LỊCH SỬ MỸ THUẬT - Hình Ảnh và Biểu Tượng Trong Văn Hóa Đông Sơn | Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

CÁN DAO GĂM HÌNH NGƯỜI – ĐÔNG SƠN
Trong văn hóa Đông Sơn, dao găm và kiếm ngắn là những loại vũ khí độc
đáo, đa dạng về kiểu dáng và mang đậm dấu ấn văn hóa. Chúng không
chỉ là vũ khí chiến đấu mà còn có thể là vật dụng nghi lễ hoặc biểu trưng
cho sức mạnh và địa vị của người sở hữu. 1. Dao găm Đông Sơn
Đặc điểm và kiểu dáng: Dao găm Đông Sơn có số lượng không
quá nhiều nhưng cực kỳ phong phú về kiểu dáng và được đánh giá
là loại vũ khí đặc trưng, thể hiện kỹ thuật chế tác kim loại tinh xảo
của cư dân Đông Sơn. Chúng thường gồm ba phần chính: lưỡi dao, chắn tay và cán.
Phần lưỡi: Lưỡi dao găm có nhiều hình dạng khác nhau, chẳng hạn
như hình tam giác hoặc hình lá liễu, một số dao có cạnh bên uốn
lượn hoặc cong vồng với mũi dao nhọn hoặc tù. Lưỡi dao được thiết
kế với các rìa sắc bén, phù hợp cho động tác đâm, và nhiều chiếc
được trang trí hoa văn trên cả lưỡi.
Phần cán: Cán dao găm rất phong phú và sáng tạo. Có loại đơn
giản như cán hình chữ T, nhưng cũng có loại mang hình tượng người
hoặc động vật (cán tượng người, hươu nai, cá sấu). Những dao găm
có cán tượng người và động vật thường được tìm thấy ở khu mộ táng
Làng Vạc và là biểu tượng cho tính chất nghi lễ và biểu tượng của quyền lực.
Hoa văn và trang trí: Dao găm Đông Sơn được trang trí với hoa
văn đặc trưng, như vòng tròn có tâm, vòng tròn tiếp tuyến, và hình
các loài động vật. Phần cán và đôi khi cả lưỡi dao được trang trí kỹ
lưỡng, phản ánh tính nghệ thuật cao và tinh thần dân tộc của cư dân Đông Sơn.
Vai trò và ý nghĩa: Dao găm không chỉ là vũ khí mà còn mang ý
nghĩa tượng trưng. Chúng có thể là vật tùy táng quan trọng, được
chôn cùng các vị thủ lĩnh hoặc những người có địa vị cao trong xã
hội Đông Sơn. Dao găm cũng có thể được sử dụng trong các nghi lễ,
với kiểu dáng và hoa văn thể hiện sự kết nối với thế giới tâm linh và sức mạnh.
2. Kiếm ngắn Đông Sơn
Đặc điểm và chức năng: Kiếm ngắn trong văn hóa Đông Sơn
thường được sử dụng như một vũ khí đánh gần, có thể dùng để đâm
hoặc chém. Kiếm có cấu trúc ngắn, thuận tiện cho các động tác linh
hoạt và nhanh nhẹn, phù hợp với hình thức chiến đấu thời kỳ này.
Chất liệu: Kiếm ngắn Đông Sơn thường được chế tác bằng đồng,
nhưng vào giai đoạn muộn, cũng có một số kiếm được làm từ sắt,
hoặc kết hợp đồng và sắt. Cán hoặc tay cầm thường được làm từ
đồng, giúp vũ khí có độ bền và cứng cáp hơn.
Hoa văn trên kiếm: Một số kiếm ngắn Đông Sơn còn được khắc
hoa văn trang trí trên phần lưỡi và cán. Đặc biệt, một số đốc kiếm có
hoa văn hình thuyền, một biểu tượng văn hóa Đông Sơn độc đáo mà
nhiều nhà nghiên cứu cho là mang ý nghĩa tâm linh và liên quan đến
cuộc sống trên sông nước của người Đông Sơn.
Vai trò trong xã hội: Giống như dao găm, kiếm ngắn không chỉ là
công cụ chiến đấu mà còn thể hiện địa vị của người sở hữu, có thể
được chôn cùng trong các mộ táng của tầng lớp quý tộc. Việc trang
trí và chất liệu đặc biệt của những kiếm này phản ánh trình độ chế
tác kim loại và sự phát triển xã hội phức tạp của người Đông Sơn. Tổng kết
Dao găm và kiếm ngắn của văn hóa Đông Sơn không chỉ là vũ khí chiến
đấu đơn thuần mà còn là biểu tượng văn hóa với giá trị nghệ thuật cao. Sự
phong phú trong kiểu dáng, chất liệu và hoa văn trang trí cho thấy kỹ
thuật luyện kim và thẩm mỹ của cư dân Đông Sơn, đồng thời cho thấy một
phần của hệ thống xã hội và tín ngưỡng phong phú của họ. RỒNG THỜI LÝ
Rồng thời Lý là một biểu tượng quan trọng, thể hiện sự phồn thịnh và
quyền lực của triều đại Lý (1010–1225) trong lịch sử Việt Nam. Đây là thời
kỳ mà hình tượng rồng được khắc họa và phát triển rất độc đáo trong
nghệ thuật và kiến trúc, gắn liền với văn hóa cung đình và tôn giáo của
triều đại này. Rồng thời Lý có những nét đặc trưng riêng, được thể hiện
trên nhiều công trình kiến trúc, đồ gốm và tượng đồng.
1. Đặc điểm và hình dáng rồng thời Lý
Hình dáng mềm mại và uốn lượn: Rồng thời Lý được thể hiện với
thân hình uốn lượn mềm mại, tạo thành những đường cong thanh
thoát và uyển chuyển, giống như dải lụa trên bầu trời. Thân rồng
thường mảnh, không quá cơ bắp như rồng Trung Hoa, và thể hiện sự thanh nhã.
Đầu rồng nhỏ và thanh tú: Đầu rồng thời Lý nhỏ, có sừng như
sừng hươu, mắt nhỏ và miệng rộng. Miệng của rồng thường ngậm
viên ngọc, biểu tượng của trí tuệ và sức mạnh thần bí.
Râu dài và mượt mà: Rồng thời Lý có râu dài buông thả, với nét
mềm mại và thanh thoát, khác biệt với rồng các thời kỳ sau có xu
hướng râu rậm và dày hơn.
Chân và móng vuốt: Rồng thời Lý thường chỉ có ba móng trên mỗi
chân thay vì bốn hay năm móng như rồng thời Trần hay rồng Trung
Hoa. Chân rồng không quá to và cường tráng, tạo cảm giác thanh thoát hơn.
Đuôi rồng: Đuôi rồng cong nhẹ, thường có hình dáng hoa sen nở
hoặc lá lật, thể hiện sự hòa quyện với thiên nhiên và gắn kết với văn
hóa Phật giáo của thời Lý.
2. Ý nghĩa biểu tượng của rồng thời Lý
Biểu tượng của quyền lực và sự thịnh vượng: Rồng thời Lý được
coi là biểu tượng của quyền lực hoàng gia, sự hưng thịnh và trường
tồn của quốc gia. Đây là hình tượng phổ biến được trang trí trong
các cung điện và đền chùa, thể hiện khát vọng về một quốc gia
thịnh vượng, ổn định và hòa bình.
Gắn liền với Phật giáo: Phật giáo là quốc giáo dưới triều Lý, và
hình tượng rồng được coi là hóa thân của sức mạnh bảo vệ và bảo
trợ cho đất nước. Hình tượng rồng xuất hiện trong các kiến trúc tôn
giáo và được coi là biểu tượng thiêng liêng trong tín ngưỡng Phật giáo.
Biểu tượng của thiên nhiên và nước: Rồng cũng là biểu tượng
của nước, điều này phù hợp với nền văn minh lúa nước của Việt
Nam. Hình tượng rồng thời Lý thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa
người Việt và thiên nhiên, nhất là các con sông và nguồn nước, là
những yếu tố quan trọng trong đời sống người dân.
3. Ứng dụng hình tượng rồng trong nghệ thuật và kiến trúc
Trang trí cung điện và chùa chiền: Hình tượng rồng thời Lý được
chạm khắc trên các cột, bệ tượng, phù điêu trong các công trình
kiến trúc quan trọng như chùa Một Cột, tháp Phổ Minh, và các đền thờ của hoàng gia.
Trên đồ gốm và đồng: Rồng thời Lý xuất hiện trên các sản phẩm
gốm sứ và đồng, chẳng hạn trên các bình, bát, và đồ thờ. Những
hình ảnh này thường thể hiện các đường nét mềm mại, uyển chuyển của rồng.
Trang trí bia đá và tượng Phật: Rồng thường được khắc trên các
bia đá và tượng Phật, đặc biệt là ở chân và thân tượng, tạo cảm giác
như rồng bảo vệ và nâng đỡ thần linh.
4. Ảnh hưởng và di sản
Rồng thời Lý không chỉ là biểu tượng của triều đại này mà còn ảnh hưởng
sâu sắc đến nghệ thuật và văn hóa Việt Nam trong các triều đại sau như
Trần, Lê. Đây cũng là giai đoạn đặt nền móng cho phong cách nghệ thuật
truyền thống Việt Nam. Các đường nét rồng mềm mại và tinh tế của thời
Lý tạo thành đặc trưng nổi bật, trở thành biểu tượng văn hóa độc đáo, thể
hiện sự phát triển cao về kỹ thuật chế tác và thẩm mỹ của người Việt trong lịch sử.
Hình tượng rồng thời Lý là một trong những đặc trưng văn hóa quan trọng
của Việt Nam, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật lớn, thể hiện sự hài hòa
giữa quyền lực, tôn giáo và thiên nhiên, đồng thời là di sản quý báu mà
thế hệ sau tiếp tục giữ gìn và phát triển.
GỐM “HOA NÂU” THỜI TRẦN
Gốm hoa nâu trong lịch sử mỹ thuật thời Trần là một dòng gốm đặc
trưng phản ánh đỉnh cao nghệ thuật và kỹ thuật chế tác gốm của người
Việt thời kỳ này. Đây là một trong những sản phẩm gốm nổi bật, biểu
tượng của mỹ thuật thời Trần (thế kỷ 13-14). Dưới đây là những đặc điểm
nổi bật của gốm hoa nâu:
1. Đặc điểm của gốm hoa nâu
Men và chất liệu: Gốm hoa nâu được phủ men trắng ngà hoặc
men vàng nhạt, trên đó trang trí bằng các họa tiết hoa văn vẽ men
nâu. Men có độ sáng nhẹ, mang sắc thái trầm ấm, thể hiện sự hài hòa.
Họa tiết trang trí: Họa tiết thường được khắc chìm hoặc vẽ nét,
sau đó phủ men nâu. Các hoa văn phổ biến bao gồm:
oHoa sen, hoa cúc, dây lá, mây cuốn: Phản ánh vẻ đẹp tự
nhiên và mang tính chất trang trí thanh tao.
oĐề tài đời sống: Hình ảnh chim muông, cá, con người, thể
hiện đời sống gần gũi với thiên nhiên.
Hình dáng sản phẩm: Chủ yếu là bát, đĩa, bình, thạp, lọ,... với kiểu
dáng đơn giản nhưng thanh thoát, ứng dụng cao trong đời sống.
2. Giá trị nghệ thuật và văn hóa
Biểu tượng của mỹ thuật thời Trần: Gốm hoa nâu mang tính
chất giản dị nhưng tinh tế, phản ánh tư tưởng Phật giáo nhập thế,
đặc biệt trong thời kỳ nhà Trần với sự gắn bó giữa đời sống tinh thần và nghệ thuật.
Kỹ thuật chế tác: Được thực hiện bằng tay, kết hợp kỹ thuật khắc
chìm, trổ hoa văn, và vẽ nét, đòi hỏi tay nghề cao.
Phong cách dân tộc: Hoa văn và hình khắc trên gốm hoa nâu đậm
chất Việt Nam, phản ánh đời sống nông nghiệp và văn hóa truyền thống.
3. Phát hiện và phân bố
Di chỉ khảo cổ học: Các hiện vật gốm hoa nâu được tìm thấy tại
nhiều địa điểm như Hải Dương, Bắc Ninh, Thăng Long (Hà Nội),
Thanh Hóa. Các sản phẩm này thường nằm trong các di tích chùa
tháp hoặc trong khu vực cư trú, cho thấy tính phổ biến của chúng.
Di tích tiêu biểu: Các lò gốm thời Trần như lò gốm ở Chu Đậu (Hải
Dương) và lò gốm ở Đông Triều (Quảng Ninh) là nơi sản xuất chính.
4. Vai trò và ảnh hưởng
Ứng dụng: Gốm hoa nâu được sử dụng rộng rãi trong đời sống, từ
vật dụng hàng ngày đến đồ cúng tế, trang trí trong chùa tháp.
Ảnh hưởng: Dòng gốm này có sự giao thoa với kỹ thuật gốm sứ
Trung Hoa, nhưng mang phong cách riêng biệt, khẳng định bản sắc văn hóa Việt.
Ví dụ hiện vật tiêu biểu
Bát gốm men trắng vẽ hoa nâu khắc chìm, trang trí hoa sen, dây lá
(phát hiện ở Hải Dương).
Bình gốm vẽ men nâu hình chim phượng, hoa cúc, hoa sen (khai quật ở Thăng Long).
Thạp gốm men nâu với hoa văn hình cá, lúa, mây cuốn (phát hiện tại Thanh Hóa). Ý nghĩa lịch sử
Gốm hoa nâu không chỉ là sản phẩm gốm độc đáo mà còn là biểu tượng
của nghệ thuật và đời sống văn hóa thời Trần. Nó minh chứng cho sự phát
triển vượt bậc về kỹ thuật chế tác, sự sáng tạo nghệ thuật và tư duy thẩm
mỹ của người Việt trong thời kỳ phong kiến.
Nếu bạn muốn tham khảo thêm thông tin chi tiết và hình ảnh về gốm hoa
nâu, bạn có thể tìm kiếm qua các nguồn về khảo cổ học và lịch sử mỹ
thuật Việt Nam như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam hoặc các tài liệu
liên quan đến di sản gốm sứ thời Trần.
GỐM “ HOA LAM” THỜI LÊ SƠ
Gốm hoa lam là một dòng gốm nổi bật trong lịch sử mỹ thuật thời Lê
Sơ (thế kỷ 15) của Việt Nam, được biết đến với những đặc trưng về kỹ
thuật chế tác và hoa văn trang trí. Đây là một trong những sản phẩm nghệ
thuật tiêu biểu của nền gốm sứ Việt Nam thời kỳ này, có ảnh hưởng sâu
sắc từ gốm sứ Trung Hoa nhưng cũng mang đậm bản sắc riêng.
Đặc điểm của gốm hoa lam thời Lê Sơ
1. Kỹ thuật chế tác: Gốm hoa lam thời Lê sơ chủ yếu được làm từ đất
sét cao cấp, sau khi tạo hình sẽ được phủ lớp men trắng và sau đó
vẽ hoa văn bằng men lam (men xanh). Men lam là một loại men có
màu sắc đặc trưng, được tạo ra từ việc sử dụng ôxit đồng trong quá trình nung.
2. Hoa văn trang trí: Những họa tiết phổ biến trên gốm hoa lam thời Lê Sơ thường là:
oHoa sen: Biểu tượng của Phật giáo, thường được khắc chìm
hoặc vẽ nổi trên bề mặt.
oCảnh vật thiên nhiên: Những hình ảnh như chim, cá, lá cây, cây cối, mây cuốn.
oHình ảnh động vật: Các hình vẽ như con rồng, chim phượng,
hình cá, đặc biệt là những họa tiết truyền thống.
3. Ứng dụng: Gốm hoa lam không chỉ được sử dụng trong đời sống
hàng ngày mà còn là sản phẩm phục vụ trong các đền, chùa, tháp,
và cả trong các bữa tiệc cung đình. Các sản phẩm gốm như bát, đĩa,
ấm trà, và bình được sản xuất để phục vụ nhu cầu tiêu dùng và cúng tế.
Ý nghĩa và ảnh hưởng văn hóa
Biểu tượng của quyền lực và thẩm mỹ: Gốm hoa lam thời Lê Sơ
là biểu tượng của quyền lực và sự giàu có, được sử dụng rộng rãi
trong triều đình và các gia đình quý tộc. Các sản phẩm gốm hoa lam
thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật trang trí và kỹ thuật chế tác gốm.
Ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa: Dòng gốm này chịu ảnh hưởng rõ
rệt từ gốm sứ Trung Hoa, đặc biệt là các sản phẩm gốm men lam từ
triều đại Minh. Tuy nhiên, các nghệ nhân Việt Nam đã sáng tạo ra
những hoa văn đặc trưng và phong cách riêng, khiến cho gốm hoa
lam trở thành một phần không thể thiếu trong nền mỹ thuật Việt Nam.
Sự phát triển của kỹ thuật gốm: Gốm hoa lam là một minh
chứng cho sự phát triển mạnh mẽ của nghề gốm sứ trong thời kỳ Lê
Sơ, khi các lò gốm phát triển mạnh mẽ ở các vùng như Chu Đậu (Hải
Dương) và một số nơi khác. Ví dụ điển hình
Bát gốm hoa lam với các hoa văn sen và hình dáng tinh xảo, sản
phẩm này được tìm thấy trong các khảo cổ di tích từ thời Lê Sơ.
Chén gốm men lam trang trí hoa cúc, lá, và các chi tiết động vật,
là một phần của các bộ sưu tập trong các bảo tàng về lịch sử mỹ thuật Việt Nam.
Di sản và giá trị ngày nay
Gốm hoa lam thời Lê Sơ không chỉ là di sản văn hóa quý giá mà còn là một
phần không thể thiếu trong nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam. Các sản phẩm
gốm này hiện nay có mặt trong nhiều bảo tàng và sưu tập, là minh chứng
cho sự tinh hoa của nghệ thuật chế tác gốm và sự sáng tạo của các nghệ nhân Việt thời Lê Sơ.
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về gốm hoa lam và các hiện vật gốm
khác từ thời Lê Sơ, bạn có thể tham khảo các tài liệu khảo cổ học và bảo
tàng, như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam hoặc các nghiên cứu liên
quan đến di sản văn hóa gốm sứ Việt Nam.
CHỮ HÁN TRONG HOA VĂN KIẾN TRÚC THỜI NGUYỄN
nét đặc trưng văn hóa của chữ Hán trong nghệ thuật trang trí và tư duy
truyền thống Việt Nam, đặc biệt là ở Huế. Chữ Hán không chỉ là một hệ
thống văn tự mà còn là nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho nghệ thuật hoa
văn, điêu khắc, và thư pháp trong lịch sử.
Tóm tắt ý chính từ nội dung:
1. Nguồn gốc tượng hình của chữ Hán:
oBan đầu, chữ Hán có tính tượng hình, mô phỏng trực tiếp hình
ảnh tự nhiên. Ví dụ, chữ "sơn" (núi) là hình ảnh ba đỉnh núi
trên đường chân trời, đôi khi được tái hiện trong hoa văn trang trí.
2. Nghệ thuật trong trang trí và ứng dụng:
oTrang trí cổ điển: Chữ Hán được cách điệu trong các hình
thức nghệ thuật như sơn mài, pháp lam, chạm khắc trên gỗ hoặc đá.
oCâu đối và thư pháp: Đặc biệt là trong câu đối, sự "cẩu thả
nghệ thuật" được thể hiện qua những đường nét tự nhiên,
không ràng buộc nhưng vẫn giữ được sự hài hòa.
oNhững kiểu thức hóa chữ Hán: Chữ như phúc (may mắn),
lộc (tài lộc), thọ (trường thọ), hỉ (niềm vui) thường được biến
đổi hình dạng để tạo thành hoa văn độc đáo, kết hợp với các
họa tiết như hoa lá, bình phong, hoặc đồ vật.
3. Chữ Hán trong tín ngưỡng và đời sống:
oCác chữ Hán như phúc, lộc, thọ, hỉ được xem như biểu tượng
may mắn, lời chúc tốt lành, thường dùng trong trang trí nhà
cửa, đền chùa, hoặc làm quà mừng.
oĐặc biệt, chữ thọ rất phổ biến trong nhà cửa của giới nho sĩ,
thể hiện ước vọng trường thọ, an lành.
4. Ý nghĩa của chữ "hỉ" và "song hỉ":
oChữ hỉ hoặc song hỉ biểu trưng cho niềm vui đôi lứa, thường
xuất hiện trong lễ cưới và trở thành biểu tượng hạnh phúc, hòa hợp.
Ý nghĩa trong nghệ thuật trang trí cung đình Huế:
Ở Huế, chữ Hán xuất hiện phổ biến trong các công trình kiến trúc như điện
Thái Hòa, lăng tẩm triều Nguyễn, và trên các đồ vật trang trí như hoành
phi, câu đối, sập gụ. Chữ được chạm trổ, thếp vàng hoặc vẽ tay tinh tế,
góp phần tôn lên vẻ đẹp trang nghiêm và giàu tính biểu tượng. TRANH ĐÔNG HỒ
Tranh Đông Hồ là một dòng tranh dân gian Việt Nam có nguồn gốc từ làng
Đông Hồ (nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).
Dòng tranh này mang giá trị nghệ thuật, văn hóa và lịch sử đặc sắc, là
biểu tượng độc đáo của nghệ thuật truyền thống Việt Nam.
Đặc điểm nổi bật của tranh Đông Hồ:
1. Chất liệu đặc biệt:
oGiấy in: Tranh sử dụng giấy điệp, làm từ vỏ cây dó, phủ lên
một lớp bột điệp (vỏ sò hoặc vỏ ốc nghiền mịn), tạo ra bề mặt lấp lánh, lâu phai.
oMàu sắc tự nhiên: Sử dụng màu từ nguyên liệu tự nhiên như
gạch non (đỏ), lá chàm (xanh), tro than (đen), và hoa hoè (vàng).
oVán khắc gỗ: Họa tiết được khắc thủ công trên gỗ để tạo khuôn in.
2. Chủ đề phong phú:
oĐời sống sinh hoạt: Phản ánh văn hóa làng quê Việt Nam qua
các bức như Đám cưới chuột, Chăn trâu thổi sáo, hoặc Hái dừa.
oBiểu tượng giáo dục, đạo đức: Các bức tranh như Lợn âm
dương, Gà đàn mang ý nghĩa cầu may, sinh sôi nảy nở, hoặc
thể hiện triết lý âm dương hài hòa.
oTruyện cổ, lịch sử: Tái hiện những câu chuyện như Thánh
Gióng, Bà Trưng cưỡi voi, hoặc các tích truyện dân gian.
3. Nghệ thuật trình bày:
oĐường nét đơn giản, mạnh mẽ, mang phong cách gần gũi, dễ hiểu.
oBố cục rõ ràng, hài hòa, phối màu tương phản nhưng không
chói, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc. 4. Ý nghĩa văn hóa:
oTranh Đông Hồ thường được sử dụng trong các dịp Tết để
trang trí nhà cửa, cầu mong may mắn, bình an, và thể hiện sự phồn thịnh.
oGóp phần bảo tồn và truyền tải giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.