Tài liệu Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam | Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

Kiến trúc mĩ thuật thời Nguyễn nổi bật với quy mô lớn, sự kết hợp giữa
kiến trúc truyền thống Việt Nam và ảnh hưởng từ Trung Hoa, cùng với những nét đặc
trưng như hệ khung gỗ, trang trí công phu và sự tiếp thu ảnh hưởng phương Tây. Các
công trình tiêu biểu là Kinh thành Huế, các lăng tẩm của vua chúa và những
công trình kiến trúc cung đình như Cửu Đỉnh, Minh lâu.
- Kiến trúc thời Nguyễn là sự tiếp nối, phát triển của kiến trúc truyền thống và chịu
ảnh hưởng của kiến trúc phương Tây.
+ Tiêu biểu nhất cho phong cách kiến trúc cung đình thời kì này là kinh thành Huế.
Đây là quần thể có sự kết hợp độc đáo giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam với kiến
trúc quân sự phương Tây, bao gồm Hoàng thành, các cung điện,...
- Nét đặc sắc trong kiến trúc thời Nguyễn còn được thể hiện ở hệ thống lăng tẩm. Các
lăng tẩm thường được xây dựng từ khi các vị vua còn trị vì, có phong cảnh hữu tình,
với lối chạm khắc tinh xảo và hài hoà với thiên nhiên.
- Dưới thời Nguyễn, chùa chủ yếu được xây dựng mới ở Huế. Trong đó, chùa Thiên
Mụ được coi là biểu tượng của kinh đô. Trong khi đó, ở Thăng Long, các công trình
đền, chùa ít được đầu tư xây dựng, nhưng vẫn có một số kiệt tác như đền Ngọc Sơn, chùa Báo Ân,...
------------------------------------------------------------------------------------------------------
3. Kiến trúc chùa thời Nguyễn (1802-1945)
Thời Nguyễn là giai đoạn phát triển rực rỡ của nghệ thuật kiến trúc cung
đình, và điều này được phản ánh rõ nét trong các công trình chùa chiền.
Chất liệu xây dựng: Sử dụng gạch, gỗ quý và ngói lưu ly. Các chất liệu
này không chỉ bền vững mà còn tạo vẻ sang trọng cho công trình.
Hình thái kiến trúc: 
Các chùa thời Nguyễn có quy mô lớn, bố cục đối xứng, với nhiều tầng mái chồng lên nhau. 
Chùa Thiên Mụ (Huế) là một điển hình, nổi bật với tòa tháp Phước Duyên cao 7 tầng. Trang trí: 
Trang trí chùa thời Nguyễn cực kỳ tinh xảo, với các chi tiết hoa văn
được chạm khắc công phu, từ hình ảnh rồng phượng đến các bức
hoành phi, câu đối khảm xà cừ. 
Ngoài ra, màu sắc cũng được chú trọng, thường là những gam màu rực rỡ nhưng hài hòa.
Chùa thời Nguyễn phản ánh sự cầu kỳ và tinh tế của nghệ thuật cung đình,
đồng thời thể hiện sự bùng nổ của tín ngưỡng trong đời sống hoàng tộc và nhân dân.
Kiến trúc chùa Việt Nam qua các thời kỳ Lý, Trần, Nguyễn là một kho tàng
văn hóa quý báu. Mỗi giai đoạn mang đậm dấu ấn của thời đại, từ sự thanh
thoát của thời Lý, sự hài hòa của thời Trần, đến sự cầu kỳ của thời Nguyễn.
Là một kiến trúc sư , tôi nhận thấy rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của
những công trình này không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào của chúng ta. Kiến trúc Ph t ậ giáo th i ờ Nguy n ễ (1802-1945)
đặc trưng bởi quy mô lớn, bố cục đối xứng và chịu ảnh hưởng từ kiến trúc cung đình và
dân gian. Các công trình nổi bật như chùa Thiên Mụ với tháp Phước
Duyên 7 tầng, cùng với các họa tiết trang trí phong phú, tượng Phật và
Bồ Tát tinh xảo, thể hiện sự phát triển và kết hợp giữa yếu tố tôn giáo và thẩm mỹ cung đình. Đặc đi m ể chính 
Quy mô lớn và đối xứng: Các chùa xây dựng trong thời kỳ này
thường có quy mô lớn, với bố cục đối xứng, mang tính trang nghiêm và hài hòa. 
Ảnh hưởng từ kiến trúc cung đình: Kiến trúc chùa thời Nguyễn chịu
ảnh hưởng mạnh mẽ từ kiến trúc cung đình, thể hiện qua sự bề thế, nhiều tầng mái chồng lên nhau. 
Kiến trúc đa dạng: Ngoài những công trình lớn, còn có các khu vườn
mang tính chất cung đình, biệt cung, vườn lăng… (mặc dù nhiều công trình
sau đó đã bị tàn phá), cho thấy sự đa dạng trong xây dựng của thời kỳ này. 
Họa tiết trang trí phong phú: Các họa tiết chạm khắc trên cổng,
tường và mái chùa thường mô tả các câu chuyện trong kinh điển Phật giáo
hoặc các biểu tượng phong thủy, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Ví d ụ tiêu bi u ể 
Chùa Thiên Mụ (Huế): Là một ví dụ điển hình của kiến trúc Phật giáo
thời Nguyễn với các đặc điểm trên. Công trình nổi bật nhất là tháp Phước
Duyên cao 7 tầng, thể hiện rõ nét sự ảnh hưởng của kiến trúc cung đình.  
Các tượng và điêu khắc: Các pho tượng Phật, Bồ Tát và tượng Hộ
Pháp được chạm khắc tinh xảo, với nhiều chi tiết tỉ mỉ, thể hiện sự phát triển
của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thời bấy giờ. 
Tượng Phật Thích Ca: Thường được thể hiện dưới tư thế thiền hoặc
đứng, với khuôn mặt từ bi và trang phục cầu kỳ.  
Bồ Tát Quan Thế Âm: Biểu tượng của lòng từ bi, thường xuất hiện với
hình dáng dịu dàng, tay cầm bình nước cam lồ hoặc hoa sen.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------- --
Kiến trúc lăng mộ thời Nguyễn
thể hiện sự kết hợp độc đáo giữa phong cách truyền thống và hiện đại, tạo nên một tổng
thể kiến trúc hòa hợp với thiên nhiên và thể hiện triết lý sống của người Việt. Các lăng
mộ thường có cấu trúc hai lớp tường thành bao bọc, sử dụng vật liệu địa
phương, các công trình kiến trúc đa dạng như điện, đình, lầu, hành lang, và
được trang trí tinh xảo bằng nghệ thuật phù điêu, khảm sành sứ, tranh vẽ.
Đặc điểm nổi bật
Kết hợp truyền thống và hiện đại: Lăng mộ thời Nguyễn, đặc biệt là lăng Khải Định, là sự
pha trộn hài hòa giữa nét truyền thống Việt Nam với các yếu tố kiến trúc phương Tây, tạo
nên một phong cách riêng biệt.
Sự hài hòa với thiên nhiên: Các lăng mộ thường được xây dựng trên nền cảnh quan thiên
nhiên, tận dụng núi sông, cây cối để tạo nên một không gian yên bình, thanh thoát và mang ý nghĩa phong thủy.
Kiến trúc đa dạng: Bên cạnh khu mộ chính, các lăng còn bao gồm nhiều công trình kiến
trúc khác như điện, nhà hát, lầu, cầu, hành lang, và thủy tạ, tạo nên một quần thể kiến trúc hoàn chỉnh.
Trang trí tinh xảo: Các công trình kiến trúc trong lăng mộ được trang trí tỉ mỉ và công
phu với phù điêu, khảm sành sứ, tranh vẽ, và điêu khắc tượng đồng, tượng quan văn võ,
voi ngựa, tạo nên vẻ đẹp nguy nga, tráng lệ.
Chắc hẳn ai ai cũng biết rằng triều Nguyễn có 13 vị vua, tuy nhiên tùy vào điều
kiện kinh tế - chính trị và lịch sử riêng của mỗi triều đại nên hiện nay chỉ tồn tại 7
lăng tẩm của 7 đời vua thời Nguyễn. Khi nhắc đến lăng tẩm, hẳn là du khách sẽ
nghĩ ngay đến những khung cảnh u ám, mù mịt màu sương và khói nhang
thoang thoảng. Nhưng lăng nhà Nguyễn lại mang một sắc khác biệt, hòa nhập
với thiên nhiên hữu tình, những đường nét chạm khắc tinh tế màu Việt Nam xưa.
Các loại hình lăng mộ 
Kiểu lăng Gia Long, lăng Thiệu Trị: Khu lăng mộ và khu tẩm thờ được xây tách
riêng nhưng đặt song song nhau.f  
Toàn cảnh lăng Vua Gia Long (Chụp từ trên cao) 
Kiểu lăng Tự Đức, lăng Khải Định: Khu lăng mộ và khu tẩm thờ gần nhau hơn,
phản ánh triết lý sống thanh thản, ung dung trước cái chết. 
Lăng vua Khải Định, một công trình kiến trúc mang đậm nét tinh xảo của những người thợ tài hoa xưa
------------------------------------------------------------------------------------ Ki n t ế rúc cung đình th i ờ Nguy n ễ
nổi bật với quy mô lớn, sự hài hòa với thiên nhiên và yếu tố tâm linh, với Kinh thành Huế
là công trình tiêu biểu, bao gồm Hoàng thành, các lăng tẩm và đàn miếu. Các công trình
chính như Điện Càn Thành, Điện Khôn Thái và các công trình khác trong Tử Cấm Thành
thể hiện sự uy nghi, lộng lẫy. Kiến trúc cảnh vườn được chú trọng, kết hợp hài hòa giữa
yếu tố thẩm mỹ và phong thủy, phản ánh triết lý âm-dương và ngũ hành.
kiến trúc cung đình triều Nguyễn qua di tích kinh thành Huế
Kiến trúc cung đình Huế tiếp thu và kế thừa kiến trúc truyền
thống Lý, Trần, Lê đồng thời tiếp thu tinh hoa của mỹ thuật Trung
Hoa nhưng đã được Việt Nam hóa một cách có ý thức dân tộc của
các nghệ nhân từ các miền Nam Bắc quy tụ về xây dựng Kinh đô,
kể cả những người thợ gốc Minh Hương Trung Quốc và Champa.
Ðặc biệt đã được hiện đại hóa kỹ thuật của những công trình sư
người Pháp phục vụ dưới thời Gia Long, theo phương châm cơ bản
tiếp thu có chọn lọc những kiến trúc thích nghi với tâm hồn người
Việt và Việt hóa dần để phù hợp với tâm lý bản địa đem lại những
đặc trưng bản sắc kiến trúc Huế.
1. Kiến trúc kinh thành Huế: Hoàng thành Huế
Các công trình trong Hoàng thành dù có quy mô khác nhau nhưng tổng thể đều xây dựng theo
kiểu kiến trúc “trùng lương trùng thiềm” tức là kiểu nhà kép hai mái trên một nền đá cao. Các cột
được sơn thếp theo mô típ long – vân (rồng – mây). Thiết kế nội thất đa số được trang trí theo
cùng một phong cách “nhất thi nhất họa” (một bài thơ kèm một bức tranh) với rất nhiều thơ bằng
chữ Hán và các mảng chạm khắc trên gỗ theo đề tài bát bửu hay tứ thời một cách công phu tinh
xảo, khiến khách du lịch Hoàng thành Huế không khỏi trầm trồ, thán phục.
Hoàng thành là công trình nổi bật mang đậm nét kiến trúc cung
đình triều Nguyễn. Hoàng thành là vòng thành thứ 2 bên trong
Kinh thành Huế, có chức năng bảo vệ các cung điện quan trọng
nhất của triều đình, các miếu thờ tổ tiên nhà Nguyễn và bảo vệ Tử Cấm thành Huế.
Vòng thành kết cấu bằng gạch, có mặt bằng gần vuông, mỗi bề
khoảng 600m, cao 4m, dày 1m, xung quanh có hào bảo vệ, gồm 4
cửa để ra vào, trong đó cửa chính ở phía Nam là Ngọ Môn. Bên
trong thành đều được thiết kế hài hòa giữa thiên nhiên với các hồ
lớn nhỏ, vườn hoa, cầu đá, các hòn non bộ và các loại cây lưu niên
tỏa bóng mát quanh năm, tạo thêm vẻ thanh thoát cho hình ảnh Hoàng thành Huế.
Hoàng thành Huế gồm quần thể công trình được bố trí trên một
trục đối xứng, phần trung tâm là các hạng mục chỉ dành riêng cho
vua. Các công trình ở hai bên được phân bố chặt chẽ theo từng
khu vực, tuân thủ nguyên tắc “tả nam hữu nữ”, “tả văn hữu võ”,
tính từ trong ra. Ngay cả các miếu thờ cũng có sự sắp xếp theo
thứ tự “tả chiêu hữu mục” (bên trái trước, bên phải sau, lần lượt theo thời gian).
Các công trình trong Hoàng thành dù có quy mô khác nhau nhưng
tổng thể đều xây dựng theo kiểu kiến trúc “trùng lương trùng
thiềm” tức là kiểu nhà kép hai mái trên một nền đá cao. Các cột
được sơn thếp theo mô típ long – vân (rồng – mây). Thiết kế nội
thất đa số được trang trí theo cùng một phong cách “nhất thi nhất
họa” (một bài thơ kèm một bức tranh) với rất nhiều thơ bằng chữ
Hán và các mảng chạm khắc trên gỗ theo đề tài bát bửu hay tứ
thời một cách công phu tinh xảo, khiến khách du lịch Hoàng thành
Huế không khỏi trầm trồ, thán phục.
2. Kiến trúc kinh thành Huế: Tử Cấm thành Huế
Tử Cấm thành Huế là vòng thành thứ 3 trong Kinh thành Huế. Đây
là nơi cung cấm chỉ dành riêng cho vua và hoàng gia, được bảo vệ
rất nghiêm ngặt, ngay cả quan lại nếu không phận sự hoặc được
vua gọi cũng ít khi lai vãng.
Hệ thống kiến trúc trên sơ đồ Tử Cấm thành Huế được bố cục chặt
chẽ và đăng đối, với hơn 50 công trình phân chia theo chức năng
khác nhau. Điện Cần Chánh là nơi vua làm việc và thiết triều, gian
giữa đặt ngai vua, tả hữu treo bản đồ thành trì các tỉnh. Hai bên
có nhà Tả Vu, Hữu Vu là nơi các quan đứng đợi và chỉnh đốn sắc
phục trước khi thiết triều. Đặc biệt, Điện Càn Thành trong Tử Cấm
thành ở Huế chính là nơi vua ở, phía trước có sân rộng, ao sen…
Cung Khôn Thái là nơi sinh hoạt của Hoàng Quý Phi và các phi tần mỹ nữ thuộc Nội Cung.
Ngoài ra, có nhiều cung điện, lầu tạ khác phục vụ ăn uống, sức
khỏe và giải trí của hoàng gia như: Duyệt Thị Ðường (nhà hát),
Thượng Thiện (nơi nấu ăn cho vua), Thái Bình Lâu (nơi vua đọc
sách), một số hạng mục dành cho tín ngưỡng tâm linh. Có thể nói,
nơi đây như một tiểu vũ trụ của hoàng gia. Và những bí mật Tử
Cấm thành Huế thì luôn có sức hút đặc biệt với giới nghiên cứu
cũng như khách du lịch trong và ngoài nước.
Document Outline

• 3. Kiến trúc chùa thời Nguyễn (1802-1945)
• Đặc điểm chính
• Ví dụ tiêu biểu
  • Đặc điểm nổi bật
    • Các loại hình lăng mộ
• kiến trúc cung đình triều Nguyễn qua di tích kinh thành Huế
  • 1. Kiến trúc kinh thành Huế: Hoàng thành Huế
    • 2. Kiến trúc kinh thành Huế: Tử Cấm thành Huế