27 trang 6 lượt tải

Tiểu luận Đạo Giáo và Văn Hóa Việt Nam_ Nghiên Cứu Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam môn Cơ sở văn hóa Việt Nam - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Tiểu luận Đạo Giáo và Văn Hóa Việt Nam_ Nghiên Cứu Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam môn Cơ sở văn hóa Việt Nam - trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu được sưu tầm gồm 26 trang giúp bạn tham khảo, ôn tập và đạt kết quả cao

Môn: Cơ sở văn hóa Việt Nam (ĐHQGHCM) 55 tài liệu

Trường: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh 1.2 K tài liệu

Tác giả:

thu huyen

1 tuần trước

Tải xuống Báo cáo

Danh sách Quiz

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠO GIÁO VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

HỌC PHẦN: CƠ SỞ VĂN HOÁ VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2025

Trần Quốc Thịnh 2456040099

Phạm Ngọc Anh Đào 2456040018

Võ Xuân Đào 2456040019

Phạm Khánh Ly 2456040059

Vũ Lê Bảo Ngọc 2456040070

Nguyễn Như Ngọc 2456040071

Nguyễn Thị Yến Nhi 2456040079

Nguyễn Minh Phát 2456040086

Phù Ky Phương 2456040088

1. Sự hình thành Đạo giáo ở Trung Quốc

1.1. Đạo trong Đạo đức kinh của Lão Tử và Nam hoa kinh của Trang Tử

Lão Tử là người nước Sở (vùng Bách Việt), tên là Nhĩ, tự là Đam (nên còn gọi là Lão

Đam), sống vào khoảng thế kỉ VI-V TCN, gần như đồng thời với Khổng Tử (lớn tuổi

hơn Khổng Tử). Ông từng làm quan phụ trách thư viện nhà Chu, sau lui về ở ẩn;

không biết mất năm nào, tương truyền cưỡi con trâu xanh đi về phía Tây vào núi rồi

biến mất.

Đạo là hạt nhân lí luận của Đạo giáo Trung Quốc. Tư tưởng đó được Lão Tử trình bày

trong tác phẩm mà ngày nay có 3 tên gọi khác nhau: Lão Tử, Đạo đức kinh, Lão Tử

ngũ thiên văn. Gọi Lão Tử là gọi theo tên tác giả; tác giả là Lão Đam hay Lý Nhĩ tôn

xưng nên gọi Lão Tử. Gọi Đạo đức kinh là cách chia tác phẩm thành hai phần: Đạo

kinh (37 chương) và Đức kinh (44 chương); nhưng gần đây khai quật khảo cổ học

phát hiện một văn bản mà Đức kinh lại đặt trước Đạo kinh. Gọi Lão Tử ngũ thiên văn

có nghĩa là tác phẩm có 5000 chữ của Lão Tử. Nhưng hiện nay tồn tại nhiều dị bản từ

đời Đường về sau có 5722, 5555, 5590, 5540 chữ, chứ không phải đúng 5000 chữ.

Tên sách cũng như cách chấm câu, chia chương, đặt tên chương đều là việc làm của

người đời sau, bản thân văn bản gốc không tên, không chương, không chấm câu.

Hiện nay một số nhà nghiên cứu Trung Quốc tiến hành biên soạn, hiệu chỉnh và chú

giải lại các thư tịch cổ, trong đó có Đạo đức kinh.

Dù văn bản khác nhau, chấm câu khác nhau, giải thích khác nhau nhiều hay ít thì 75

chữ “đạo” trong Đạo đức kinh (có văn bản khác thì 76 chữ) có 3 ngữ nghĩa chính:

Đạo là bản thể vũ trụ; Đạo là quy luật vận động của vũ trụ; Đạo chỉ thiên đạo, tức

đường lối trị quốc trị thân.

Nghĩa thứ nhất: Đạo là bản thể vũ trụ. Nghĩa này nổi bật và thường được trích dẫn

trong Chương 25 (các chữ 22-25). Cách lý giải tương đối thống nhất: Đạo là cái có

trước trời đất, sinh ra vạn vật. Lão Tử không biết gọi là gì bèn gọi là “Đạo”, cũng có

thể miễn cưỡng gọi là Đại. Như vậy, thuật ngữ Đạo của Lão Tử tựa hồ không liên

quan gì với ngữ nghĩa nguyên thuỷ của từ “đạo” là “con đường đi”. Tuỳ từng nhà

nghiên cứu muốn giải thích như thế nào, nhưng Lão Tử đã phân bua rõ đó chỉ là một

danh từ mà ông đưa ra, không những gọi là Đạo mà gọi là Đại cũng được.

Lão Tử viết: “Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên”.

(Người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo đạo, đạo noi theo tự nhiên). Theo

Cơ sở Văn hoá Việt Nam (Trần Ngọc Thêm) lý giải, đạo mà Lão Tử viết là khái niệm

trừu tượng chỉ cái tự nhiên, cái có sẵn một cách tự nhiên. Theo đó, đạo là nguồn gốc

của vạn vật. Nhưng theo Nguyễn Duy Hinh: “Không thể giải thích “đạo pháp tự

nhiên” là Đạo noi theo Tự nhiên được tuy rằng theo ngữ pháp của câu thì nên giải

thích như thế”. Vì Hà Thượng Công đã chú giải như sau: Đạo tính tự nhiên, vô sở

pháp dã (Tính của Đạo là tự nhiên, không noi theo cái gì cả). Như vậy, tuỳ theo cách

lý giải của các nhà nghiên cứu, chữ “Đạo” trong Đạo đức kinh có khi chỉ Đạo-bản

thể, có khi chỉ qui luật vận động của Đạo-bản thể. Chữ “Đạo” chỉ bản thể của Lão Tử

nêu ra không phải là một từ do ông sáng tạo ra mà phát triển nội dung chữ “đạo” vốn

có lên thành phạm trù triết học chỉ bản thể vũ trụ.

Nghĩa thứ hai: Đạo là qui luật vận động của vũ trụ. Qui luật của Đạo-bản thể biểu

hiện trong câu “Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vật”,… và biểu

hiện trong xã hội bằng đường lối trị quốc, tu thân theo nguyên tắc vô vi.

Nghĩa thứ ba: Đạo chỉ thiên đạo, tức đường lối trị quốc trị thân. Trong Đạo đức kinh,

thiên đạo là qui luật tự nhiên chứ không phải “ý trời” hay “mệnh trời”, thiên đạo

không thân với người này sơ với người khác. Làm vua không được gây chiến, không

tham lam hưởng lạc, không dùng bạo lực cưỡng chế người khác… như thế mới hợp

thiên đạo, mới trường cửu, trái thiên đạo thì diệt vong.

Như vậy, thiên đạo của Lão Tử không chỉ ý Trời, mệnh Trời mà chỉ qui luật vận động

khách quan của vạn vật do Đạo-bản thể qui định; từ “thiên” trong thiên đạo ở đây

tương ứng với Tự nhiên. Vận dụng vào trị quốc trị thân là “vô vi vô bất vi” để cho sự

vật phát triển đúng theo qui luật khách quan của nó, không cưỡng bức, không đi

ngược lại qui luật khách quan. Thiên đạo có trước phạm trù Đạo của Lão Tử, nhưng

Lão Tử đã gắn nó với Đạo-bản thể hay nói cho đúng hơn Lão Tử đã phát triển thiên

đạo từ đường lối trị quốc trị thân thuận theo Tự nhiên thành một phần của Đạo-bản

thể.

Nói đến Đạo-bản thể đồng thời hàm ý thiên đạo thì điều này sẽ thấy rõ hơn trong

Nam hoa kinh của Trang Tử.

Trang Tử (khoảng 369-286 TCN) sinh sống sau Lão Tử, Khổng Tử khoảng hơn 200

năm. Sách của ông vốn mang tên Trang Tử nhưng đến năm 722 CN vua Đường tôn

ông làm Nam Hoa chân nhân thì sách của ông mang tên Nam Hoa chân kinh. Sách đã

được biên soạn thêm bớt nên nhiều dị bản.

Theo sách “Lão Tử Trang Tử trực giải” của Trần Khánh Huệ biên soạn xuất bản năm

1998 thì trong Trang Tử có 352 chữ “Đạo”. Khái quát thành 6 nhóm sau: Đạo chỉ bản

thể vũ trụ; Đạo là qui luật vận động khách quan của vũ trụ và xã hội; Đạo chỉ những

quan hệ cá nhân trong xã hội; Đạo chỉ phương pháp tu dưỡng cá nhân; Đạo chỉ đường

đi, đường đời; Đạo là nói.

Như vậy, trong Trang Tử, chữ Đạo chủ yếu dùng để chỉ bản thể như Lão Tử đã đề

xướng, có đôi khi dùng với nghĩa “con đường đi” hay “nói”, nhưng tương đối hiếm

hoi. Trang Tử không có chữ Đạo nào chỉ tôn giáo, chỉ Đạo giáo, mặc dù Trang Tử có

khái niệm “thần nhân”, “thánh nhân”, “chí nhân”, “chân nhân”… nhưng ngay khái

niệm “tiên” thì không có; tuy rằng có hai chữ “tiên tiên” trong câu “tiên tiên hồ qui

hì” nhưng có nghĩa là: “về mau đi thôi” chứ không phải là “tiên” của tiên học.

Tóm lại, qua hai đạo thư của Lão Tử và Trang Tử có thể thấy chữ Đạo có các ngữ

nghĩa sau đây:

(1) Đạo có nghĩa là “con đường đi” theo đúng như tự dạng của nó. Sau đó, không xác

định chắc chắn thời điểm cụ thể nhưng có thể là vào thời Xuân Thu - Chiến Quốc khi

bắt đầu diễn ra cục diện “bách gia chư tử” thì “Đạo” chỉ con đường mà Tam Hoàng

Ngũ Đế đã đi, tức chỉ đường lối chính trị mà Trang Tử gọi là “tiên vương chỉ đạo”.

Thời điểm này bách gia tranh luận về đường lối chính trị, mượn việc ca tụng Tam

Hoàng Ngũ Đế để phê phán đường lối chính trị thời loạn này. Đồng thời mỗi nhà đưa

ra một đường lối chính trị trị quốc tu thân, từ “Đạo” dùng để chỉ đường lối trị quốc tu

thân đó nên Trang Tử đã đề cập đến “Phu Tử chi đạo”,… Như vậy, chữ “Đạo” đã

diễn biến từ nghĩa đen sang nghĩa bóng, từ cụ thể sang trừu tượng, từ sự vật sang khái

niệm.

(2) Đạo chỉ quan hệ xã hội và quan hệ cá nhân. Một khi Đạo đã chỉ đường lối trị quốc

trị thân thì cũng đồng thời chỉ ra các quan hệ xã hội và quan hệ cá nhân của đường lối

đó. Quan hệ xã hội trước tiên chỉ quan hệ vua-quan-dân như Trang Tử đã đưa ra

“nhân quần chi đạo”, “thần chi đạo”, “nhân đạo”,…; thứ chỉ đến quan hệ cá nhân

trong xã hội như “nhân nghĩa chi đạo”, “tồn thân chi đạo”,… Trị quốc thì phải giải

quyết quan hệ vua – tôi, trị thân thì giải quyết quan hệ cá nhân với cá nhân đều có

phương pháp thích hợp.

(3) Đạo chỉ qui luận vận động khách quan của sự vật. Tự nhiên vận hành có trật tự

khách quan: Trời trên đất dưới nên vua quan trên dưới có tôn ti; bốn mùa nối tiếp

nhau, sinh ra rồi già đi, cường tráng rồi suy yếu không thể nào cưỡng lại được. Tư

tưởng thiên đạo như thế lấy thiên, tức tự nhiên làm cơ sở. Khi xuất hiện phạm trù

Đạo-bản thể của Lão Tử thì thiên đạo là qui luật vận hành của Đạo-bản thể, và lấy vô

vi vô bất vi làm đường lối thực hiện qui luật đó. Trong Trang Tử, khái niệm “thiên

đạo” mang cả hai nội dung cụ thể đó, cho nên không hoàn toàn giống với Lão Tử.

Trong Lão Tử, thiên đạo, nhân đạo đều là qui luật vận động của Đạo-bản thể; còn

trong Trang Tử, có khi thiên đạo lại khác nhân đạo. Nhưng dù sao “thiên đạo” cũng

chỉ qui luật vận động khách quan của thể giới, không phụ thuộc vào ý chí con người

hay thần linh nào cả.

(4) Đạo chỉ bản thể vũ trụ. Đạo của Lão Tử là cái có trước trời đất mà sinh ra trời đất

vạn vật, là một phạm trù triết học, vận dụng vào xã hội thành đường lối vô vi vô bất

vi, tức để cho mọi sự vật phát triển theo qui luật khách quan của nó, không can thiệp

vào sự vận động của nó thì tuy vô vi mà vô bất vi. Thiên đạo trong Lão Tử không còn

chỉ qui luật của “Thiên” mà chỉ qui luật của Đạo-bản thể cho nên thuật ngữ Đạo vừa

mang nội dung bản thể vừa mang nội dung qui luật khách quan.

Ngoài 4 nghĩa chính trên đây, trong Lão Tử cũng như Trang Tử đôi khi cũng dùng

chữ “đạo” với nghĩa “nói” nhưng không nhiều lắm, và đó không nghĩa là nghĩa đen

của chữ này.

Tóm lại, thuật ngữ “đạo” trong hai đạo thư nói trên không có nghĩa tôn giáo hay tín

ngưỡng, chỉ có nghĩa triết học, chính trị học, xã hội học. Cho nên không phải tất cả

các chữ “đạo” trong hai đạo thư này đều chỉ Đạo-bản thể do Lão Tử đề xuất, cũng

như không phải đều là Thiên đạo. Thuật ngữ “đạo” đã thoát khỏi ngữ nghĩa ban đầu,

thăng hoa thành phạm trù chính trị học, xã hội học, triết học. Nhưng đến thời điểm

Lão Trang thì chưa thành phạm trù tôn giáo.

Theo Nguyễn Duy Hinh, trong ngôn ngữ Việt Nam hiện nay nội hàm thuật ngữ “đạo”

không thể liên quan với chữ “đạo” của văn học Trung Quốc cổ đại.

Theo Cơ sở văn hoá Việt Nam (Trần Ngọc Thêm), Đạo của Lão Tử là nguồn gốc của

vạn vật; Đức là biểu hiện cụ thể của đạo trong từng sự vật. Đạo sinh ra vạn vật,

nhưng làm cho vật nào thành ra vật ấy và tồn tại được trong vũ trụ là do Đức. Nếu

Đạo là cái tĩnh vô hình thì Đức là cái động hữu hình của Đạo. Nếu Đạo là bản chất

của vũ trụ thì Đức là sự cấu tạo và tồn tại của vũ trụ.

Sự sinh hoá từ Đạo ra Đức, từ Đức trở về Đạo ở Lão Tử thấm nhuần sâu sắc tinh thần

biện chứng âm dương của triết lí nông nghiệp. Được chi phối bởi luật quân bình âm

dương, vạn vật tồn tại theo lẽ tự nhiên một cách rất hợp lí, công bằng, chu đáo và do

vậy mà mầu nhiệm. Hợp lí, vì, theo Lão Tử, lẽ tự nhiên giống như việc giương cung,

cao thì ghìm xuống, thấp thì nâng lên. Công bằng, vì nó luôn bớt chỗ thừa mà bù vào

chỗ thiếu. Chu đáo, vì nó như cái lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó lọt. Bởi vậy mà

nó mầu nhiệm tới mức không cần tranh chiến thắng, không cần nói mà ứng nghiệm.

Mọi sự bất cập hay thái quá (mất quân bình) đều trái với lẽ tự nhiên và, do vậy, sẽ tự

điều chỉnh theo luật âm dương chuyển hoá: “Vật hễ bớt thì nó thêm, thêm thì nó bớt”.

Từ đây, Lão Tử suy ra triết lí sống tối ưu là muốn làm việc gì, phải đi từ điểm đối lập,

phải vô vi (không làm). Vô vi không có nghĩa là hoàn toàn không làm gì mà là hoà

nhập với tự nhiên, đừng làm gì thái quá. Vì làm thái quá thì theo luật âm dương “vật

cực tắc phản”, kết quả thu được còn tệ hại hơn là hoàn toàn không làm gì. Triết lí vô

vi áp dụng vào đời sống cá nhân là “chỉ vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh

nổi với mình”. Áp dụng vào đời sống xã hội, Lão Tử không tán thành lối cai trị cưỡng

chế, áp đặt đương thời, ông nói muốn dân yên ổn thì cai trị một nước phải “giống như

kho một nồi cá nhỏ”: cá nhỏ nên để yên, không cạo vẩy không cắt bỏ ruột, khi kho

không khuấy đảo - cạo, cắt, khuấy đảo chỉ tổ làm cho cá nát.

Trong lĩnh vực nhận thức, phát triển tư tưởng biện chứng của Lão Tử, Trang Tử đã

tuyệt đối hoá sự vận động, xoá nhoà mọi ranh giới giữa con người với thiên nhiên,

giữa phải và trái, giữa tồn tại và hư vô, đẩy phép biện chứnh tới mức cực đoan thành

một thứ tương đối luận.

Trong lĩnh vực xã hội, nếu như Lão Tử chỉ dừng ở mức không tán thành cách cai trị

hữu vi thì Trang Tử căm ghét kẻ thống trị đến cực độ; ông không chỉ bất hợp tác với

họ mà còn quyền rủa, châm biếm họ. Trang Tử đã đẩy phép vô vi với chủ trương

sống hoà mình với tự nhiên của Lão Tử tới mức cực đoan thành chủ nghĩa yếm thế

thoát tục, trở về xã hội nguyên thuỷ: “Núi không đường đi, đầm không cầu thuyền,

muôn vật chung sống, làng xóm liên tiếp cùng ở với cầm thú”.

1.2. Đạo giáo ra đời, những tiền đề của nó

Lịch sử ra đời Đạo giáo được ghi lại trong sử sách cổ Trung Quốc khá phức tạp và

nhiều khi mâu thuẫn nhau về nhân vật, quan hệ truyền thừa và thời điểm.

Nói chung vào khoảng cuối thời Đông Hán (cuối thế kỉ II CN) có nhiều cuộc khởi

nghĩa nông dân thường được phát động dưới ngọn cờ tôn giáo. Tư tưởng của Lão Tử

cộng với chất duy tâm mà Trang Tử đã đưa vào đã trở thành cơ sở cho việc thần bí

hoá đạo gia thành Đạo giáo. Chủ trương vô vi cùng thái độ phản ứng của Lão-Trang

đối với chính sách áp bức bóc lột của tầng lớp thống trị khiến cho Đạo giáo rất thích

hợp để dùng làm vũ khí tinh thần tập hợp nông dân khởi nghĩa. Năm 141 xuất hiện

Ngũ Đấu Mễ đạo của Trương Lăng và năm 184 xuất hiện Thái Bình đạo của Trương

Giác. Hai tổ chức này được xem là hình thức đầu tiên của Đạo giáo, thường được

mệnh danh là Đạo giáo sơ kỳ, Đạo giáo tảo kỳ, tức Đạo giáo thời kỳ đầu.

Ngũ Đấu Mễ đạo (vì tín đồ gia nhập đạo phải nộp 5 đấu gạo) do Trương Lăng

(Trương Đạo Lăng) lập năm 141 ở Tứ Xuyên ngày nay. Trương Lăng từng làm Thái

học sinh rồi làm huyện lệnh ở Tứ Xuyên. Sau đó, bỏ quan đi luyện Cửu thiên thần

đan ở núi Cẩm Vân tỉnh Giang Tây. Sau 3 năm thì luyện thành đan nên đổi tên núi

này thành núi Long Hổ sơn. Long Hổ sơn sau này thành một phái chính trong lịch sử

Đạo giáo. Nhưng sau đó, Trương Lăng trở vào Tứ Xuyên đến Hạo Minh Sơn học đạo,

năm 141 tuyên bố đạo kinh mới bắt đầu truyền giáo, lập Ngũ Đấu Mễ đạo, tự xưng

Thái Thanh Huyền Nguyên. Đạo giáo ra đời. Trương Lăng chết, con là Trương Hành

nối nghiệp; Trương Hành chết, con là Trương Lỗ nối nghiệp. Sử gọi ba ông là Tam

Trương và gọi Ngũ Đấu Mễ đạo là Tam Trương Đạo giáo. Ngũ Đấu Mễ đạo chữa

bệnh bằng bùa chú thu mỗi người 5 đấu gạo và tổ chức tín đồ thành 24 trị (đơn vị

hành chính – tôn giáo như giáo khu) có chức sắc (tế tửu) cai quản làm cơ sở cho cuộc

nổi dậy năm 191.

Tư tưởng Lão Trang được các vua Văn Đế và Cảnh Đế (171-141 TCN) đưa vào

đường lối chính trị, gọi là Hoàng Lão học. Có tư liệu ghi chép, Sở vương Anh đã thờ

Hoàng Lão đạo từ thời Minh Đế (58-75TCN). Đó là tư liệu sớm nhất về thờ Lão Tử

với danh nghĩa thần linh của Hoàng Lão đạo. Hoàng Lão học lấy tư tưởng trị nước

của Hoàng Đế và tư tưởng vô vi của Lão Tử làm cơ sở lý luận trị quốc, còn Hoàng

Lão đạo thì đã thần hoá Lão Tử. Như vậy, việc Trương Lăng thần hoá Lão Tử cũng là

một trong nhiều trường hợp ở thời kì này. Xét về nội dung thì Ngũ Đấu Mễ đạo muộn

hơn Hoàng Lão đạo vì hoàn chỉnh hơn, có cả kinh lẫn nghi thức, có hệ thống tổ chức

tôn giáo tuy không phổ biến trong cả nước mà chủ yếu trong vùng Ba Thục, nhưng

vẫn phổ biến trong nhân dân. Hoàng Lão đạo chỉ phổ biến trong quí tộc cung đình

gồm cả Hoàng đế lẫn vương hầu, vẫn dùng những kinh điển Hoàng Lão đạo. Như

vậy, thực tế đã hình thành Đạo giáo cung đình và Đạo giáo dân gian đối lập nhau.

Có thể khái quát như sau: Đạo giáo Trung Quốc khái quát ra đời trên cơ sở Hoàng

Lão học tức học thuyết về đường lối trị quốc của Hoàng đế và triết học Lão Tử về

Đạo-bản thể. Sở dĩ chuyển sang Đạo (tôn giáo) là vì kế thừa tín ngưỡng nguyên thuỷ

như thần đạo, vu thuật (bùa chú). Thành tố thứ ba cực kì quan trọng là Phương Tiên

đạo (dưỡng sinh). Đạo giáo ngay từ Hoàng Lão đạo đã chia thành Đạo giáo sĩ tộc

(Đạo giáo cung quán sau này) và Đạo giáo dân gian. Hai con đường cơ bản là phù

chú và luyện đan chi phối sự phát triển của Đạo giáo. Đạo giáo dân gian chủ yếu đối

lập chính quyền phong kiến. Đạo giáo sĩ tộc chủ yếu ủng hộ chính quyền phong kiến.

Còn Tiên đạo chủ yếu thoát tục tiêu diêu.

Theo Cơ sở văn hoá Việt Nam (Trần Ngọc Thêm), Đạo giáo thờ “Đạo” và tôn Lão Tử

làm giáo chủ, gọi là “Thái Thượng Lão Quân”, coi ông là hoá thân của “Đạo” giáng

sinh xuống cõi trần. Mục đích tu của Đạo giáo là sống lâu. Đạo giáo chia thành hai

phái: Đạo giáo phù thuỷ - dùng các pháp thuật trừ tà trị bệnh chủ yếu giúp cho dân

thường khoẻ mạnh; Đạo giáo thần tiên - dạy tu luyện, luyện đan, dành cho quý tộc

cầu trường sinh bất tử.

1.3. Đạo tạng, đạo pháp, đạo quán

1.3.1. Đạo tạng

Kinh điển của Đạo giáo gọi là Đạo tạng. Đạo kinh hay Đạo tạng có ba đặc điểm lớn

sau đây:

Một, nội dung không thống nhất vì theo từng phái từng gia mà khác nhau. Cho nên

các khái niệm, phạm trù không mang nội hàm thống nhất, nhiều khi mâu thuẫn. Đó là

do trình độ văn hoá các đạo sĩ không cao. Đặc điểm đó xuất phát từ bản thân Đạo

giáo không phải là một tôn giáo thống nhất do một giáo chủ đề xướng, tuy rằng người

ta vẫn cho rằng Trương Đạo Lăng là người sáng lập ra Đạo giáo. Nhưng trước

Trương Đạo Lăng đã có Mao Doanh (sinh năm 145 TCN) tu ở Câu Khúc Sơn, sau đó

hình thành Mao Sơn phái và vì vậy núi này đổi tên thành núi Mao Sơn. Trương Đạo

Lăng (34-156) ra đời sau Mao Doanh khoảng 100 năm. Đạo giáo trước tiên là của

dân gian, đạo sĩ dân gian sáng tác đạo kinh.

Hai, nội dung hỗn tạp. Đạo giáo là một tôn giáo đa tố tập hợp mà không tổng hợp,

cho nên giống với một đống kim loại hơn là một hợp kim. Nhưng tư tưởng Nho giáo,

Phật giáo được thu nhập vào Đạo kinh cũng không đồng nhất.

Ba, tính dân gian áp đảo cho nên tính niên đại chính xác không chắc chắn vì văn bản

một khi soạn thảo ra thì truyền trong dân gian sao chép tăng bổ không rõ nguồn gốc.

Điển hình là Thái bình kinh có quá nhiều tác giả, hoặc Vu Cát hoặc Trương Đạo Lăng

hoặc Trương Giác,… Theo truyền thống Đạo giáo thì Đạo kinh đều là thiên thư do

thần tiên ban cấp.

Đó là một số vấn đề khiến cho nghiên cứu Đạo giáo một cách thực sự khoa học

không thể đạt được trong những nội dung cụ thể. Tuy nhiên không vì vậy mà Đạo

tạng không có giá trị khoa học. Trong Đạo tạng tích luỹ nhiều tri thức y học, thiên

văn, địa lý, văn học,… của nhiều thời đại.

1.3.2. Đạo pháp

Đạo pháp chỉ tất cả các pháp thuật của Đạo giáo, thường khái quát thành 3 lĩnh vực:

Một, các phương thuật luyện dưỡng để đạt đến trường sinh bất tử, thành tiên. Chủ

yếu gồm khí công đạo dẫn, nội ngoại đan thuật, phòng trung thuật…

Hai, các phương thuật trừ tà, phù chú chữa bệnh…

Ba, các phương thuật chiêm nghiệm dự trắc như tướng địa, tướng trạch, tinh mệnh,

lục nhâm, độn giáp,...

Nói chung rất phong phú đa dạng, tập trung thành luyện khí, luyện đan và phù chú.

Trên đây đã kết hợp trình bày một số đạo pháp, dưới đây chỉ trình bày một số đạo

pháp chủ yếu để hiểu Đạo giáo: Luyện khí, Tịch cốc, Phòng trung và Thủ quyết.

(1) Luyện khí là những phương pháp hô hấp không phải chỉ đơn thuần là thở hít

không khí trong lành mà còn luyện dưỡng Khí trong con người. Cần phân biệt ngoại

tức pháp và nội tức pháp.

(2) Tịch cốc là không ăn ngũ cốc vì đã phát hiện ăn ngũ cốc dẫn đến một số bệnh, chứ

không phải là không ăn thứ gì cả. Đáng tiếc người ta xưa và nay đa phần đều hiểu

một cách đơn giản tịch cốc là nhịn ăn hoàn toàn rồi từ đó mà phê phán tịch cốc.

Chung quy, tịch cốc xuất phát từ nhận thức ăn ngũ cốc làm hại cơ thể, khiến cho cơ

thể ô uế, nặng nề, kích động lòng dục gây ra bệnh tật và nhận thức các loại thực phẩm

khác dùng kết hợp với luyện khí thì thân thể con người thanh khiết, nhẹ nhàng, có thể

bay lên trời thành tiên được. Nhận thức được tính ưu việt của thức ăn thực vật là một

thành tựu y dược mà khoa học dưỡng sinh hiện đại cũng áp dụng. Nhưng bất tử thì

chỉ là ảo tưởng xuất phát từ tư tưởng trọng Sinh, đặc điểm Đạo giáo. Điều đó khiến

cho Đạo giáo là tôn giáo duy nhất chủ trương dưỡng sinh chứ không luận bàn về tử

và cuộc sống sau khi chết như nhiều tôn giáo khác. Nhưng rồi dần dần với ảnh hưởng

Phật giáo đã khiến cho đặc điểm này của Đạo giáo lu mờ. Chính vì vậy, Trần Anh

Ninh chủ trương Tiên học, khôi phục lại hạt nhân dưỡng sinh trong Đạo giáo. Còn

những đạo sĩ tịch cốc thì cuối cùng đều chết, chỉ để lại huyền thoại về mọc cánh bay

lên trời hay thi giải. Vì vậy mà tịch cốc bị phê phán, bác bỏ.

(3) Phòng trung thuật xuất hiện trên cơ sở tín ngưỡng phồn thực nguyên thuỷ về sau

kết hợp với lý luận âm dương và khi Đạo giáo hấp thu thì dần dần phát triển thành

nam nữ song tu trong Nội đan phái. Về phương diện thực hiện thiên chức nối dõi tông

đường thì phòng trung thuật đề cập dến tướng, bệnh, thời, kỵ, tuổi, tổn, ích, thuật. Về

phương diện Tiên đạo, thì theo lý thuyết âm dương, nam giới hấp thu âm dương khí

của nữ giới để hợp với tinh khí của nam giới bổ sung nguyên khí nam giới đưa lên

não và vào đan điền, nhờ đó đạt đến trường sinh bất tử. Trong Nội đan phái có chi

phái chuyên nam nữ song tu là phát triển thuật này của phòng trung thuật. Bóc đi lớp

vỏ tôn giáo thì phòng trung thuật là khoa học về giới tính.

(4) Phù lục và thủ quyết.

Phù lục bao gồm Phù và Lục. Phù có một quá trình phát triển lâu đời, trước khi có

đạo phù đã có vu phù. Vu phù là phù trấn giữ cửa mộ, dùng để giải mọi tội lỗi của

người chết và cấm không cho quỉ xâm nhập mộ. Đạo phù mô phỏng “phù huyền”

(phù để truyền đạt mệnh lệnh) như binh phù thời Tần-Hán dùng để truyền lệnh của

vua nhân gian. Đạo giáo biến nó thành thiên phù, thần phù mang ý nghĩa truyền lệnh

của thần linh. Lục là văn bản chứng nhận người đắc đạo cấp nào đó và là mệnh lệnh

sai khiến quỉ thần, vốn là một sớ, còn gọi là pháp lục. Pháp lục mỗi phái mỗi khác,

qui định đẳng cấp của đạo sĩ. Số phù lục nhiều vô số, tuy có môn phái rõ rệt nhưng

các đạo sĩ đều tuỳ ý thêm bớt. Phù lục dùng để triệu thần trục quỉ chữa bệnh, trấn

trạch, trấn mộ,… Phù lục đã trở thành thủ đoạn lừa bịp. Nó vốn không liên quan gì

đến trường sinh bất tử thành viên tuy rằng có những phù dùng vào việc nhập sơn tu

luyện để tránh bị yêu quỉ trong núi quấy rối.

Phù lục đi kèm thần chú và thủ quyết (ấn quyết). Thần chú là những lời cầu thần trừ

tà. Nhiều câu rất dài, nhiều câu rất ngắn, thường kết thúc bằng “như luật lệnh”, “cấp

cấp như luật lệnh”. Những câu đó có nguồn gốc từ chiếu thư của triều đình truyền cho

cấp dưới lập tức thi hành mệnh lệnh của vua. Sau, Đạo giáo mượn thể lệ đó nhân dân

các vị thần, thường là Thái Thượng Lão Quân để ra lệnh cho quỉ thần nào đó. Khi đọc

thần chú, vẽ bùa đạo sĩ còn kết hợp với các cách đi gọi là Vũ bộ pháp (có nhiều bộ

pháp khác nhau). Thủ quyết là những tư thế bàn tay kết hợp lại mang ý nghĩa tượng

trưng cho thần linh hay sức mạnh thần linh. Nguyên tắc cơ bản là hoạch định một tiểu

vũ trụ trên bàn tay đạo sĩ. Tất cả tiểu vũ trụ được phân bố trên lòng bàn tay và ngón

tay thành những bộ vị khác nhau. Khi dùng ngón tay cái bấm vào bộ vị nào phối hợp

cùng tư thế các ngón tay khác thì thành quyết văn, tức nội dung của quyết. Mỗi quyết

có tên gọi khác nhau gọi là quyết mục. Mỗi đạo phái có hệ thống quyết riêng tuy

cũng có những điểm tương đồng, nhưng đó là bí truyền từng “gia” chỉ truyền cho

truyền nhân mà thôi. Chủ yếu các quyết đều phục vụ trừ tà chữa bệnh, nói chung có

mục đích y học dù là không khoa học. Sở dĩ có một số trường hợp thành công chủ

yếu là vì người bệnh tin tưởng (tức yếu tố tâm lý trong y học), nhất là trường hợp các

loại bệnh tâm thần.

Nhìn chung, đạo pháp của Đạo giáo phong phú hơn Phật giáo, Thiên Chúa giáo…

bao quát toàn bộ cuộc sống tinh thần và vật chất con người. Chính vì vậy tính chất

dân gian là tính trội, tính gốc của Đạo giáo. Đạo pháp dùng để chữa bệnh cứu người

khiến cho con người có thể trường sinh bất tử, nhưng đó không phải mục đích dân

gian mà là mục đích của giới trí thức cổ đại. Nhưng trường sinh bất tử của các vị tu

tiên khác với trường sinh bất tử của vua chúa. Vua chúa cầu trường sinh bất tử là để

hưởng lạc lâu dài. Còn các vị tu tiên trường sinh bất tử để “tiêu dao phương ngoại hà

hữu hương”. Còn bình dân cầu khỏi bệnh tật, ốm đau, giải quyết một trong những nỗi

khổ đời thường. Trừ các đạo sĩ trục lợi lừa bịp mà thời nào cũng có, thì các đạo sĩ đều

được xem là lương y. Đó là mặt tích cực của đạo pháp nhưng nay đã lạc hậu và trở

thành tiêu cực tổn hại sinh mệnh con người.

1.3.3. Đạo quán

Đạo quán là cơ sở tu hành, cơ sở thờ tự của Đạo giáo. Khi Đạo giáo mới ra đời thì

đạo sĩ ở núi, bởi vì núi là nơi thanh tĩnh, không khí trong lành thích hợp cho việc

luyện khí. Đương thời cơ sở Đạo giáo là am cỏ và chủ yếu là hang động sau này có

các đạo quán do triều đình xây dựng nên mang đậm kiến trúc cung đình. Hiện nay

chính phủ Trung Quốc đã xếp hạng bảo vệ 21 đạo quán theo quyết định năm 1983

trong số hơn 600 đạo quán trong cả nước.

Hiện nay, hai dòng Đạo giáo dân gian và Đạo giáo cung đình đã cô đọng lại thành

Chính Nhất đạo và Toàn Chân đạo. Toàn Chân đạo được coi như là đại biểu của Đạo

giáo Trung Quốc.

2. Sự du nhập Đạo giáo vào Việt Nam

2.1. Thời kì Bắc thuộc

Theo dòng lịch sử, hiện nay tuy chưa phát hiện những bằng chứng vật chất chứng tỏ

sự có mặt của Đạo giáo ở Việt Nam hồi đầu Công nguyên nhưng căn cứ vào ghi chép

của Đại Việt Sử ký toàn thư chúng ta có thể nhận thấy Đạo giáo được du nhập vào

Việt Nam từ rất sớm. Toàn thư chép: "Sau vua Hán sai Trương Tân làm Thứ sử. (Tân

nhận chức năm Kiến An thứ 6 [211] thời Hán). Tân thích việc quỷ thần, thường đội

khăn đỏ, gảy đàn, đốt hương, đọc sách Đạo giáo, nói rằng có thể giúp việc giáo hoá”.

Khi Sĩ Nhiếp cai trị ở Giao Châu vào thế kỷ II sau Công nguyên, thì đã có nhiều Đạo

sĩ đến đây tu luyện, truyền đạo và bản thân ông cũng là một đạo tiên. Trong Thần tiên

truyện của Cát Hồng nói tới chuyện Sĩ Nhiếp lâm bệnh chết đã ba ngày thì được vị

tiên nhân Đổng Phụng cho một viên thuốc, Sĩ Nhiếp được cho uống xong, tỉnh dậy

hồi phục trở lại bình thường. Sách Đạo Tạng kinh ghi: “Sau khi vua Hán Linh đế

băng hà, xã hội (Trung Hoa) rối loạn, chỉ có đất Giao Châu là yên ổn. Người phương

Bắc chạy sang lánh nạn rất đông, phần nhiều là các đạo sĩ luyện phép trường sinh

theo cách nhịn ăn”. Cát Hồng xin phép Tấn Thành Đế (năm 333) đến làm huyện lệnh

huyện Câu Lậu (Hải Dương) ở Giao Chỉ vì được biết nơi đây có nhiều đan sa, luyện

thuốc tiên nay vẫn còn thấy “Thuốc đan sa thừa để lại thành một đống đất đỏ" và

được Tấn Thành Đế cho phép (nhưng sau không tới Câu Lậu mà ở lại núi La Phù tỉnh

Quảng Đông luyện đan và trở thành Cát tiên ông).

Nhưng nếu xét trên một bình diện khác có thể nói rằng, các tiền đề để Đạo giáo du

nhập vào Việt Nam đã có từ sớm hơn. Việc hình thành và đặc điểm của Đạo giáo ở

Việt Nam chịu ảnh hưởng khá lớn từ Thiên Sư đạo của Trương Đạo Lăng do đạo này

thống soái khu vực Tây Nam Trung Quốc, rất gần với Việt Nam. Vì Thiên Sư đạo là

Đạo phái phù lục, thiên về sử dụng pháp thuật, bùa chú, cầu đảo, nên rất phù hợp với

tín ngưỡng dân gian của đại bộ phận quần chúng bình dân người Việt suốt từ cổ đại,

vốn sùng bái quỷ thần. Căn cứ theo ghi chép trong quyển 2 sách “An Nam chí

nguyên”: “Tục cũ Giao Chỉ, tôn thờ quỷ thần, rất nhiều dâm từ. Người gặp tai họa,

hầu đồng dựa bóng, có ở khắp nơi. Tin vào điều đó, răm rắp làm theo”. Từ xa xưa

người Việt Nam từ miền núi đến miền xuôi đã rất sùng bái ma thuật, phù phép; họ tin

rằng các lá bùa, những câu thần chú… có thể chữa bệnh, trị tà ma, có thể làm tăng

sức mạnh, gươm chém không đứt… Tương truyền Hùng Vương là người giỏi pháp

thuật nên có uy tín thu phục 15 bộ lập nên nước Văn Lang. Ngay các nhà sư cũng

phải học các phép trị bệnh, trừ tà thì mới đưa Phật giáo thâm nhập sâu vào dân chúng

vốn có tín ngưỡng ma thuật được. Điều đó đã chứng tỏ tín ngưỡng bản địa với việc

tôn sùng các năng lực siêu nhiên là mảnh đất màu mỡ để Đạo giáo xâm nhập”.

Sự kết hợp giữa Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa là một đặc điểm lớn trong quá trình

phát triển Đạo giáo ở Việt Nam, trước hết là Đạo giáo phù thủy, đã thâm nhập nhanh

chóng và hòa quyện dễ dàng với tín ngưỡng ma thuật cổ truyền tới mức không còn

ranh giới. Nhưng cũng chỉ làm thay đổi hình thức của các tín ngưỡng bản địa này, còn

nội dung của tín ngưỡng bản địa thì không thay đổi đáng kể, một số tín ngưỡng của ta

hiện nay nếu nhìn bề ngoài thì có vẻ là sản phẩm của Đạo giáo nhưng kỳ thực đó là

tín ngưỡng dân gian của Việt Nam, với một vài ảnh hưởng của Đạo giáo. Đạo giáo ở

Việt Nam không đặt nặng các kinh sách mang tính triết học như Trung Quốc, chủ yếu

là dạy cách lên đồng, phù thủy, bùa chú, gọi hồn, trừ tà, các thuật bói toán,…

Ngoài Đạo giáo phù thủy thì Đạo giáo thần tiên cũng du nhập và phái luyện thuốc

trường sinh (ngoại dưỡng) là chủ yếu, phổ biến ở Nam Trung Hoa. Phần lớn thần sa

mà các đạo sĩ Trung Hoa sử dụng để luyện đan đều được các lái buôn mua từ Giao

Chỉ (thường là phải đổi bằng vàng). Năm 42, Mã Viện đưa quân sang Giao Chỉ, ngoài

việc dẹp cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, còn có mục đích tìm kiếm các mỏ thần

sa. Sau trận chiến, Mã Viện tiếp tục tiến sâu vào tận vùng mà nay là Quảng Nam và

đã tìm thấy mỏ thần sa khổng lồ tại Cù Lao Chàm, mỏ này khai thác đến hết đời Tống

mới cạn. Thế kỉ XIII (đời Nguyên), nhà sư Thích Đại Sán đi du khảo vùng Đông

Dương đã xác nhận rằng xứ Giao Chỉ là nơi có nhiều thần sa, và mỏ thần sa ở Cù Lao

Chàm là lớn nhất.

Mang tính phổ biến trong Đạo giáo thần tiên ở Việt Nam là phái nội tu. Người Việt

thờ Chử Đồng Tử (người thời vua Hùng, tương truyền đã từng lên núi tu luyện, học

Phật, được ban gậy, nón thần và sách ước, sau thành tiên bay lên Trời) làm ông tổ của

Đạo giáo Việt Nam, gọi là Chử Đạo Tổ. Dù có yếu tố Phật giáo nhưng xét ra sẽ thấy

nặng yếu tố Đạo giáo hơn: Cây gậy thần thì trong Phật giáo nước ta có cây gậy Cà la

xà lê truyền cho Man nương để chống hạn; cây gậy đầu sanh đầu từ của Thái Bạch

Kim Tinh cho Nguyễn Tuấn là của Đạo giáo. Gậy và nón là công cụ thần của Lý

Thiết Quải dùng trong chuyện Bát tiên quá hải. Đắc đạo bay lên trời trường sinh bất

tử là mơ ước của người tu tiên.

Khác biệt giữa Nho giáo và Đạo giáo là: Nho giáo mang bản chất của một công cụ tổ

chức xã hội, vũ khí của kẻ thống trị thì Đạo giáo, trên cơ sở thuyết vô vi, mang trong

mình tư tưởng phản kháng giai cấp thống trị. Vì vậy, cũng giống như ở Trung Hoa,

vào Việt Nam, Đạo giáo (phù thủy) đã được người dân sử dụng làm vũ khí chống lại

kẻ thống trị. Ngay khi thâm nhập, nó đã là vũ khí chống lại phong kiến phương Bắc.

Phong trào nông dân khởi nghĩa ở các tỉnh Nam Trung Hoa vào thế kỉ II đều có liên

hệ với các cuộc khởi nghĩa nông dân hai quận Giao Chỉ, Cửu Chân.

Để khống chế nước ta chặt chẽ hơn về các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, các triều

đại Trung Hoa sử dụng các thủ đoạn hành chính, ra sức truyền bá ba tôn giáo Nho,

Phật, Đạo vào Việt Nam thông qua con đường quan phương. Một số đạo sĩ, thầy mo,

thầy phong thủy cũng nối tiếp nhau đến Việt Nam thực hiện các hoạt động truyền

giáo, nổi bật là câu chuyện Cao Biền yểm bùa cắt đứt long mạch, đại diện cho Đạo

giáo tiếp tay vào công cuộc đô hộ của phong kiến phương Bắc. Năm 866, nhà Đường

phái Tĩnh Hải Quân Tiết Độ sứ Cao Biền đến trấn thủ An Nam. Ông một mặt chỉnh trị

đường sông, nối liền con đường vận chuyển, phát triển kinh tế; một mặt ông lại đam

mê thuật thần tiên: “Vào thời Cao Biền, Đạo giáo mê tín bùa chú truyền đến các địa

phương ở nước ta”. Cao Biền lập đàn cầu cúng ngày đêm, bái thần lập quỷ, luyện kim

nấu đan, chi phí khó mà tính nổi, thực hiện phép thuật Đạo giáo như dẫn sấm sét đánh

xuống các tảng đá lớn trên sông để khơi thông đường thủy, thúc đẩy sự truyền bá bùa

chú của Đạo giáo tại Việt Nam. Sau này, Cao Biền cũng được người Việt Nam tôn

làm “Phúc thần”. Từ cuối thời Hán đến thời Đường cũng là thời kỳ Đạo giáo truyền

vào Việt Nam theo con đường di dân và dần dần phát triển ở môi trường văn hóa của

vùng đất mới.

2.2. Thời kì độc lập tự chủ

Tuy rằng Việt Nam đã thoát khỏi sự khống chế hành chính của Trung Quốc và giành

được độc lập, tầng lớp cai trị các đời vẫn luôn đề xuất và đưa về điển chương chế độ

và văn hóa tôn giáo Trung Quốc, tư tưởng Nho giáo được dùng làm đường lối trị

quốc, Phật giáo trong một thời gian được coi là quốc giáo, có những tăng lữ còn được

gọi là quốc sư. Trong sự thay đổi vương triều, Đạo giáo nhờ nhận được sự hỗ trợ của

các hoàng đế các đời nên ngày càng có thế lực và tiếp tục lan rộng trong xã hội Việt

Nam. Các vị vua thời Đinh, Lê, Lý, Trần đều chọn cả tăng sư lẫn đạo sĩ vào triều làm

cố vấn; bên cạnh tăng quan, có cả chức đạo quan.

Hiện nay, tại đình Đông Ngạc ở Từ Liêm - Hà Nội còn đang lưu giữ một quả chuông

thời Ngô, đúc năm 948, bài minh trên chuông đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về

sinh hoạt Đạo giáo và việc thờ phụng Thái Thượng tam tôn. Lúc này các tăng sĩ, Đạo

sĩ là những trí thức lớn, những bộ óc lớn giúp cho việc xây đắp và bảo vệ nền tự chủ

và ý chí thống nhất, độc lập dân tộc.

Đinh Tiên Hoàng có lần trước khi khởi binh đã đến lễ bái thần thánh ở đạo quán

Thiên Tôn Động, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, lập nên

triều Đinh, ông lại đổi “Thiên Tôn động” thành “An Quốc từ”, đặt quốc hiệu Đại Cồ

Việt, lấy niên hiệu là Thái Bình, hy vọng thần linh của Đạo giáo có thể bảo vệ đất

nước bình yên. Chỉ bốn năm sau khi lên ngôi (năm 971), vua Đinh Tiên Hoàng đã

"bắt đầu quy định văn võ tăng đạo... Tăng thống Ngô Châu Lưu được ban hiệu là

Khuông Việt đại sư, Trương Ma Ni làm Tăng lục, Đạo sĩ Đặng Huyền Quang được

trao chức Sùng chân uy nghi (chức quan trông coi về nghi lễ Đạo giáo). Điều này

chứng tỏ Đạo giáo rất phổ biến và được tầng lớp quan lại hết sức coi trọng. Phật giáo

và Đạo giáo cùng song hành tồn tại và chung sống hoà bình.

Đến thời Lý, bên cạnh Phật giáo, các vua cũng hâm mộ Đạo giáo. Vua Lý Thái Tổ là

người “ưa thích dị đoan", Sử thần Lê Văn Hưu phê phán “Lý Thái Tổ lên ngôi mới

được 2 năm, tông miếu chưa dựng, đàn xã tắc chưa lập mà trước đã dựng tám chùa ở

phủ Thiên Đức, lại trùng tu chùa quán ở các lộ...". Ông liên tục cho xây chùa quán kể

cả trong cung, tăng đạo nhiều vô số. Có lẽ vì vậy mà Sử quan Ngô Sĩ Liên đã đánh

giá vua Lý Thái Tổ có nhiều công lao to lớn "... có mưu lược của bậc đế vương. Duy

có việc ham thích đạo Phật, đạo Lão là chỗ kém. Năm 1049, chùa Diên Hựu (kéo dài

tuổi thọ) được dựng lên để các nhà sư nhiễu quanh đọc kinh niệm Phật, cầu cho vua

được sống lâu. Tư tưởng mong muốn sống lâu kéo dài tuổi thọ không phải là tư tưởng

của Phật giáo mà trước hết là của Đạo giáo. Đạo giáo có rất nhiều ưu thế, ít nhất là về

lý thuyết, để làm thỏa mãn trước hết về mặt tinh thần cho những mong muốn này. Sử

sách cũng cho biết tên của một vài ngôi quán ở Thăng Long như, quán Nam Đế quán

Ngũ Nhạc. Năm 1135, "Vua ngự đến quán Ngũ Nhạc để khánh thành tượng Tam Tôn

bằng vàng bạc", chứng tỏ Đạo giáo có sự ủng hộ rất lớn của tầng lớp trên mà cụ thể là

vua, nguồn tài lực của quán Đạo chắc chắn không phải là nhỏ. Theo một nghĩa nào

đó, triều Lý đề cao Đạo giáo, coi nó như một tôn giáo của hoàng tộc.

Sang đến đời Trần, Đạo giáo cùng các tôn giáo khác vẫn được nhà Trần coi trọng.

Năm 1225, vua Trần Thái Tông lên ngôi, thì năm 1227 nhà Trần tổ chức "Thi tam

giáo tử (nghĩa là những người nối nghiệp Nho giáo, Đạo giáo, Thích giáo)". Lịch

triều hiến chương loại chỉ chép rất rõ ràng về việc tu luyện của một Đạo sĩ ở núi

Phượng Hoàng, Chí Linh, Hải Dương như sau: "Đầu thời Trần có đạo sĩ là Huyền -

Vân ẩn ở đấy, luyện thuốc tiên nên gọi là động Huyền Vân". Lúc này các Đạo sĩ có

ảnh hưởng khá lớn tới nhiều việc của triều đình, kể cả việc cầu tự nối dõi. Toàn thư

chép "...đạo sĩ cung Thái Thanh tên là Thậm cầu tự cho vua. Đọc sớ xong tâu vua:

"Thượng đế đã y lời sớ tâu, sắp sai Chiêu Văn đồng tử giáng sinh, ở trần thế bốn kỷ".

Thế rồi hậu cung có mang, sau quả nhiên sinh con trai, hai cánh tay có chữ "Chiêu

Văn đồng tử" nét chữ rất rõ, vì thế đặt hiệu là Chiêu Văn". Người con trai mà sử cũ

chép là Trần Nhật Duật hoàng tử thứ sáu của vua Trần Thái Tông. Ông là người hâm

mộ Đạo giáo và am hiểu các kinh điển. Hứa Tông Đạo là đạo sĩ ở Phúc Châu, sau khi

theo đường biển tới Việt Nam, ông đã tích cực hỗ trợ quân dân nhà Trần kháng chiến

chống quân Nguyên, và còn nhiều lần lập trai đàn Hoàng Lục cầu siêu, cầu có con nối

dõi, cầu phúc thọ cho hoàng thất, nhận được sự tin sùng từ nhà vua và hoàng thái hậu,

thúc đẩy việc lập đàn cầu cúng của Đạo giáo ở Việt Nam trở nên phổ biến. Hai tác

phẩm văn học chịu ảnh hưởng rất lớn của Đạo giáo là Lĩnh Nam chích quái của Trần

Thế Pháp và Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên ít nhiều đã dẫn trên đây được -

đoán định ra đời vào thời Trần, càng chứng tỏ sự xâm nhập của Đạo giáo vào rất

nhiều lĩnh vực của đời sống chính trị, văn hoá, xã hội.

Năm 1400, triều Hồ được thành lập (1400-1407). Nhà Minh lấy cớ khôi phục nhà

Trần đem quân tới Việt Nam, đến năm 1407 thì lật đổ triều Hồ, đưa Việt Nam trở lại

sự thống trị của triều Minh. Để tăng cường quản lý đối với Đạo giáo Việt Nam, triều

Minh thiết lập các Đạo để quản lý. Năm 1428, Lê Lợi lãnh đạo quân dân đuổi quân

Minh ra khỏi Việt Nam, lập nên nhà Hậu Lê (1428-1789).

Để củng cố vương triều mới, Thái Tổ Lê Lợi độc tôn Nho giáo, từ góc độ Nho học

chỉnh đốn trật tự tôn ti đẳng cấp xã hội, và thực hiện sách lược khống chế Phật giáo,

Đạo giáo. Trong hoàn cảnh như thế, địa vị xã hội của Đạo giáo mỗi lúc một suy kém,

nhưng những điều Đạo giáo khởi xướng như sống lâu trường thọ thành tiên vẫn được

giới vương công quý tộc, văn nhân học sĩ đón nhận. Trong đội ngũ lãnh đạo của triều

Lê cũng không thiếu người sùng tín Đạo giáo, như trong thời Lê Hiến Tông (146-

11504) tại vị, nạn châu chấu hoành hành, nên ông lệnh cho đạo sĩ làm phép trừ châu

chấu; thiên hạ đại hạn, liền lệnh cho đạo sĩ hướng về “Hạo Thiên Chí Tôn Ngọc

Hoàng Thượng Đế” cầu mưa. Dưới thời vua Lê Thần Tông, xuất hiện một trường

phái Đạo giáo Việt Nam có quy mô rất lớn gọi là Nội Đạo tràng - cơ quan phụ trách

việc cúng tế trong triều đình. Người sáng lập ra Nội Đạo là Trần Toàn, quê ở Quảng

Xương (Thanh Hóa), nguyên là một quan to triều Lê, không theo nhà Mạc, từ quan về

quê tu tiên, giúp dân trừ ma quỷ suốt hai vùng châu Hoan và châu Ái. Ông mở đạo

trường ở Hoằng Hóa, có 10 vạn tín đồ, được tôn là Thượng sư (Thích Ca Mâu Ni

Phật phong chức). Tương truyền ông từng dùng bùa phép chữa khỏi bệnh mọc lông

cọp cho vua Lê Thần Tông (1619-1643), cứu sống con Chúa chết đã hai ngày, về sau

được vua phong làm Phục Ma thượng đẳng phúc thần. Vua sai dựng nhà ở quê cho

Toàn và tự tay vua ghi ba chữ “Nội Đạo Tràng”. Ba người con trai của ông đều giỏi

đạo pháp, được tôn là “Tam Thánh”. Sau ba anh em mất, không có đồ đệ, người anh

em họ là Hậu Quan nối nghiệp thu nhận 4 đệ tử với thuật pháp riêng: Pháp Cống -

Nội Roi, Pháp Thông - Nội Phủ, Pháp Nan - Nội Dậm, đồ đệ Trung Quốc - Nội

Tưởng (còn có những điển tích khác). Phái đạo này phát triển vào Nghệ An và ra Bắc;

đến tận thế kỉ XX hãy còn tồn tại nhiều trung tâm ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hải

Dương, Hưng Yên, Hà Nội. Thậm chí tới sau chiến tranh thế giới thứ nhất, ở Giảng

Võ (Hà Nội) hằng năm còn có tới mấy vạn tín đồ đến trường Nội đạo để cúng lễ,

chữa bệnh.

Đạo giáo vốn xây dựng trên những tư tưởng phản kháng các nhà cầm quyền Nho

giáo, đã được dân chúng, ở Trung Hoa cũng như ở Việt Nam vào thời kì phong kiến

dân tộc, đã dùng làm vũ khí tinh thần chống lại ách thống trị. Thời Lý Nhân Tông

(1072-1127), có Lý Giác là kẻ học được phép lạ tương truyền có thể biến cỏ cây

thành âm binh, cầm đầu cuộc bạo động ở Diễn Châu. Năm 1379, đời Trần Phế Đế, ở

Bắc Giang, Nguyễn Bổ tự xưng có nhiều phép thần thông, nổi lên lấy hiệu là Đường

Lang Tử Y, tiếm hiệu xưng vương làm loạn, bị giết. Đời nhà Hồ, Trần Đức Huy dùng

pháp thuật lôi cuốn đông đảo người theo, bị Hồ Quý Ly dẹp năm 1403.

Gần với Đạo giáo thần tiên là khuynh hướng ưa thanh tĩnh, nhàn lạc. Hầu hết các nhà

nho Việt Nam đều mang tư tưởng này. Sinh không gặp thời, gặp chuyện bất bình

trong chốn quan trường hay khi về già, các cụ thường lui về ẩn dật, tìm thú vui nơi

thiên nhiên, bên chén rượu, khi cuộc cờ, hay làm thơ xướng họa – sống một cách điều

độ với tinh thần thanh thản trong khung cảnh thiên nhiên trong hành chính là một

cách dưỡng sinh. Trước hết có Nguyễn Trãi (1380-1442) một công thần giúp Lê Lợi

đuổi quân Minh, giành lại độc lập cho nước ta. Sau khi vua Lê Thái Tông mất, bị gian

thần gièm pha, ông cáo quan về ẩn tại Côn Sơn (Hải Dương). Ông cũng có nhiều câu

thơ ca tụng thú thanh nhàn (một bầu phong nguyệt) tiêu dao tự tại giữa thiên nhiên,

đúng với lời dạy bảo trong Đạo thường mà không còn nghĩ đến sự đua tranh:

“Một bầu phong nguyệt nhàn tự tại,

Hai chữ công danh biếng vả về.”

(Quốc Âm Thi Tập bài số 155)

“Ở thế an nhàn chẳng có sự,

Nghìn muôn tấn nhượng, chớ đua tranh!”

(Quốc Âm Thi Tập bài số 136)

Qua thế kỷ XV-XVI, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), đỗ Trạng nguyên thời nhà

Mạc, làm quan 8 năm, xin về hưu, được vua Mạc phong tước Trình Tuyền Hầu nên

được gọi là Trạng Trình. Thật ra, ông đã theo phép xuất xử của Nho giáo (Gặp thời có

chính nghĩa thì ra giúp đời, không thì đi ở ẩn: nhà Mạc vốn bị coi như là ngụy, tiếm

ngôi vua Lê, có lẽ vì thế nên ông rút lui), mà cáo quan về ở ẩn, nhưng tư tưởng của

ông lại thấm nhuần thuyết “tính-tự-nhiên” của Trang Tử, như trong Bạch Vân Am thi

tập có câu:

“Làm người thìn (giữ gìn) được tính-tự-nhiên,

Dại dột nhìn ra có phận yên”

(Bạch vân am thi tập, Bài số 53)

“Ngày ngày tiêu sái (thong thả) nhàn vô sự,

Tuy chửa là tiên, ấy ắt tiên.”

(Bạch vân am thi tập, Bài số 22)

Nguyễn Công Trứ (1778-1858) ra làm quan, bận rộn với việc khẩn hoang lập làng

nuôi sống cho dân nghèo, cầm quân đánh giặc chống loạn Cao Miên, mà vẫn tìm cách

sống theo các thuyết Đạo giáo, như “tri túc, tiêu diêu xoay xở để hưởng nhàn” (ngao

du sơn thủy). Ông viết: Tri túc, tiện túc, đãi túc hà thời túc? tri nhàn tiện nhàn, đãi“

nhàn, hà thời nhàn?” (Biết đủ thì có đủ, còn đợi cho đủ, biết bao giờ mới đủ? Biết

nhàn thì có nhàn, còn đợi cho nhàn, biết bao giờ mới nhàn?).

Thế kỷ XVII, giáo sĩ truyền đạo Kitô xuất hiện ở Việt Nam, lấy danh nghĩa truyền

giáo để tiến hành một kiểu xâm thực từng bước về văn hóa đối với Việt Nam. Trong

quá trình Latinh hóa chữ Hán-Nôm, các giáo sĩ đồng thời cũng dần tách văn hóa Việt

Nam ra khỏi môi trường chữ Hán, điều này về mặt khách quan đã loại bỏ mất mảnh

đất văn hóa cho sự truyền bá kinh điển Đạo giáo tại Việt Nam. Sau khi xã hội Việt

Nam lâm vào tình trạng chia rẽ và nội chiến, với ý định dùng tư tưởng Nho giáo để

thống nhất nhân dân, Lê Thuần Tông vào năm Long Đức thứ 2 (1733) đã “cấm cả

nước xây dựng chùa, quán, tượng Phật” để ngăn cản Phật giáo và Đạo giáo truyền bá

trong xã hội Việt Nam.

Năm 1802, Nguyễn Ánh thành lập vương triều cuối cùng trong lịch sử Việt Nam -

triều Nguyễn. Nguyễn Ánh kế thừa truyền thống của triều Hậu Lê, độc tôn Nho giáo.

Đạo giáo trong hoạt động xã hội dân gian Việt Nam cũng không được thịnh hành

bằng Phật giáo, nó chủ yếu thực hành các hoạt động như cúng bái thần linh, cầu cơ

giáng bút, xin thần linh phán quẻ và khuyến thiện thuyết giáo, v.v... trong các đạo

quán, không những dần bị Việt Nam hóa, mà còn thẩm thấu vào những tôn giáo khác,

ví dụ: một số chùa miếu Phật giáo cũng có thờ cúng tượng thần Đạo giáo như Ngọc

Hoàng, Chân Vũ, Bắc Đẩu, v.v... mở rộng sức ảnh hưởng của thần linh Đạo giáo.

Thời chống Pháp, để đối phó với kẻ địch có ưu thế về súng đạn, nhiều cuộc khởi

nghĩa đã tích cực sử dụng ma thuật phù thủy làm vũ khí tinh thần.

Mạc Đĩnh Phúc (cháu 18 đời nhà Mạc) khởi nghĩa năm 1895 ở các tỉnh miền biển

Bắc Bộ. Phong trào do ông khởi xướng mang tính thần bí, tôn giáo. Một trong những

quan điểm thần bí được tuyên truyền rộng rãi lúc bấy giờ là Mạc Đĩnh Phúc có phép

thuật làm cho súng Tây bắn lại Tây, quân khởi nghĩa không cần mua súng, đóng tàu.

Vì vậy, trang bị vũ khí của nghĩa quân rất thô sơ, khi lâm trận, tuy dũng cảm có thừa

nhưng khó khăn để có thể thắng được giặc.

Năm 1895, Trần Cao Vân gặp Võ Trứ , một nhà sư yêu nước ở Phú Yên. Hai ông

dùng pháp thuật và bùa chú làm vũ khí tuyên truyền vận động và lôi cuốn được một

số dân chúng (cả một số đồng bào thiểu số ở Trung Kỳ) tổ chức thành một lực lượng

chống Pháp khá mạnh. Bọn Pháp gọi đội nghĩa quân này là “giặc Thầy chùa” hoặc

“giặc Rựa”. Năm 1898, dưới bóng cờ to tướng đề 4 chữ “Minh trai chủ tễ”, Võ Trứ

đốc suất một đạo dân binh độ khoảng trăm người Thượng du với cung tên đầy đủ. Kế

đó khoảng ba bốn trăm người Kinh cầm vũ khí bằng rựa, mác và mỗi người đều có

đeo một lá bùa hộ mệnh (vì họ rất tin vào pháp thuật cao cường của Võ Trứ, đeo bùa

ấy thì súng bắn không lủng, dao chém không đứt, nên tinh thần rất hăng).

Quái kịch Phan Xích Long ở Nam Kỳ: Phan Phát Sanh (tên thật của Phan Xích Long)

đến Thất Sơn tìm học bùa phép, cách chế tạo bom cỡ nhỏ. Khoảng năm 1911, có

Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Hiệp là hai thanh niên có chủ trương chống Pháp, tình cờ

quen được Phan Phát Sanh, rồi cùng mưu cuộc đánh đuổi thực dân. Để vận động và

tuyên truyền cho sự nghiệp chung, Phan Phát Sanh tự xưng mình là Phan Xích Long,

con vua Hàm Nghi và tự phong mình là Hoàng đế. Buổi đầu, Phan Phát Sanh đặt cơ

sở đầu tiên ở Cần Vọt (Cao Miên), nhờ tiền quyên góp, ông cho cất một ngôi chùa ở

đó để làm nơi tụ họp, lập hội kín, chế tạo lựu đạn, in truyền đơn đưa ra tuyên cáo

Phản Pháp phục Nam, kêu gọi mọi người chống Pháp… Sau này khi về nước, ông lập

căn cứ ở vùng núi Thất Sơn (Châu Đốc, tỉnh An Giang). Phan Xích Long và Nguyễn

Hữu Trí định rằng sẽ đánh chiếm các cơ quan đầu não của Pháp tại Sài Gòn. Theo đó,

nhiều hội kín ở các tỉnh cũng sẽ nổi dậy giành lấy chính quyền. Chuẩn bị xong, cuối

tháng 3 năm 1913, ông cho người đặt 6 trái bom tự tạo có hẹn giờ ở một số nơi tại Sài

Gòn và Chợ Lớn. Chẳng may chưa tới giờ bom nổ thì bị chính quyền phát hiện.

Không nghe tiếng bom nổ, nhiều toán quân đã kịp rút đi, nhưng cảnh sát vẫn bắt được

một số đông khi họ đang đi vào Chợ Lớn, vì kiểu đồng phục “quần đen, áo trắng,

khăn trắng quấn cổ” mặc dù tay không cầm vũ khí; quấn một chiếc khăn vải trắng

mới quanh cổ và có mang trong người một cái bùa bằng lụa hoặc vải trắng, với các

chữ đỏ, theo cấp bậc. Trong mỗi tay áo khoác đã tìm thấy bùa hộ mệnh bằng giấy

màu vàng trên có chữ đỏ. Kết cuộc, Nguyễn Hữu Trí chạy thoát, Phan Xích Long

chạy ra Phan Thiết và bị bắt ở đó, bị đem về giam ở Khám lớn Sài Gòn.

Ở Việt Nam, Đạo giáo như một tôn giáo đã tàn lụi từ lâu. Dấu vết hoạt động cuối

cùng của nó là sự kiện một nhóm tín đồ xuất bản vào năm 1933 ở Sài Gòn một bộ

sách mang tên Đạo giáo viết theo tinh thần tôn giáo gồm 3 tập. Đến nay, những hiện

tượng như đồng bóng, đội bát nhang, bùa chú… tuy vẫn lưu truyền, nhưng chúng chỉ

còn là những di sản của tín ngưỡng dân gian truyền thống mà thôi.

3. Tác động, ảnh hưởng của Đạo giáo trên phương diện văn hoá của người Việt

3.1. Hình tượng Tứ Bất Tử: Một biểu hiện của Đạo Tiên trong văn hóa Việt

“Tứ bất tử” là một huyền thoại về việc nhân dân ta tôn vinh và thờ phụng “bốn vị

thánh không bao giờ chết” (Tứ bất tử): Thánh Tản Viên, Thánh Gióng, Thánh Chử

Đồng Tử và Thánh mẫu Liễu Hạnh.

Đức Thánh Tản Viên, hay Sơn Tinh núi Ba Vì, là vị thần được ghi chép trong “Việt

điện u linh” và “Lĩnh Nam chích quái” với yếu tố thánh hóa. Theo GS. Từ Chi, người

Mường coi núi Ba Vì là biểu tượng tâm linh quan trọng. Một câu chuyện kể rằng Tản

Viên là con trai của Bố Clượng, người nhận được "con dao ước" từ Vua Khú nhưng vì

không trả lại trước khi mất, gia đình bị trừng phạt. Người con trai chạy lên núi Ba Vì

và trở thành thần núi. Một truyền thuyết khác kể về Đinh Thị Đen, người sinh ra con

trai thụ thai kỳ diệu, học phép thuật và kế thừa quyền lực của Ma thị-Mẫu Thượng

Ngàn. Dù có khác biệt, cả hai truyện đều khẳng định nguồn gốc Mường của Tản

Viên. Sau này, Nho gia đã thánh hóa vị thần này, gắn với Đạo giáo và danh hiệu “Đức

Thánh”.

Thánh Gióng là một vị thánh quá quen thuộc với nhân dân ta. Truyền thuyết này gắn

bó và lưu truyền với mọi thế hệ người Việt. Yếu tố Đạo giáo trong truyền thuyết được

thể hiện qua các chi tiết cụ thể. Thánh Gióng là một đứa trẻ phi thường, không phải

qua cách sinh sản thông thường. Điều này phản ánh yếu tố siêu nhiên, thường thấy

trong tư tưởng Đạo giáo. Khi hoàn thành sứ mệnh đánh giặc, Gióng không chết mà

cưỡi ngựa sắt bay về trời, biểu tượng cho sự trường sinh và bất tử, phù hợp với quan

niệm của Đạo giáo về việc trở về với thiên đạo. Ngựa sắt, áo giáp sắt và roi sắt mà

Thánh Gióng sử dụng đều mang tính chất huyền bí, đại diện cho sức mạnh phi

thường. Những vật này được thần linh hóa và không thuộc về thế giới thường nhật,

điều này phù hợp với quan niệm Đạo giáo về pháp bảo và khí cụ siêu nhiên. Thánh

Gióng không chỉ là một người anh hùng chống giặc mà còn là hiện thân của sức

mạnh trời đất, được phái xuống để bảo vệ nhân gian, thể hiện tư tưởng Đạo giáo về

mối liên kết giữa thiên giới và con người.