10 trang 5 lượt tải

Tài liệu thuyết trình - Đất nước thời kì đổi mới

Tài liệu thuyết trình - Đất nước thời kì đổi mới.Tài liệu tổng hợp được sưu tàm. Mời các bạn tham khảo.

Môn: Tài liệu Tổng hợp 3.6 K tài liệu

Trường: Tài liệu khác 3.9 K tài liệu

Tác giả:

ANH LAM BAO THAI

2 tháng trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

*CHÚ THÍCH:





!"# $%&'()*&+,$*-+,$(. /,

0!"1234

567829:;<3=>?2@>1?A?B

17C7<D

5EF9AGH0IJKLMMN?OAP?QR27>>D

5/SR2T7FARHH>PPF?79U92

@>D

5&SQVPWA@U7XY?<>>ZHQR1H

7SCPGD

5'R2H[?@P4?VH\O>9\]97

7QD

^_/>9`aV?9ObHG3W2@>HAX\RHQ2

@>H79U9D*RHX9/A?79Ob=Hc?RHQ2

@>YP2VH=RHQ2@>94dWe\4P8HG3W

2@>D

([\>;ETO@H>b4G8RH?Ta8HPQ1f'$&\1

dP7829:8HQ1@UPD

62;gG[1T?[\Shi2H9RHX9/A\9S@UP$P

28jHD

*RHX9/A?9k0A75@UP3W[3=P2@>8H

2\>8H@UPBX9>D5_A7@UPHel

P2@>3e@mDnHQ2@>947SX@>Q77QGoF

8HC3Ha9o@UPYD

*H@pG?GAX8H7m?\>q H3BaX

Q8HG29\Hl8H3B\QG`FH8H2\>Dr

9PBX93eH?7RA2@>3WGPCH[

3?8H2\>sSHFt3/AUGAD6>3s

7SlTjH?34YG`\D

 *G>m9RHX98H/Atc?\i28HA

34$&f'B7\e2H9m7S29=P?AXD

 "2>8H@UP$u$&aG3W2@>=PAX>H?91

`4$u$&7Q`R2F3WP2@>3e@mD

*HARHX98H/A\8jH$P2\4GA34f'$&@O

G;

$D/A $A34f'$&

EG3W2@>=P>H *3B@OG2@UPC

v?F?2@>7p9AXD

&34G`\ &34RG3

Q1

*3V8`0AG?> $3wp8`R3

xH>9>e=7XoF $3wp8`H>

fUP$P2@UP98H2\>3yH4P37SlTjH?

7S2@UP99:8H2\>P=13@UP$P2

8D

z!"12R1

5'Q1f'$&O9\Q\782Z342`2AD

5$PA9F7H:!7{AX9F?9S7FeD

5f;9=|H?P?AX7V3BD

5$FHR1H<ZR1H7S}94s~D

!&'•&*'€$$'•&xr‚(. /, 6 &'*ƒ„r …*&q/

1 - xHF0IJL!0IIK;(}943?m77782

*340IJL?rQ&H93e\c;F9AC<94††‡N?OAO9

~?B1OOG7ˆ7C7<D

(FPr U‰cyH7X9?\3HH394;AX7

CH\eV3BCGR2T8H&34

3BtcD

$ŠV0MM\HC6A0M<90IJJU‹=CŒSQ?HRG8

2@>3BOD6R2;<90IJI?rQ&H97SlC?9=

34@>7•FmmŽ4D

&<90IJ†?E(334HB!`p\1F\rQ&H9D

*yC?7c7S~Dxg<ROKN•<9?F9AFyŽ1

@134zMN\<90IIMD

xHFz;0IIL!zMMK

uH7A782?rQ&H934\HF94•\yH812?\yHh9

34AXOD

Et?9~`7SŠ‹8<?89[ŒH?9@OG7QF?\

eV3B?3\b9HV34@UP8jHD

(FPr 0IIL[H•9FSQCH?QFCH?OQ9\~

O91B7ˆRAP$&f'D

6cX349FHAXSQ\V\~?H\ŠGH\

SQD

$YHF?7\G3O3W77a9F9seD

&<90III?EgHQHB•O3W@93‹PA9FXŒ?\Š

\<9?1HQ3O<7T<e>S?Q\Q994

3WFHD

&391RH:>27X(FP fzMM0•7`(2am

@AV‘9S‹7V3BV34@UP8jHŒD

(O34[4\mT?\C7‰V;

rQ&H9>8RV3B?

&3\b\HlR2T?`8H&34?

r349~`S’?tW?\<9D

xHFŽ;zMML!H

&<9zMM†?rQ&H9H“*”?9=3BB7ˆPD

$AQVQ943$*?•r–*q?-$•trQ&H9=X98H

4D

xgRO3B<y72†ŽM•ugzMMLKDMMM•ugzMzKD

rQ&H9Q’9‡M74>4D

(}9477SŠFH8H2?9lH}3R2T?RHQH&34

!V3B!3BO?9=3B}94aVaHHD

!&'•&*'€$$'•&xr‚(. /, $'—&'*-˜„r …*&q/

xHF0;0IJL!0IIK

*B7ˆ?}94aV8}94e\D

&34cXyR2T’9QQHR2T’A?C34

&34ARD

$2Aa3W>9F?e‹@!Œ?H’R2TR

V‘eD

xHFz;0IIL!zMMK

(FP fzMM0@AVQ9\~:O9@OG&34ARf'$&!9:

RG3423W7X9A’A\AD

$d\4C?\QO>?OR3W•9FZ2AP9A?`:

=@D

&34Yt•9FCH?QA7?F7XV

3B\D

xHFŽ;zMML!H

"34[(FPf zM00D

(2>9FHP1‘8H}94aV;

0D (}943emUF8H(2?7c~hFHQ9H?

XHUF’83e?aA?\3eD

zD fOG&34ARQF?OH<GPYAP?1H9

Y?UaD

ŽD /=PO8!XOOH9H?A9A?AR98D

r'™&*—$'/# n•q&'…x šq6 &'*ƒr›$'—&'*-˜*-”&xn•œ*-•&'(. /, „r …*

&q/

0D$žu„EŸE••&

*RHX9\V|8H$D/A?7!m3em2@>\>!

\HlRV1d1\4PB1@UP?CCaVD

*EBGH‹xCA7H7aVŒ0JKI?/A\;

‹6S2Tm8H3BRVoF8H:?9AF?oF@UP8H:

RVTm8H:DŒ

$D/A?*X?0Ž?&@DuG?'&P?0IJ‡?D0KD

‹*oF@UPŒ=Oa3em2@>\>?Ho9G3W2@>\

RHQ2@>?e=F8HP7t3W@UP•eaV?

A?SA?: 3WD

¡O¢O;

61RV1d?H3BH9b\o>7AQ9\4

‹RV>ŒDu=jCRV1d=9:1CAP?23=

4B1@UPRH?GH27DnV1d7S2

RV>?7S2RVG`>D

¡"H-2ARHX98H/A\PG7;

£’;‹&7Ha1?Y3/H@?\1oT\4:\X9?

U9b7’RW7CXPG<27H

:@UPD&3491\>7A7RG\H\:F\C

XH9U\49P72<\yH2DEla`Q\>7SF

H9\:G17p9DŒ

£@p>GC3BU8\8H2\>3\b7S

yFP?yC7’2CPG7AHePG75

\SC‹RGŒ

£\;‹*7t\H9Uo\?3Bl913W

34?\3491\3eQŠV4F=a3=3WWHDŒ

&3m>?z1=7SAB?172?lH9

918PV34PGH7Q7p\t•2

Q7Q7>’99=PF9\8HH9\:CXQGCHD

*a3=3W8H3BCXC’\SF?3\SF\13W?m1

\i2HCXiH?m7S2F9\D/P3B`|<S=k7S

X3=3WH27SH=s7AQ9>3H2

m8HHH!a7Q77SpD'H3rQ&H9B7

}94?7H3HA‰7hF782?7SX@>QV

34\‹6¤\3e98HOPŒD'H\49P9b>ŽMM9z?HC>GH

:@O?QG?1?HHH2mW\QD&3\49P9b>zM9z?

GH:a>D

 *yOHtH7’72?RVF9\?4F?\

7QQGCH8HaVD

 $aV8PGH:?}m?V349P[9PP

72<QG>d9~a?oBF7QWt•

7AXD

*?/A7SHBQ1CH\Hl8H7D&H\<2

`?S\•>9F’Tm?aV\A1`C¢P

3e1\72<AP3WFQG\>D

*m3|¥"z0DID0JIM?•\‘;

‹*RHQ9\\V|?1RVV|?@pd?G2@>

\A2@>B1QGDDD&3HC@F’171

RV>?:U9Q>9PO1k?y3W?\S

jHDŒ

–D•?*3|¥D"?z0•I•0JIM?*•!/H@?Ž†?&@uG?'&P?

0IJK?D‡LŽ!‡L‡D

•7‰V’aV?A?:?\21\<CHOPC

APRHF\4e=7D

/AY>9F’;

‹ET=9PG3W\>7CO9\RtDŒ

$D/A?xCA:AR8H'?0J‡‡D

(CCjH;TmaV7U3WRt`sAP=FQ

G?C72<t•[79U9GAX7Dr\?RHQH7\

aV7S29P?9RHQRHF?XCHbHD

r\?CXC’

6RVF9\?4F?\7QQGCH8HaVD

$aVGH:?}m?\V349P[9PP72<Q

G>d9~a?oBt•7AXD

zD/¦*u#&'•&*'€$uq E§/r‚/# n•q&'…x šq6 &'*ƒr›$'—&'*-˜

HD*Q1CH\Hl8HaV

*34(}94?Hy’TaaVCXRV>2?9S7

7FCH?9QQaHRV3BD

6R22@>Q?F9A9U†MMN<90IJL?B1OOG7ˆ

7C7<D

D*Q1A\Hl8H7

$CRHX9’ŠAX7?laVCXm•

9iH<3=3WD*?G`i>aV>}?7s

~}He>m17AD

ra~;

*F"HH?APFF\H}aRPP7FP2@>!

@>7•VQ?334AF?l3`9<t

D$aR947Q9?}m\7SFG3W9`?7

7e\hF7SCV34?e\1FD

D'XH91RHQH7\aV3Hj\GAQ

/PH97A7\aV\P?7SRHG`H

*G?9kRA79H¢aV?=C2AWa8HH>?

4HC9@UPCD(oB?9:83eaVY3449~

`7>V!OHB1?81`9GR1HD

ŽD/# n•q&'…x šq(. /, 6 &'*ƒr›(. /, $'—&'*-˜„r …*&q/

HD*34(}940I†K!0IJK

uH1>>34?rQ&H9GH:9S77FCHD*1

2H7p?3`aV![Q81P!3W[D

/4?9Sl9FQR2>V=72<P?o

GXA>34HCA3eQe2?3\H

PPX9a9FD

'R27Q?F9AH?~CH?<>HP>D/Ob

HRHQ2@>kB\G3W2@>HAX=HcD

677SlAm1X8HOO?9`aV29?

X19[e7829`D

DxHF(}940IJL!0IIK

6827P(22GŠaVD(FPr 0IJL7=@34S

P(}94Q?>}9479:O9?}94aV97Q\

PGD

*yO?eV3B3WyH?73W‹=CŒ?G3W

2@>3W2CD$aVXy‹ŠŒH‹R2T?V34ŒD

6OG`?aV2mŠWR!>7

RVGH}8HaVD

u?7aVUH}dW?CFt•7AX9F9s•SRH

}VX?2Aa?9=|HPD

DxHFP\AX0IIL!zM0M

uH7\3WRH782?rQ&H934\B7ˆAX\PDEt?7

AX9F?`9•eQ34D$aVtC\HlV

\V347AXtR{F@UP8jHD

&83e3‹7V3BV34f'$&Œ?‹<3=S\4`P?

S’@UPŒ9m\Hl`8HaV•\yH292<P

V3B?\yH9~`S’D

]„HF?91RHQFFA3ea3e1;7AXB

aV}V?aV\9FB7<3=D

DxHFQHzM00!H

"34\B7ˆPOP\CH?91RHQH7\aV=

mWe;

"P7?782a?FHSQ 23=G

`}VaVD

&3WF?<GR2VR1H?9FX?\•9>8HP9AaV

=O1RVmFH7D

'QH?aV8PV>tAX94!X}1?7@H?

7m!77>oG\>\Q81X?2

29H\OH\VR1HD

rD6ƒ*E••&

0D"%&$')*$¨q/# n•q&'…6 &'*ƒ!$'—&'*-˜

6O1RV1dD

/:}aVCe=7O@HD67782?aVP2

}94Z77AX?aVC7QQ\}VD

$aVC¢P3e1\AP=F9F9sD

&C}m?V34\9=P`9<8H7ZoB2\Q\G@U

PX7AX\D

/1RHQH7\aVRHQQmHD

$toFGP\XCH?C7@AVF9\ACX?

laVQGCH\9=PACX>D

zD"› '©$&'•&*'€$

0D (}9472c\4}94aV

6SXŠ}94799SaVYD&X?

eR2T\3emUF7SH}3em?7

sV79U9?9>3e34?\AR2}94iVQ`D

zD x\}VaV7Q`RAX7

*G`i>9:R27CXV}\waVe

\kFD

ŽD AX7e=\>}94aV

/:2AaVGH27\9FXCo

GGQD

‡D (}9429H¢Q\oP

(}94aV7SŠŠP9AHe?9l2}94

3?m?3emUF8H(2?GH9H8H3BO

\91RHQH&34!V3B!@UPD

6\aVAPRHF?}94yABsb

9>O1?7p9QR2D

Bấm Tải xuống để xem toàn bộ.

Preview text:

*CHÚ THÍCH: + Phần trong slide thuyết trình (chữ đen)

+ Phần đề cập bên ngoài (chữ đỏ)

I – BỐI CẢNH ĐẤT NƯỚC TRƯỚC ĐỔI MỚI

1 – Bối cảnh trong nước

- Kinh tế khủng hoảng nghiêm trọng: tăng trưởng thấp, sản xuất đình đốn, thiếu hàng hoá, đời sống khó khăn.

- Lạm phát cực cao (1985 lên đến gần 600%), ngân sách bội chi, hiệu quả kinh tế rất thấp.

-Mô hình quản lý kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp bộc lộ nhiều hạn chế, kìm hãm sản xuất.

- Nông nghiệp bị ràng buộc trong hợp tác xã kiểu cũ, năng suất thấp; doanh nghiệp quốc doanh không có động lực.

- Hậu quả chiến tranh nặng nề, xung đột biên giới, bị bao vây cấm vận → càng làm kinh tế suy kiệt.

=> Mất niềm tin chính trị, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất đang phát triển và quan hệ sản xuất đang kìm hãm. Theo quan điểm Mác, khi mâu thuẫn này trở nên gay gắt, thì quan hệ sản xuất cũ buộc phải bị thay thế bởi quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn với trình độ của lực lượng sản xuất.

Đặt vấn đề: Lý do sâu xa nhất dẫn tới sự chủ quan, duy ý chí của toàn bộ hệ thống XHCN và cuối cùng là cuộc khủng hoảng trầm trọng của hệ thống xã hội này.

Kiến giải: Do sự hoặc cố ý, hoặc vô tình diễn giải sai lầm quan điểm Mác về mô hình xã hội Cộng sản chủ nghĩa.

Theo quan điểm Mác, mỗi 1 hình thái kinh tế - xã hội được đặc trưng bởi trình độ sản xuất của cải vật chất của xã hội trong thời điểm ấy. -> những hình thái kinh tế xã hội cao hơn đòi hỏi trình độ sản xuất tương xứng. Quan hệ sản xuất mới không thể xuất hiện khi điều kiện cho sự tồn tại của nó chưa chín muồi trong xã hội cũ.

Ta xét đến thực tế, sự phát triển của kinh tế tri thức, vấn đề AI thay thế con người chính là biểu hiện của sự giảm dần vai trò của con người trong việc trực tiếp tạo ra của cải vật chất. Và đến một thời điểm trong tương lai, khi quá trình sản xuất được tự động hóa hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn, của cải vật chất sẽ tuôn ra ào ạt đúng như Mác đã dự đoán. Khi ấy tư hữu sẽ không còn ý nghĩa, nhà nước cũng tự tiêu vong.

Thực tế ấy chứng minh quan điểm của Mác là đúng đắn, và những diễn giải của các nhà nước CNXH thời kì này về cơ bản là sai lầm chứ không phải mở rộng, phát triển.
Bản chất của xã hội CSCN chính là lực lượng sản xuất ở trình độ phát triển rất cao, muốn tiến tới CSCN thì điều kiện tiên quyết là phải đạt được trình độ sản xuất tương xứng.

Ta so sánh quan điểm của Mác về chủ nghĩa Cộng sản với thực tế các nhà nước XHCN xây dựng:

C.Mác	Các nước XHCN
Lực lượng sản xuất ở trình độ rất cao	Thường xây dựng trên nền tảng xã hội đói nghèo, lạc hậu, sản xuất kém phát triển.
Nhà nước tự tiêu vong	Nhà nước tập trung quyền lực gần như tuyệt đối
Tư hữu bị thủ tiêu 1 cách tự nhiên, tất yếu	Cưỡng ép thủ tiêu quyền tư hữu
Giai cấp mất cơ sở kinh tế để tồn tại	Cưỡng ép thủ tiêu giai cấp

Xã hội Cộng sản là xã hội mà của cải vật chất dư thừa tới độ tư hữu không còn ý nghĩa, không phải xã hội mà mọi của cải vật chất thuộc sở hữu chung giống như xã hội Cộng sản nguyên thủy.

2 – Bối cảnh quốc tế

- Hệ thống XHCN lâm vào trì trệ và khủng hoảng; nhiều nước phải tiến hành cải cách.

- Cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật phát triển mạnh, yêu cầu mô hình kinh tế linh hoạt hơn.

- Xu thế toàn cầu: mở cửa, hội nhập, phát triển kinh tế thị trường.

- Cạnh tranh quốc tế gia tăng; quốc gia nào không đổi mới sẽ tụt hậu.

II – NHẬN THỨC CHUNG VỀ ĐỔI MỚI KINH TẾ Ở VIỆT NAM

1 - Giai đoạn 1986 – 1995: Đổi mới tư duy, cứu nền kinh tế khỏi khủng hoảng

Trước 1986, Việt Nam gần như rơi vào bế tắc: lạm phát có năm lên tới 774%, ngân sách thâm hụt, đời sống nhân dân cực kỳ khó khăn.
Đại hội VI đã thẳng thắn thừa nhận khuyết điểm, và đưa ra tư duy mới: coi phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước là con đường đúng đắn.

Chỉ thị 100 và sau đó là Khoán 10 năm 1988 đã “cởi trói” cho nông nghiệp, trao quyền tự chủ sản xuất cho người dân. Kết quả: đến năm 1989, Việt Nam không còn thiếu đói, mà trở thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ 3 thế giới.

Năm 1987, Luật Đầu tư nước ngoài ra đời – lần đầu tiên cho phép vốn ngoại vào Việt Nam.
Từ đó, nền kinh tế bắt đầu khôi phục. GDP tăng bình quân gần 5%/năm, lạm phát hạ từ 3 con số xuống dưới 20% vào đầu những năm 1990.

Giai đoạn 2: 1996 – 2005

Sau khi thoát khủng hoảng, Việt Nam bước vào giai đoạn mới — vừa củng cố nền tảng, vừa tìm hướng phát triển lâu dài.
Lúc này, mục tiêu không chỉ là “đủ ăn, đủ mặc” nữa, mà là xây dựng nền kinh tế hiện đại, vận hành theo cơ chế thị trường, nhưng vẫn mang định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đại hội VIII (1996) đặt ra yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, coi đây là nhiệm vụ trung tâm suốt thời kỳ quá độ lên CNXH.
Kinh tế bắt đầu chuyển hướng mạnh sang phát triển công nghiệp và dịch vụ, thay vì chỉ dựa vào nông nghiệp.

Cũng trong giai đoạn này, khu vực tư nhân được khuyến khích mạnh mẽ hơn.
Năm 1999, Luật Doanh nghiệp ra đời — đây được xem như “cuộc cách mạng thể chế”, vì chỉ trong vài năm, số doanh nghiệp tư nhân đăng ký tăng hơn gấp đôi, hàng triệu việc làm mới được tạo ra.

Nhưng mốc quan trọng nhất phải kể đến Đại hội IX (2001) — khi lần đầu tiên Đảng chính thức xác định rõ mô hình “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”.
Đây là bước ngoặt lớn về nhận thức lý luận, vì nó khẳng định:

+Việt Nam chấp nhận đầy đủ quy luật thị trường,

+Nhưng vẫn giữ vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước,

+Và hướng đến mục tiêu công bằng, phúc lợi, văn minh.

Giai đoạn 3: 2006 – nay

Năm 2007, Việt Nam gia nhập WTO, mở đường cho thời kỳ hội nhập toàn cầu.
Các hiệp định thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP giúp Việt Nam trở thành điểm đến của nhiều tập đoàn lớn.
GDP bình quân đầu người tăng từ khoảng 730 USD (2006) lên gần 5.000 USD (2025).
Việt Nam hiện nằm trong top 40 nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Đổi mới kinh tế không chỉ tạo ra của cải, mà còn thay đổi tư duy quản lý, quan hệ giữa Nhà nước – thị trường – người dân, mở đường cho đổi mới chính trị phía sau.

III – NHẬN THỨC CHUNG VỀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM

Giai đoạn 1: 1986 – 1995

Trong thời kỳ đầu, đổi mới chính trị chủ yếu là đổi mới cơ chế vận hành.
Nhà nước bắt đầu chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh sang quản lý bằng pháp luật, có bước đầu hình thành Nhà nước pháp quyền.
Cải cách hành chính được nhấn mạnh, bỏ dần cơ chế “xin – cho”, thay bằng quản lý theo quy định rõ ràng hơn.

Giai đoạn 2: 1996 – 2005

Đại hội IX (2001) xác định nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN – mọi quyền lực nhà nước đều phải được kiểm soát bằng hiến pháp và pháp luật.
Cùng với đó, việc phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh; cải cách bộ máy, tinh gọn biên chế dần trở thành xu thế.
Nhà nước cũng thúc đẩy minh bạch hóa, hoàn thiện pháp luật kinh tế, tạo khung thể chế cho thị trường vận hành.

Giai đoạn 3: 2006 – nay

Bước ngoặt là Đại hội XI (2011).
Đảng nhấn mạnh ba nội dung cốt lõi của đổi mới chính trị:

Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, khắc phục tình trạng bao biện làm thay, chuyển sang lãnh đạo bằng chủ trương, chính sách, và nêu gương.
Xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, chống tham nhũng, lãng phí.
Mở rộng dân chủ – để nhân dân tham gia, giám sát, phát huy quyền làm chủ.

IV PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

1. CƠ SỞ LÝ LUẬN

Theo quan điểm duy vật lịch sử của C. Mác, nền kinh tế – tức là phương thức sản xuất vật chất – giữ vai trò quyết định cuối cùng đối với toàn bộ đời sống xã hội, trong đó có chính trị.

Trong Lời tựa cho “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị” (1859), Mác viết:

“Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ, mà trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ.”
(C. Mác, Tuyển tập, tập 13, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1984, tr. 15.)

“Tồn tại xã hội” ở đây chính là phương thức sản xuất vật chất, bao gồm lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, là cơ sở hạ tầng của toàn bộ kiến trúc thượng tầng xã hội — nơi chính trị, pháp luật, tôn giáo, triết học… được hình thành.

*Phân tích sâu:

Kinh tế là yếu tố quyết định cuối cùng, ta thường hay lầm lẫn và đồng nhất khái niệm này với “quyết định duy nhất”. Sở dĩ nói quyết định cuối cùng là bởi mọi yếu tố có tác động, ảnh hưởng tới đời sống xã hội đều liên quan, dựa trên nền tảng là kinh tế. Quyết định cuối cùng không phải quyết định duy nhất, càng không phải quyết định trực tiếp nhất.

*Bertrand Russell phản bác quan điểm của Mác về động lực kinh tế:

Ông cho rằng: “Những kinh tế gia chính thống, cũng như Marx, vốn đồng ý với họ về điểm này, thật đã lầm lẫn khi cho rằng quyền lợi kinh tế có thể coi là động lực căn bản trong những khoa học xã hội.Những ước muốn vật chất khi tách khỏi quyền lực và danh vọng thì hữu hạn và có thể thỏa mãn hoàn toàn với một khả năng vừa phải. Lòng yêu thích tiện nghi vật chất không tạo nên những tham vọng thật sự (tốn kém).”

Ông xét thấy trên thực tế có những con người đã đủ đầy về của cải vật chất nhưng vẫn không ngừng hoạt động, từ đó đi đến kết luận rằng phải có động lực khác cao hơn động lực kinh tế - và theo ông đó là “quyền lực”

Ông viết: “Trong khi thú vật thỏa mãn tồn sinh và truyền sinh, con người còn muốn được bành trướng, và những ước muốn về phương diện này chỉ bị giới hạn bởi trí tưởng tượng gợi ra.”

Nhưng thứ nhất, 2 yếu tố đề cập ở trên không hề tách rời, yếu tố kinh tế là nền tảng, lòng ham muốn chủ động định hướng hành động dựa trên điều kiện kinh tế cho phép và thúc đẩy cải thiện điều kiện kinh tế ấy nhằm mở rộng phạm vi của những tham vọng có thể hiện thực hóa.

Trí tưởng tượng của con người có thể nói rằng là vô hạn, nhưng vô hạn về số lượng, tức là số viễn cảnh ta có thể suy diễn ra, chứ không phải phạm vi. Một người tiền sử ăn lông ở lỗ không thể tưởng tượng ra cảnh du hành không gian bởi lẽ những khái niệm ấy chưa hề nảy sinh trong nhận thức của anh ta – chính là do điều kiện kinh tế không cho phép. Hay như Việt Nam thời kì đầu đổi mới, khi ta chưa thoát hẳn khỏi tình trạng khủng hoảng, không thể xuất hiện định hướng về “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Hay với một mẫu đất 300m2, ta có rất nhiều lựa chọn xây nhà, biệt thự, nhà ống, nhà ba gian hay cả tứ hợp viện. Nhưng với một mẫu đất 20m2, lựa chọn ít đi rất nhiều.

Từ đây ta rút ra kết luận rằng kinh tế là nền tảng, quyết định phạm vi, giới hạn, và điều kiện hiện thực hóa của chính trị.
Chính trị chủ động lựa chọn, tổ chức, định hướng một hoặc một bộ phận trong những khả năng hiện thực ấy tùy theo mục đích, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy kinh tế phát triển.

Tuy nhiên, Mác không bao giờ tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế. Ngay trong những văn bản đầu tiên, ông và Engels đều nhấn mạnh rằng ý thức, chính trị và các yếu tố tinh thần có tính độc lập tương đối và khả năng tác động ngược lại hiện thực vật chất.

Trong bức thư gửi Joseph Bloch (21.9.1890), Engels viết rõ:

“Theo quan niệm duy vật về lịch sử, yếu tố quyết định trong lịch sử, xét đến cùng, là sự sản xuất và tái sản xuất đời sống hiện thực... Nhưng nếu ai đó xuyên tạc rằng yếu tố kinh tế là yếu tố quyết định duy nhất, thì họ đã biến mệnh đề ấy thành một câu trống rỗng, trừu tượng, vô nghĩa.”
(F. Engels, Thư gửi J. Bloch, 21/9/1890, Toàn tập Engels – Marx, tập 37, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1985, tr. 463–464.)

Engels khẳng định rằng chính trị, pháp luật, triết học, và cả truyền thống văn hóa dân tộc đều có tác động qua lại với cơ sở kinh tế.

Mác cũng nhấn mạnh rằng:

“Lý luận trở thành một lực lượng vật chất khi nó thâm nhập vào quần chúng.”
(C. Mác, Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen, 1844.)

Điều đó có nghĩa: ý thức chính trị khi đã được quần chúng tiếp nhận sẽ tác động trở lại hiện thực, có khả năng thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển kinh tế. Vì vậy, quan hệ giữa kinh tế và chính trị không phải là một chiều, mà là quan hệ qua lại, chuyển hóa lẫn nhau.

Vì vậy, có thể nói rằng

Kinh tế quyết định phạm vi, giới hạn, và điều kiện hiện thực hóa của chính trị.

Chính trị lựa chọn, tổ chức, và định hướng một hoặc một bộ phận trong những khả năng hiện thực ấy tùy theo mục đích, đồng thời thúc đẩy kinh tế phát triển.

2. MỘT SỐ NHẬN THỨC SAI LẦM VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ

a. Tuyệt đối hóa vai trò của chính trị

Trước Đổi mới, ta từng cho rằng ý chí chính trị có thể quyết định tất cả, nên duy trì mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, coi mệnh lệnh hành chính thay thế quy luật thị trường.
Kết quả là sản xuất trì trệ, lạm phát phi mã (trên 700% năm 1986), đời sống nhân dân cực kỳ khó khăn.
b. Tuyệt đối hoá vai trò của kinh tế

Có quan điểm cho rằng chỉ cần tập trung phát triển kinh tế, còn chính trị có thể đứng yên — miễn sao tăng trưởng được duy trì. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nếu chính trị bất ổn, kinh tế sẽ sụp đổ nhanh hơn bất cứ yếu tố nào khác.

Ví dụ:

Tại Bangladesh, các cuộc bạo loạn và thay đổi chính quyền đột ngột khiến hoạt động sản xuất – xuất khẩu bị đình trệ, nhà đầu tư nước ngoài tháo chạy, còn những nhà đầu tư tiềm năng thì rút lui. Chính quyền mới thiếu kinh nghiệm, thiếu tổ chức và không tạo dựng được niềm tin, khiến nền kinh tế rơi vào tình trạng không có định hướng, cơ chế vận hành rối loạn.

c. Hiểu sai mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị như hai lĩnh vực tách biệt

Một sai lầm khác là coi kinh tế và chính trị vận hành độc lập, không liên quan trực tiếp đến nhau

Thực tế, mỗi quyết sách kinh tế đều mang tính chính trị, bởi nó phản ánh lợi ích của giai cấp, tầng lớp hay nhóm xã hội nào đó. Đồng thời, mọi chủ trương chính trị cũng đều hướng tới mục tiêu kinh tế nhất định – nâng cao đời sống, củng cố tiềm lực quốc gia.

3. MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỔI MỚI KINH TẾ VÀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM

a. Trước Đổi mới (1975–1985)

Sau thống nhất đất nước, Việt Nam lựa chọn mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Trong bối cảnh chiến tranh kéo dài, ưu tiên chính trị – đặc biệt là củng cố chế độ – được đặt lên hàng đầu.

Mới đầu, mô hình này còn đem lại hiệu quả nhất định bởi khả năng huy động, tập trung nguồn lực để tái thiết đất nước nhanh chóng trên các phương diện cơ bản, nhưng càng về sau càng bộc lộ những điểm yếu chí mạng.

Hậu quả là kinh tế trì trệ, lạm phát cao, thiếu hụt hàng hóa, năng suất lao động thấp. Mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất lỗi thời và lực lượng sản xuất đang phát triển trở nên gay gắt.

Khi nền kinh tế không còn đáp ứng nhu cầu tối thiểu của nhân dân, niềm tin chính trị suy giảm, thể chế đối mặt nguy cơ khủng hoảng niềm tin.

b. Giai đoạn đầu Đổi mới (1986–1995)

Khủng hoảng kinh tế buộc Đảng phải tự điều chỉnh chính trị. Đại hội VI (1986) khởi xướng công cuộc Đổi mới toàn diện, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, đổi mới chính trị làm điều kiện và động lực.

Từ đây, cơ chế thị trường nhiều thành phần được thừa nhận, kinh tế được “cởi trói”, lực lượng sản xuất được giải phóng. Chính trị chuyển từ “chỉ huy” sang “quản lý, định hướng”.

Kinh tế là nguyên nhân trực tiếp, chính trị là phản ứng điều chỉnh hợp quy luật – cho thấy kinh tế quyết định sự thay đổi của chính trị.

Song, khi chính trị đã thay đổi phù hợp, nó lại thúc đẩy kinh tế phát triển mạnh mẽ — thông qua ổn định thể chế, cải cách hành chính, mở cửa hội nhập.

c. Giai đoạn hội nhập và phát triển (1996–2010)

Sau khi vượt qua khủng hoảng, Việt Nam bước vào thời kỳ phát triển và hội nhập. Lúc này, kinh tế phát triển mạnh, song tiềm ẩn nguy cơ chệch hướng. Chính trị lúc này đóng vai trò giữ nhịp và định hướng cho kinh tế phát triển theo đúng quỹ đạo xã hội chủ nghĩa.

Những chủ trương như “kinh tế thị trường định hướng XHCN”, “tăng trưởng đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội” là minh chứng cho vai trò điều tiết của chính trị — vừa đảm bảo năng động thị trường, vừa duy trì mục tiêu công bằng.

→ Ở giai đoạn này, mối quan hệ đạt trạng thái tương thích tương đối: kinh tế phát triển nhờ chính trị ổn định, chính trị vững mạnh nhờ kinh tế tăng trưởng.

d. Giai đoạn hiện nay (2011–nay)

Bước vào thời kỳ hội nhập sâu rộng và toàn cầu hóa, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trở nên phức hợp hơn:

+Biến động kinh tế toàn cầu, khủng hoảng tài chính, cạnh tranh công nghệ… ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định chính trị.

+Ngược lại, năng lực quản trị quốc gia, minh bạch thể chế, và phẩm chất của bộ máy chính trị trở thành nhân tố quyết định sức cạnh tranh kinh tế.

Hiện nay, chính trị chủ động định hình cấu trúc phát triển mới – chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tri thức – trong khi kinh tế cung cấp nguồn lực vật chất cho việc củng cố thể chế, bảo đảm an sinh và nâng cao vị thế quốc gia.

V. KẾT LUẬN

1. BẢN CHẤT CỦA MỐI QUAN HỆ KINH TẾ – CHÍNH TRỊ

Kinh tế là nhân tố quyết định cuối cùng.
Mọi biến đổi chính trị đều có cơ sở kinh tế sâu xa. Khi kinh tế khủng hoảng, chính trị buộc phải đổi mới; khi kinh tế phát triển, chính trị có điều kiện hoàn thiện và ổn định.

Chính trị có tính độc lập tương đối và tác động trở lại mạnh mẽ.
Nó tổ chức, định hướng và mở rộng tiềm năng của kinh tế; đồng thời bảo vệ và duy trì trật tự xã hội để kinh tế phát triển bền vững.

Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là quan hệ biện chứng hai chiều.
Chúng tồn tại trong sự ràng buộc và chuyển hóa, trong đó kinh tế xác định phạm vi cái có thể, còn chính trị hiện thực hóa và mở rộng cái có thể ấy.

2. BÀI HỌC NHẬN THỨC

Đổi mới kinh tế phải gắn liền với đổi mới chính trị

Không thể chỉ đổi mới kinh tế mà giữ nguyên mô hình chính trị cũ. Nếu thể chế, cơ chế quản lý và phương thức lãnh đạo không thay đổi tương ứng, nền kinh tế sẽ bị kìm hãm, mất phương hướng, và các thành quả đổi mới dễ bị triệt tiêu.

Giữ vững ổn định chính trị là điều kiện tiên quyết cho phát triển kinh tế

Thực tiễn cho thấy mọi thành quả kinh tế đều có thể bị đổ vỡ nếu chính trị rơi vào hỗn loạn.

Phát triển kinh tế là cơ sở vật chất cho đổi mới chính trị

Mọi cải cách chính trị đều cần dựa trên nền tảng kinh tế vững mạnh để có nguồn lực thực hiện.

Đổi mới phải mang tính toàn diện và đồng bộ

Đổi mới chính trị không chỉ là điều chỉnh bộ máy hay cơ chế, mà còn phải đổi mới tư duy, nhận thức, phương thức lãnh đạo của Đảng, sự tham gia của người dân và mối quan hệ giữa Nhà nước – thị trường – xã hội.

Kinh tế và chính trị tác động qua lại, nên đổi mới từng phần tách rời sẽ dẫn đến mất cân đối, kém hiệu quả.