBA).............. 18 IV.2-
Người thiết kế cơ sở dữ liệu (Database Designer) ....................................... 18 IV.3-
Những người sử dụng (End User)................................................................. 18 IV.4-
Người phân tích hệ thống và lập trình ứng dụng.......................................... 19 IV.5-
Người thiết kế và cài đặt hệ quản trị dữ liệu ................................................ 19 IV.6-
Những người phát triển công cụ ................................................................... 19 IV.7-
Các thao tác viên và những người bảo trì .................................................... 19 V- Ngôn
ngữ cơ sở dữ liệu và giao diện ................................................................... 20 V.1-
Các ngôn ngữ hệ quản trị cơ sở dữ liệu........................................................ 20 V.2-
Các loại giao diện hệ quản trị cơ sở dữ liệu ................................................ 21 VI- Câu
hỏi ôn tập....................................................................................................... 21
CHƯƠNG II- MÔ HÌNH THỰC THỂ - LIÊN KẾT .................................................. 23
I- Sử dụng mô hình quan niệm bậc cao cho việc thiết kế cơ sở dữ liệu .............. 23
II- Các thành phần cơ bản của mô hình ER ........................................................... 25 II.1-
Thực thể và thuộc tính................................................................................... 25 II.2-
Kiểu thực thể, tập thực thể, khóa và tập giá trị ............................................ 27 II.3-
Kiểu liên kết, tập liên kết và các thể hiện ..................................................... 30 II.4-
Cấp liên kết, tên vai trò và kiểu liên kết đệ quy ............................................ 31 II.5-
Các ràng buộc trên các kiểu liên kết ........................................................... 32 3 II.6-
Thuộc tính của các kiểu liên kết.................................................................... 33 II.7-
Các kiểu thực thể yếu.................................................................................... 34 III- Ví
dụ về thiết kế mô hình ER .............................................................................. 35 III.1-
Xác định các kiểu thực thể, các thuộc tính và các kiểu liên kết.................... 35
IV- Mô hình thực thể liên kết mở rộng (mô hình EER) .......................................... 39 IV.1-
Lớp cha, lớp con và sự thừa kế ..................................................................... 39 IV.2-
Chuyên biệt hóa, tổng quát hóa .................................................................... 40
IV.2.1- Chuyên biệt hóa........................................................................................ 40
IV.2.2- Tổng quát hóa........................................................................................... 42
IV.2.3- Phân cấp chuyên biệt và lưới chuyên biệt................................................ 43
IV.2.4- Các ràng buộc và các đặc trung của chuyên biệt hóa, tổng quát hóa ....... 43 IV.3-
Sơ đồ mô hình EER ....................................................................................... 44
V- Tổng kết chương và câu hỏi ôn tập..................................................................... 45 V.1-
Tổng kết chương............................................................................................ 45 V.2-
Câu hỏi ôn tập............................................................................................... 45 V.3-
Bài tập........................................................................................................... 46
CHƯƠNG III- MÔ HÌNH QUAN HỆ, CÁC RÀNG BUỘC QUAN HỆ VÀ ĐẠI SỐ QUAN HỆ 48 I-
Các khái niệm của mô hình quan hệ .................................................................. 48
I.1- Miền, thuộc tính, bộ và quan hệ ........................................................................ 48
I.2- Các đặc trưng của các quan hệ ......................................................................... 50
I.2.1- Thứ tự của các bộ trong một quan hệ....................................................... 50
I.2.2- Thứ tự của các giá trị bên trong một bộ ................................................... 51
I.2.3- Các giá trị trong một bộ ........................................................................... 51
I.2.4- Thể hiện của một quan hệ ........................................................................ 52
II- Các ràng buộc quan hệ, lược đồ cơ sở dữ liệu quan hệ .................................... 52 II.1-
Các ràng buộc miền...................................................................................... 52 II.2-
Ràng buộc khoá và ràng buộc trên các giá trị không xác định (null) .......... 53 II.3-
Cơ sở dữ liệu quan hệ và lược đồ cơ sở dữ liệu quan hệ ............................. 54 II.4-
Toàn vẹn thực thể, toàn vẹn tham chiếu và khoá ngoài................................ 58
III- Các phép toán trên mô hình quan hệ ................................................................. 60 III.1-
Các phép toán cập nhật ................................................................................ 60
III.1.1- Phép chèn (Insert) .................................................................................... 60
III.1.2- Phép xoá (Delete)..................................................................................... 61
III.1.3- Phép sửa đổi (Update) .............................................................................. 62 III.2-
Các phép toán đại số quan hệ....................................................................... 62
III.2.1- Phép chọn (SELECT)............................................................................... 63 4
III.2.2- Phép chiếu (PROJECT)............................................................................ 65
III.2.3- Phép đặt lại tên (RENAME) .................................................................... 66
III.2.4- Các phép toán lý thuyết tập hợp............................................................... 67
III.2.5- Phép nối (JOIN) ....................................................................................... 70
III.2.6- Tập hợp đầy đủ các phép toán quan hệ .................................................... 72
III.2.7- Phép chia .................................................................................................. 73 III.3-
Các phép toán quan hệ bổ sung.................................................................... 74
III.3.1- Các hàm nhóm và các phép nhóm............................................................ 74
III.3.2- Các phép toán khép kín đệ quy ................................................................ 75
III.3.3- Các phép toán nối ngoài (outer join), hợp ngoài (outer union)................ 75 III.4-
Một số ví dụ về truy vấn trong đại số quan hệ.............................................. 76
IV- Chuyển đổi mô hình ER thành mô hình quan hệ.............................................. 77 IV.1-
Các quy tắc chuyển đổi................................................................................. 77 IV.2-
Chuyển đổi mô hình cụ thể............................................................................ 81
V- Tổng kết chương và câu hỏi ôn tập..................................................................... 81 V.1-
Tổng kết chương............................................................................................ 81 V.2-
Câu hỏi ôn tập............................................................................................... 82 V.3-
Bài tập........................................................................................................... 83
CHƯƠNG IV- PHỤ THUỘC HÀM VÀ CHUẨN HÓA CƠ SỞ DỮ LIỆU QUAN HỆ,
CÁC THUẬT TOÁN THIẾT KẾ CƠ SỞ DỮ LIỆU QUAN HỆ............................................ 86 I-
Các nguyên tắc thiết kế lược đồ quan hệ ........................................................... 86
I.1- Ngữ nghĩa của các thuộc tính quan hệ .............................................................. 86
I.2- Thông tin dư thừa trong các bộ và sự dị thường cập nhật ................................ 87
I.3- Các giá trị không xác định trong các bộ ........................................................... 89
I.4- Sinh ra các bộ giả.............................................................................................. 89 II- Các
phụ thuộc hàm .............................................................................................. 90 II.1-
Định nghĩa phụ thuộc hàm............................................................................ 90 II.2-
Các quy tắc suy diễn đối với các phụ thuộc hàm.......................................... 93 II.3-
Sự tương đương của các tập phụ thuộc hàm ................................................ 97 II.4-
Các tập phụ thuộc hàm tối thiểu................................................................... 98 III- Các
dạng chuẩn dựa trên khóa chính................................................................. 99 III.1-
Nhập môn về chuẩn hoá................................................................................ 99 III.2-
Dạng chuẩn 1.............................................................................................. 101 III.3-
Dạng chuẩn 2.............................................................................................. 102 III.4-
Dạng chuẩn 3.............................................................................................. 104 III.5-
Dạng chuẩn Boyce-Codd ............................................................................ 104 IV- Các
thuật toán thiết kế cơ sở dữ liệu quan hệ và các dạng chuẩn cao hơn... 106 5 IV.1-
Định nghĩa tổng quát các dạng chuẩn........................................................ 107 IV.2-
Các thuật toán thiết kế lược đồ cơ sở dữ liệu quan hệ ............................... 108
IV.2.1- Tách quan hệ và tính không đầy đủ của các dạng chuẩn ....................... 108
IV.2.2- Phép tách và sự bảo toàn phụ thuộc ....................................................... 109
IV.2.3- Phép tách và kết nối không mất mát ...................................................... 111 IV.3-
Các phụ thuộc hàm đa trị và dạng chuẩn 4................................................ 118
IV.3.1- Định nghĩa phụ thuộc đa trị.................................................................... 118
IV.3.2- Các quy tắc suy diễn đối với các phụ thuộc hàm và phụ thuộc đa trị .... 120
IV.3.3- Dạng chuẩn 4.......................................................................................... 121
IV.3.4- Tách có tính chất nối không mất mát thành các quan hệ 4NF .............. 121 IV.4-
Các phụ thuộc nối và dạng chuẩn 5 ........................................................... 122
V- Tổng kết chương và câu hỏi ôn tập................................................................... 124 V.1-
Tổng kết chương.......................................................................................... 124 V.2-
Câu hỏi ôn tập............................................................................................. 125 V.3-
Bài tập......................................................................................................... 126 6 Chương I-
CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ HỆ CƠ SỞ DỮ LIỆU
Các cơ sở dữ liệu và các hệ cơ sở dữ liệu đã trở thành một thành phần chủ yếu
trong cuộc sống hàng ngày của xã hội hiện đại. Trong vòng một ngày con người có
thể có nhiều hoạt động cần có sự giao tiếp với cơ sở dữ liệu như: đến ngân hàng để
rút tiền và gửi tiền, đăng ký chỗ trên máy bay hoặc khách sạn, truy cập vào thư viện
đã tin học hoá để tìm sách báo, đặt mua tạp chí ở một nhà xuất bản… Tại các ngân
hàng, các cửa hàng, người ta cũng cập nhật tự động việc quản lý tiền bạc, hàng hoá.
Tất cả các giao tiếp như trên được gọi là các ứng dụng của cơ sở dữ liệu
truyền thống. Trong các cơ sở dữ liệu truyền thống, hầu hết các thông tin được lưu
giữ và truy cập là văn bản hoặc số. Những năm gần đây, những tiến bộ về kỹ thuật
đã đưa đến những ứng dụng mới của cơ sở dữ liệu. Các cơ sở dữ liệu đa phương
tiện bây giờ có thể lưu trữ hình ảnh, phim và tiếng nói. Các hệ thống thông tin địa
lý có thể lưu trữ và phân tích các bản đồ, các dữ liệu về thời tiết và các ảnh vệ tinh.
Kho dữ liệu và các hệ thống phân tích trực tuyến được sử dụng trong nhiều công ty
để lấy ra và phân tích những thông tin có lợi từ các cơ sở dữ liệu rất lớn nhằm đưa
ra các quyết định. Các kỹ thuật cơ sở dữ liệu động và thời gian thực được sử dụng
trong việc kiểm tra các tiến trình công nghiệp và sản xuất. Các kỹ thuật tìm kiếm cơ
sở dữ liệu đang được áp dụng cho World Wide Web để cung cấp việc tìm kiếm các
thông tin cần thiết cho người sử dụng bằng cách duyệt qua Internet.
Để hiểu được các cơ sở kỹ thuật của cơ sở dữ liệu chúng ta phải bắt đầu từ các
cơ sở kỹ thuật của cơ sở dữ liệu truyền thống. Mục đích của giáo trình này là
nghiên cứu các cơ sở kỹ thuật đó. Trong chương này chúng ta sẽ định nghĩa cơ sở
dữ liệu, hệ quản trị cơ sở dữ liệu, mô hình cơ sở dữ liệu và các thuật ngữ cơ bản khác. I- Cơ sở dữ liệu
I.1- Định nghĩa cơ sở dữ liệu
Cơ sở dữ liệu và kỹ thuật cơ sở dữ liệu đã có ảnh hưởng rất lớn đến việc sử
dụng máy tính. Có thể nói rằng cơ sở dữ liệu đóng vai trò quan trọng trong mọi 7
lĩnh vực có sử dụng máy tính như giáo dục, thương mại, kỹ nghệ, khoa học, thư
viện,…. Thuật ngữ cơ sở dữ liệu trở thành một thuật ngữ phổ dụng.
Một cơ sở dữ liệu là một tập hợp các dữ liệu có liên quan với nhau, được lưu
trữ trên máy tính, có nhiều người sử dụng và được tổ chức theo một mô hình. Dữ
liệu là những sự kiện có thể ghi lại được và có ý nghĩa.
Ví dụ, để quản lý việc học tập trong một môi trường đại học, các dữ liệu là các
thông tin về sinh viên, về các môn học, điểm thi….Chúng ta tổ chức các dữ liệu đó
thành các bảng và lưu giữ chúng vào sổ sách hoặc sử dụng một phần mềm máy tính
để lưu giữ chúng trên máy tính. Ta có một tập các dữ liệu có liên quan đến nhau và
mang nhiều ý nghĩa, đó là một cơ sở dữ liệu.
I.2- Các tính chất của một cơ sở dữ liệu
Một cơ sở dữ liệu có các tính chất sau:
1. Một cơ sở dữ liệu biểu thị một khía cạnh nào đó của thế giới thực như hoạt
động của một công ty, một nhà trường, một ngân hàng… Những thay đổi của thế
giới thực phải được phản ánh một cách trung thực vào trong cơ sở dữ liệu. Những
thông tin được đưa vào trong cơ sở dữ liệu tạo thành một không gian cơ sở dữ liệu
hoặc là một “thế giới nhỏ” (miniworld) .
2. Một cơ sở dữ liệu là một tập hợp dữ liệu liên kết với nhau một cách logic
và mang một ý nghĩa cố hữu nào đó. Một cơ sở dữ liệu không phải là một tập hợp tuỳ tiện.
3. Một cơ sở dữ liệu được thiết kế và được phổ biến cho một mục đích riêng.
Nó có một nhóm người sử dụng có chủ định và có một số ứng dụng được xác định
phù hợp với mối quan tâm của người sử dụng. Nói cách khác, một cơ sở dữ liệu có
một nguồn cung cấp dữ liệu, một mức độ tương tác với các sự kiện trong thế giới
thực và một nhóm người quan tâm tích cực đến các nội dung của nó.
Một cơ sở dữ liệu có thể có cỡ tuỳ ý và có độ phức tạp thay đổi. Có những cơ
sở dữ liệu chỉ gồm vài trăm bản ghi (như cơ sở dữ liệu phục vụ việc quản lý lương
ở một cơ quan nhỏ), và có những cơ sở dữ liệu có dung lượng rất lớn (như các cơ
sở dữ liệu phục vụ cho việc tính cước điện thoại, quản lý nhân sự trên một phạm vi
lớn). Các cơ sở dữ liệu phải được tổ chức quản lý sao cho những người sử dụng có
thể tìm kiếm dữ liệu, cập nhật dữ liệu và lấy dữ liệu ra khi cần thiết. Một cơ sở dữ
liệu có thể được tạo ra và duy trì một cách thủ công và cũng có thể được tin học 8
hoá. Một cơ sở dữ liệu tin học hoá được tạo ra và duy trì bằng bằng một nhóm
chương trình ứng dụng hoặc bằng một hệ quản trị cơ sở dữ liệu. II-
Hệ quản trị cơ sở dữ liệu
II.1- Định nghĩa hệ quản trị cơ sở dữ liệu
Một hệ quản trị cơ sở dữ liệu là một tập hợp chương trình giúp cho người sử
dụng tạo ra, duy trì và khai thác một cơ sở dữ liệu. Nó là một hệ thống phần mềm
phổ dụng, làm dễ quá trình định nghĩa, xây dựng và thao tác cơ sở dữ liệu cho các ứng dụng khác nhau.
Định nghĩa một cơ sở dữ liệu bao gồm việc đặc tả các kiểu dữ liệu, các cấu
trúc và các ràng buộc cho các dữ liệu sẽ được lưu trữ trong cơ sở.
Xây dựng một cơ sở dữ liệu là quá trình lưu trữ các dữ liệu trên các phương
tiện lưu trữ được hệ quản trị cơ sở dữ liệu kiểm soát.
Thao tác một cơ sở dữ liệu bao gồm các chức năng như truy vấn cơ sở dữ liệu
để lấy ra các dữ liệu cụ thể, cập nhật cơ sở dữ liệu để phản ánh các thay đổi trong
thế giới nhỏ và tạo ra các báo cáo từ các dữ liệu.
Các hệ quản trị cơ sở dữ liệu dùng để thể hiện một cơ sở dữ liệu tin học hoá có
thể là phổ dụng (là một phần mềm đóng gói) hoặc có thể là chuyên dụng (là một
tập các phần mềm được tạo ra với một mục đích riêng).
Người ta gọi cơ sở dữ liệu và hệ quản trị cơ sở dữ liệu bằng một thuật ngữ
chung là hệ cơ sở dữ liệu. Môi trường của một hệ cơ sở dữ liệu được mô tả bằng
hình vẽ dưới đây (hình I-1).
II.2- Các chức năng của một hệ quản trị cơ sở dữ liệu
Một hệ quản trị cơ sở dữ liệu hiện nay có các chức năng sau :
1. Lưu trữ các định nghĩa, các mối liên kết dữ liệu (gọi là siêu dữ liệu) vào
một từ điển dữ liệu. Các chương trình truy cập đến cơ sở dữ liệu làm việc thông
qua hệ quản trị cơ sở dữ liệu. Hệ quản trị cơ sở dữ liệu sử dụng dữ liệu trong từ
điển dữ liệu để tìm kiếm các cấu trúc thành phần dữ liệu và các mối liên kết được
yêu cầu. Mọi sự thay đổi trong các tệp cơ sở dữ liệu sẽ được tự động ghi lại vào từ
điển dữ liệu. Như vậy, hệ quản trị cơ sở dữ liệu giải phóng người sử dụng khỏi việc
lập trình cho các mối liên kết phức tạp trong mỗi chương trình, việc sửa đổi các 9
chương trình truy cập đến tệp cơ sở dữ liệu đã bị sửa đổi. Nói cách khác, hệ quản
trị cơ sở dữ liệu loại bỏ sự phụ thuộc giữa dữ liệu và cấu trúc ra khỏi hệ thống.
Người sử dụng / Người lập trình
Chương trình ứng dụng / Truy vấn Phần mềm xử lý Truy vấn / Chương trình
Phần mềm truy cập đến các
dữ liệu được lưu trữ Định nghĩa cơ sở dữ Cơ sở dữ liệu liệu (Siêu dữ liệu )
ình I-1. Môi trường hệ cơ sở dữ liệu
2. Tạo ra các cấu trúc phức tạp theo yêu cầu để lư tr u ữ dữ liệu. Nó giúp
người sử dụng làm nhiệm vụ khó khăn là định nghĩa và lập trình cho các đặc trưng vật lý của dữ liệu. 3. Biến đổ ác d i c
ữ liệu được nhập vào để phù hợp với các cấu trúc dữ liệu ở
điểm 2. Như vậy, hệ quản trị cơ sở dữ liệu giúp người sử dụng phân biệt dạng logic
và dạng vật lý của dữ liệu. Bằng việc duy trì sự độc lập dữ liệu, hệ quản trị cơ sở dữ
liệu chuyển các yêu cầu logic thành các lệnh định vị một cách vật lý và lấy ra các
dữ liệu yêu cầu. Điều đó cũng có nghĩa là hệ quản trị cơ sở dữ liệu tạo khuôn dạng 10
cho các dữ liệu được lấy ra để làm cho nó phù hợp với mong muốn logic của người sử dụng.
4. Tạo ra một hệ thống bảo mật và áp đặt tính bảo mật và riêng tư trong cơ sở dữ liệu.
5. Tạo ra các cấu trúc phức tạp cho phép nhiều người sử dụng truy cập đến dữ liệu
6. Cung cấp các thủ tục sao lưu và phục hồi dữ liệu để đảm bảo sự an toàn và toàn vẹn dữ liệu.
7. Xúc tiến và áp đặt các quy tắc an toàn để loại bỏ vấn đề toàn vẹn dữ liệu.
Điều đó cho phép ta làm tối thiểu sự dư thừa dữ liệu và làm tối đa tính nhất quán dữ liệu.
8. Cung cấp việc truy cập dữ liệu thông qua một ngôn ngữ truy vấn. Một
ngôn ngữ truy vấn là một ngôn ngữ phi thủ tục cho phép người sử dụng chỉ ra cái gì
cần phải làm mà không cần phải chỉ ra nó được làm như thế nào. Các hệ quản trị
cơ sở dữ liệu cũng cung cấp việc truy cập dữ liệu cho những người lập trình thông
qua các ngôn ngữ thủ tục.
II.3- Các đặc trưng của giải pháp cơ sở dữ liệu
Trước khi khái niệm cơ sở dữ liệu ra đời, hệ thống tệp (file) là một phương
pháp được áp dụng trong việc quản lý. Một tệp có thể được xem là một cặp hồ sơ
lưu trữ các thông tin liên quan đến từng công việc riêng biệt. Ví dụ, trong một cơ
quan, bộ phận tài vụ sẽ có một cặp hồ sơ liên quan đến lương của các nhân viên, bộ
phận tổ chức có cặp hồ sơ liên quan đến vấn đề nhân sự… Việc xử lý để lấy ra các
thông tin như là các thống kê về lương, về quá trình công tác… lúc đầu được thực
hiện một cách thủ công. Dần dần, khối lượng thông tin ngày càng lớn, việc xử lý
thông tin ngày càng phức tạp, người ta sử dụng máy tính vào việc quản lý. Các cặp
hồ sơ được chuyển thành các tệp trên máy tính và việc xử lý thông tin được thực
hiện bằng cách lập trình (trong một ngôn ngữ lập trình thế hệ 3).
Việc quản lý theo giải pháp hệ thống tệp có rất nhiều nhược điểm. Thứ nhất,
đó là sự dư thừa thông tin: cùng một thông tin được lưu trữ nhiều lần (chẳng hạn,
danh sách nhân viên có mặt trong tệp lương và cũng có mặt cả trong tệp nhân sự).
Điều đó gây ra việc lãng phí bộ nhớ và dễ gây sai sót trong khi cập nhật dữ liệu, dễ
sinh ra các dữ liệu không đúng đắn. Thứ hai, đó là việc phụ thuộc giữa chương 11
trình ứng dụng và dữ liệu. Mỗi khi có sự thay đổi cấu trúc tệp và các dữ liệu trong
tệp, chương trình ứng dụng khai thác thông tin trên tệp đó cũng thay đổi theo. Điều
đó gây ra khó khăn lớn cho việc bảo trì.
Giải pháp cơ sở dữ liệu ra đời đã giải quyết được những nhược điểm đó. Cụ
thể, giải pháp cơ sở dữ liệu có những đặc trưng sau:
1. Bản chất tự mô tả của hệ cơ sở dữ liệu.
Một đặc trưng cơ bản của giải pháp cơ ở
s dữ liệu là hệ thống cơ sở dữ liệu
không chỉ gồm có bản thân cơ sở dữ liệu mà còn có cả định nghĩa hoặc mô tả đầy
đủ về cấu trúc cơ sở dữ liệu và các ràng buộc. Định nghĩa này được lưu trữ trong từ
điển hệ thống, nó chứa các thông tin như là cấu trúc của mỗi tệp, kiểu và dạng lưu
trữ của từng mục dữ liệu. Các thông tin được lưu giữ trong từ điển gọi là siêu dữ
liệu (meta-data) và chúng mô tả cấu trúc của dữ liệu nguyên thuỷ (hình I-1). Phần
mềm hệ quản trị cơ sở dữ liệu và những người sử dụng cơ sở dữ liệu sử dụng từ
điển để lấy thông tin về cấu trúc của cơ sở dữ liệu.
2. Sự độc lập giữa chương trình và dữ liệu.
Trong hệ thống tệp, cấu trúc của các tệp cơ sở dữ liệu được nhúng vào trong
các chương trình truy cập, vì vậy bất kỳ một thay đổi nào về cấu trúc của một tệp
cũng đòi hỏi phải thay đổi tất cả các chương trình truy cập đến tệp đó. Ngược lại,
các chương trình truy cập của hệ quản trị cơ sở dữ liệu không đòi hỏi việc thay đổi
như thế. Cấu trúc của các tệp dữ liệu được lưu trữ trong từ điển tách rời với các
chương trình truy cập. Tính chất này gọi là sự độc lập dữ liệu – chương trình.
3. Hỗ trợ các khung nhìn dữ liệu nhiều thành phần.
Một cơ sở dữ liệu có nhiều người sử dụng, mỗi một người có thể đòi hỏi một
phối cảnh hoặc một khung nhìn (view) khác nhau. Một khung nhìn có thể là một
tập con của cơ sở dữ liệu hoặc nó có thể chứa các dữ liệu ảo, đó là các dữ liệu được
trích ra từ các tệp cơ sở dữ liệu khác nhau nhưng không được lưu trữ một cách rõ
ràng. Một hệ quản trị cơ sở dữ liệu nhiều người sử dụng phải cung cấp nhiều công
cụ để định nghĩa các khung nhìn nhiều thành phần.
4. Chia sẻ dữ liệu và nhiều người sử dụng.
Một hệ quản trị cơ sở dữ liệu nhiều người sử dụng phải cho phép nhiều người
sử dụng truy cập đồng thời đến cơ sở dữ liệu. Hệ quản trị cơ sở dữ liệu phải có
phần mềm kiểm tra cạnh tranh để đảm bảo rằng các người sử dụng cập nhật đến 12
cùng một cơ sở dữ liệu phải được thực hiện theo cách được kiểm tra để cho kết quả
của các cập nhật là đúng đắn.
II.4- Ví dụ về một cơ sở dữ liệu
Chúng ta hãy xem xét một cơ sở dữ liệu mà nhiều người đã quen biết: cơ sở
dữ liệu TRƯỜNG. Cơ sở dữ liệu này lưu giữ các thông tin liên quan đến sinh viên,
các môn học, điểm… trong một môi trường đại học. Cơ sở dữ liệu được tổ chức
thành 5 bảng, mỗi bảng lưu trữ các bản ghi dữ liệu cùng một kiểu. Bảng
SINHVIÊN lưu giữ dữ liệu về các sinh viên, bảng MÔNHỌC lưu giữ các dữ liệu
về các môn học, bảng HỌCPHẦN lưu giữ các dữ liệu về các học phần của các môn
học, bảng ĐIỂM lưu giữ điểm của từng học phần của các sinh viên và bảng
BIẾTTRƯỚC lưu giữ thông tin về các môn học cần biết trước của các môn học.
Cấu trúc của cơ sở dữ liệu và một vài mẫu dữ liệu ví dụ được trình bày ở hình I-2. SINHVIÊN
MãsốSV HọtênSV Lớp Chuyênngành 17 Nguyễn Nam K45T Tinhọc 8 Lê Bắc K45C CôngnghệTT MÔNHỌC MãsốMH TênMH Sốđvht Khoa 101 Tinhọc cơ sở 8 ệ Công ngh 102 Cấu trúc DL và GT 5 Công nghệ 103 Toán rời rạc 5 Công nghệ 104 Cơ sở dữ liệu 3 Công nghệ
HỌCPHẦN MãsốHP MãsốMH Họckỳ Năm Têngiáoviên 1011 101 1 2001 Vân 1012 101 2 2002 Vân 1031 103 1 2001 Hoàng 1032 103 2 2002 Hoàng 1020 102 3 2002 Lân 1040 104 4 2002 Huy 13 ĐIỂ Mãs M ốSV MãsốHP Điểm 17 1031 8 17 1020 6 8 1031 9 8 1011 10 8 1020 7 8 1040 9 BIẾT TRƯỚC Mã
sốMH MãsốMHbiếttrước 104 102 104 103 102 101
Hình I-2. Cơ sở dữ ệ li u TRƯỜNG
Để định nghĩa cơ sở dữ liệu này, chúng ta phải chỉ ra cấu trúc của các bản ghi
của mỗi tệp (bảng) bằng cách đặc tả các kiểu khác nhau của các phần tử dữ liệu sẽ
được lưu trữ trong mỗi bản ghi. Theo hình I-2 , mỗi bản ghi SINHVIÊN bao gồm
các dữ liệu để biểu diễn Mã số sinh viên, Họ tên sinh viên, Lớp, Chuyên ngành.
Mỗi bản ghi MÔNHỌC bao gồm các dữ liệu để biểu diễn Tên môn học, Mã số
môn học, Số đơn vị học trình, Khoa,… Chúng ta phải chỉ ra một kiểu dữ liệu cho
mỗi phần tử dữ liệu bên trong các bản ghi. Ví dụ, ta có thể đặc tả Họ tên sinh viên
là một dãy ký tự có độ dài nhỏ hơn hoặc bằng 30, Mã số sinh viên là một số nguyên,…. Để d
xây ựng cơ sở dữ liệu TRƯỜNG, chúng ta lưu giũ các dữ liệu để biểu
diễn mỗi sinh viên, mỗi môn học,… vào các tệp thích hợp. Để ý rằng các bản ghi
trong các tệp khác nhau có thể có mối quan hệ với nhau. Ví dụ, bản ghi đối với
Nguyễn Nam trong tệp SINHVIÊN có liên quan đến hai bản ghi trong tệp ĐIỂM.
Các bản ghi này chỉ ra điểm của Nguyễn Nam trong hai học phần. Tương tự như
vậy, các bản ghi trong tệp có mối quan hệ với các bản ghi trong tệp MÔNHỌC…
Thông thường một cơ sở dữ liệu chứa nhiều kiểu bản ghi và chứa nhiều mối quan hệ giữa các tệp. 14
Thao tác cơ sở dữ liệu bao gồm việc truy vấn và cập nhật cơ sở dữ liệu. Truy
vấn cơ sở dữ liệu là đưa ra các yêu cầu đối với cơ sở dữ liệu để lấy ra các thông tin
cần thiết. Ví dụ, chúng ta có thể có các truy vấn như: “Liệt kê các môn học và điểm
thi của sinh viên Nguyễn Nam”, “ Đưa ra danh sách các sinh viên thi trượt môn cơ
sở dữ liệu”. Cập nhật cơ sở dữ liệu bao gồm việc thêm vào cơ sở dữ liệu bản ghi,
xoá bỏ các bản ghi hoặc sửa đổi các giá trị trong các bản ghi. Các truy vấn và các
cập nhật phải được đặc tả trong ngôn ngữ hệ cơ sở dữ liệu một cách chính xác
trước khi chúng được xử lý.
III- Mô hình cơ sở dữ liệu
Các loại cấu trúc cơ sở dữ liệu và mối liên hệ giữa chúng đóng vai trò rất lớn
trong việc xác định tính hiệu quả của hệ quản trị cơ sở dữ liệu. Vì vậy, thiết kế cơ
sở dữ liệu trở thành hoạt động chính trong môi trường cơ sở dữ liệu.
Việc thiết kế cơ sở dữ liệu được thực hiện đơn giản hơn nhiều khi ta sử dụng
các mô hình. Các mô hình là sự trừu tượng đơn giản của các sự kiện trong thế giới
thực. Các trừu tượng như vậy cho phép ta khảo sát các đặc điểm của các thực thể và
các mối liên hệ được tạo ra giữa các thực thể đó. Việc thiết kế các mô hình tốt sẽ
đưa ra các cơ sở dữ liệu tốt và trên cơ sở đó sẽ có các ứng dụng tốt. Ngược lại, mô
hình không tốt sẽ đưa đến thiết kế cơ sở dữ liệu tồi và dẫn đến các ứng dụng không đúng.
Một mô hình cơ sở dữ liệu là một tập hợp các khái niệm dùng để biểu diễn
các cấu trúc của cơ sở dữ liệu. Cấu trúc của một cơ sở dữ liệu là các kiểu dữ liệu,
các mối liên kết và các ràng buộc phải tuân theo trên các dữ liệu. Nhiều mô hình
còn có thêm một tập hợp các phép toán cơ bản để đặc tả các thao tác trên cơ sở dữ liệu.
III.1- Các loại mô hình cơ sở dữ liệu
Có rất nhiều mô hình dữ liệu đã được đề nghị. Chúng ta có thể phân loại các
mô hình dữ liệu dựa trên các khái niệm mà chúng sử dụng để mô tả các cấu trúc cơ sở dữ liệu.
Các mô hình dữ liệu bậc cao hoặc mô hình dữ liệu mức quan niệm cung cấp
các khái niệm gắn liền với cách cảm nhận dữ liệu của nhiều người sử dụng. Các mô
hình này tập trung vào bản chất logic của biểu diễn dữ liệu, nó quan tâm đến cái
được biểu diễn trong cơ sở dữ liệu chứ không phải cách biểu diễn dữ liệu. 15
Các mô hình dữ liệu bậc thấp hoặc các mô hình dữ liệu vật lý cung cấp các
khái niệm mô tả chi tiết về việc các dữ liệu được lưu trữ trong máy tính như thế
nào. Các khái niệm do mô hình dữ liệu vật lý cung cấp nói chung có ý nghĩa đối
với các chuyên gia máy tính chứ không có ý nghĩa mấy đối với người sử dụng
thông thường. Ở giữa hai loại mô hình này là một lớp các mô hình dữ liệu thể hiện,
chúng cung cấp những khái niệm mà người sử dụng có thể hiểu được và không xa
với cách tổ chức dữ liệu bên trong máy tính. Người ta còn gọi loại mô hình dữ liệu
này là loại mô hình dữ liệu mức logic. Các mô hình dữ liệu thể hiện che giấu một số
chi tiết về việc lưu trữ dữ liệu nhưng có thể được cài đặt trực tiếp trên hệ thống máy tính.
Trong chương II, chúng ta sẽ nghiên cứu một mô hình dữ liệu mức quan niệm,
mô hình thực thể - liên kết, gọi tắt là mô hình ER (Entity – Relationship Model).
Mô hình này sử dụng các khái niệm thực thể, thuộc tính, mối liên kết, để diễn đạt
các đối tượng của thế giới thực. Một thực thể diễn đạt một đối tượng hoặc một khái
niệm của thế giới thực. Ví dụ, một thực thể là một nhân viên hoặc một dự án được
mô tả trong cơ sở dữ liệu. Một thuộc tính diễn đạt một đặc trưng nào đó của thực
thể. Chẳng hạn, họ tên, lương… là các thuộc tính của thực thể nhân viên. Một mối
liên kết giữa hai hay nhiều thực thể diễn đạt một mối quan hệ qua lại giữa các thực
thể. Ví dụ, giữa thực thể nhân viên và thực thể dự án có mối liên kết một nhân viên
làm việc trên một dự án. Mô hình dữ liệu hướng đối tượng cũng là một mô hình dữ
liệu bậc cao. Nó sử dụng các khái niệm như lớp, phương thức, thông điệp… Bạn
đọc có thể tìm hiểu về mô hình này trong các tài liệu [1], [2].
Các mô hình dữ liệu thể hiện là các mô hình được sử dụng thường xuyên nhất
trong các hệ cơ sở dữ liệu thương mại. Ba mô hình nổi tiếng thuộc loại này là mô
hình quan hệ, mô hình mạng và mô hình phân cấp. Các mô hình mạng và phân cấp
ra đời trước và được sử dụng rộng rãi trong quá khứ (trước 1970). Vào đầu những
năm 70, mô hình quan hệ ra đời. Do tính ưu việt của nó, mô hình quan hệ dần dần
thay thế các mô hình mạng và phân cấp. Chúng ta sẽ nghiên cứu về mô hình quan hệ trong chương III.
Các mô hình dữ liệu vật lý mô tả cách lưu trữ dữ liệu trong máy tính giới thiệu
các thông tin như khuôn dạng bản ghi, sắp xếp bản ghi, đường truy cập… 16
III.2- Lược đồ và trạng thái cơ sở dữ liệu
Trong một mô hình dữ liệu cần phải phân biệt rõ giữa mô tả của cơ sở dữ liệu
và bản thân cơ sở dữ liệu. Mô tả của một cơ sở dữ liệu được gọi là lược đồ cơ sở
dữ liệu, nó được xác định rõ trong quá trình thiết kế cơ sở dữ liệu và không bị thay
đổi thường xuyên. Đa số các mô hình dữ liệu có các quy ước hiển thị các lược đồ.
Hiển thị của một lược đồ được gọi là biểu đồ của lược đồ đó. Một biểu đồ lược đồ
chỉ thể hiện một vài khía cạnh của lược đồ như là các kiểu bản ghi, các mục dữ liệu
và một số kiểu ràng buộc. Các khía cạnh khác không được thể hiện trong biểu đồ lược đồ.
Các dữ liệu trong một cơ sở dữ liệu có thể thay đổi một cách thường xuyên.
Các dữ liệu trong một cơ sở dữ liệu tại một thời điểm cụ thể được gọi là một trạng
thái cơ sở dữ liệu hoặc là ảnh (snapshot) của cơ sở dữ liệu. Nhiều trạng thái quan
hệ có thể được xây dựng để làm tương ứng với một lược đồ cơ sở dữ liệu cụ thể.
Mỗi khi chúng ta chèn vào hoặc loại bỏ một bản ghi, sửa đổi giá trị của một mục dữ
liệu trong một bản ghi, chúng ta đã làm thay đổi trạng thái của cơ sở dữ liệu sang một trạng thái khác.
Việc phân biệt giữa lược đồ cơ sở dữ liệu và trạng thái cơ sở dữ liệu là rất
quan trọng. Khi chúng ta định nghĩa một cơ sở dữ liệu mới, ta chỉ đặc tả lược đồ cơ
sở dữ liệu cho hệ quản trị cơ sở dữ liệu. Tại thời điểm này, trạng thái của cơ sở dữ
liệu là một trạng thái rỗng, không có dữ liệu. Chúng ta nhận được trạng thái ban
đầu của cơ sở dữ liệu khi ta nhập dữ liệu lần đầu tiên. Từ đó trở đi, mỗi khi một
phép toán cập nhật được thực hiện đối với cơ sở dữ liệu, chúng ta nhận được một
trạng thái cơ sở dữ liệu khác. Tại mọi thời điểm, cơ sở dữ liệu có một trạng thái
hiện tại. Hệ quản trị cơ sở dữ liệu có trách nhiệm đảm bảo rằng mỗi trạng thái cơ sở
dữ liệu là một trạng thái vững chắc, nghĩa là một trạng thái thoả mãn cấu trúc và
các ràng buộc được đặc tả trong lược đồ. Vì vậy, việc đặc tả một lược đồ đúng đắn
cho hệ quản trị cơ sở dữ liệu là một việc làm cực kỳ quan trọng và lược đồ phải
được thiết kế một cách cẩn thận. Hệ quản trị cơ sở dữ liệu lưu trữ các mô tả của các
cấu trúc lược đồ và các ràng buộc – còn gọi là siêu dữ liệu – vào trong từ điển
(catalog) của hệ quản trị sao cho phần mềm hệ quản trị cơ sở dữ liệu có thể tham
khảo đến lược đồ khi nó cần. Đôi khi người ta còn gọi lược đồ là mục tiêu
(intension) và trạng thái cơ sở dữ liệu là mở rộng (extension) của lược đồ. 17
IV- Con người trong hệ cơ sở dữ liệu
Với một cơ sở dữ liệu lớn, rất nhiều người tham gia vào việc thiết kế, sử dụng
và duy trì cơ sở dữ liệu. Những người liên quan đến hệ cơ sở dữ liệu được chia
thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất gồm những người mà công việc của họ liên
quan hàng ngày đến cơ sở dữ liệu, đó là những người quản trị cơ sở dữ liệu, thiết kế
cơ sở dữ liệu, sử dụng cơ sở dữ liệu, phân tích hệ thống và lập trình ứng dụng.
Nhóm thứ hai gồm những người làm việc để duy trì môi trường hệ cơ sở dữ liệu
nhưng không quan tâm đến bản thân cơ sở dữ liệu, đó là những người thiết kế và
cài đặt hệ quản trị cơ sở dữ liệu, phát triển công cụ, thao tác viên và bảo trì.
IV.1- Người quản trị hệ cơ sở dữ liệu (Database Administrator – DBA)
Trong một tổ chức có nhiều người cùng sử dụng các tài nguyên, cần phải có
một người giám sát và quản lý. Trong môi trường hệ cơ sở dữ liệu, các tài nguyên
là cơ sở dữ liệu, hệ quản trị cơ sở dữ liệu và các phần mềm liên quan. Người quản
trị hệ cơ sở dữ liệu là người chịu trách nhiệm quản lý các tài nguyên đó. Người này
chịu trách nhiệm về việc cho phép truy cập cơ sở dữ liệu, tổ chức và hướng dẫn
việc sử dụng cơ sở dữ liệu, cấp các phần mềm và phần cứng theo yêu cầu.
IV.2- Người thiết kế cơ sở dữ liệu (Database Designer)
Người này chịu trách nhiệm xác định các dữ liệu sẽ được lưu giữ trong cơ sở,
chọn các cấu trúc thích hợp để biểu diễn và lưu giữ các dữ liệu đó. Những nhiệm
vụ này được thực hiện trước khi cơ sở dữ liệu được cài đặt và phổ biến. Người thiết
kế có trách nhiệm giao thiệp với những người sử dụng tương lai để hiểu được các
đòi hỏi của họ và đưa ra một thiết kế thoả mãn các yêu cầu đó. Anh ta cũng có
nhiệm vụ giao thiệp với các nhóm người sử dụng và có khả năng hỗ trợ các yêu cầu của các nhóm.
IV.3- Những người sử dụng (End User)
Những người sử dụng là những người mà công việc của họ đòi hỏi truy cập
đến cơ sở dữ liệu để truy vấn, cập nhật và sinh ra các thông tin. Có thể chia những
người sử dụng thành hai nhóm chính: những người sử dụng thụ động (tức là những
người sử dụng không có nhiều kiến thức về hệ cơ sở dữ liệu) và những người sử
dụng chủ động (là những người có hiểu biết tốt về hệ cơ sở dữ liệu). 18
Chức năng công việc của những người sử dụng thụ động (chiếm phần lớn
những người sử dụng) gắn liền với việc truy vấn và cập nhật thường xuyên cơ sở
dữ liệu bằng cách sử dụng các câu hỏi và các cập nhật chuẩn (gọi là các giao tác
định sẵn) đã được lập trình và kiểm tra cẩn thận. Những người này chỉ cần học một
ít về các phương tiện do hệ quản trị cơ sở dữ liệu cung cấp và hiểu các kiểu giao tác
chuẩn đã được thiết kế và cài đặt là đủ.
Những người sử dụng chủ động có hiểu biết tốt về hệ cơ sở dữ liệu, họ có thể
tự cài đặt các ứng dụng riêng của mình để làm thoả mãn các yêu cầu phức tạp của họ.
IV.4- Người phân tích hệ thống và lập trình ứng dụng
Người phân tích hệ thống xác định các yêu cầu của những người sử dụng (chủ
yếu là những người sử dụng thụ động) để đặc tả các chương trình phù hợp với yêu cầu của họ.
Người viết chương trình ứng dụng thể hiện các đặc tả của những người phân
tích thành chương trình, sau đó kiểm thử, sửa lỗi làm tài liệu và bảo trì các giao tác định sẵn.
IV.5- Người thiết kế và cài đặt hệ quản trị dữ liệu
Đó là những người thiết kế, cài đặt các mô đun, giao diện của hệ quản trị cơ sở
dữ liệu thành các phần mềm đóng gói. Một hệ quản trị cơ sở dữ liệu là một hệ
thống phần mềm phức tạp bao gồm nhiều thành phần (mô đun). Đó là các mô đun
cài đặt từ điển dữ liệu, ngôn ngữ truy vấn, bộ xử lý giao diện, truy cập dữ liệu,
kiểm tra cạnh tranh, phục hồi và an toàn. Hệ quản trị cơ sở dữ liệu phải giao tiếp
với các hệ thống phần mềm khác như hệ điều hành và các chương trình dịch cho
nhiều ngôn ngữ khác nhau.
IV.6- Những người phát triển công cụ
Là những người thiết kế và cài đặt các công cụ (tool), đó là các phần mềm
đóng gói làm dễ việc thiết kế và sử dụng cơ sở dữ liệu.
IV.7- Các thao tác viên và những người bảo trì
Là những người chịu trách nhiệm về việc chạy và bảo trì phần cứng và phần mềm của hệ thống. 19
Tài liệu liên quan:
-
Bài giảng Cấu trúc dữ liệu môn Cơ Sở Dữ Liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
8 4 -
Bài giảng chương 1 tổng quan về cơ sở dữ liệu môn Cơ sở dữ liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
9 5 -
Tài liệu học tập cơ sở dữ liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
1 1 -
Data Engineering Interview: Basic Concepts in Data Modeling môn Cơ sở dữ liệu | Học viện Báo chí và Tuyên truyền
12 6