TÓM TẮT CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

TÓM TẮT CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM (DẠNG FILE HỌC THUỘC)I. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU VĂN HÓA VIỆT NAM (Chương I)1. Các Lý Thuyết Hệ Thống

BÀI 1: VĂN HÓA VÀ VĂN HÓA HỌC

1. Định nghĩa Văn hóa (Cần hiểu bản chất)

• Chiết tự ngôn ngữ (Nguồn gốc từ):
  • Phương Đông (Trung Hoa):
    • "Văn" (vẻ đẹp), "Hóa" (biến đổi/giáo hóa) -> Dùng cái đẹp (văn chương, lễ nhạc) để giáo hóa con người ¹.
  • Phương Tây:
    • "Culture" (từ gốc Latinh cultura = trồng trọt) -> Vun trồng tinh thần, trí tuệ con người ("trồng người") ².
• Định nghĩa khoa học (Trần Ngọc Thêm):
  • Là một hệ thống hữu cơ (các yếu tố liên kết chặt chẽ).
  • Gồm các giá trị vật chất (kiến trúc, y phục...) và tinh thần (đạo đức, tín ngưỡng...).
  • Do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn.
  • Trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội³.

2. Bốn Đặc trưng & Chức năng (Cặp phạm trù logic)

Học theo cặp để nhớ: Đặc trưng này sinh ra Chức năng kia.

1. Tính hệ thống -> Chức năng tổ chức xã hội:
   • Văn hóa liên kết mọi người lại, giúp xã hội vận hành trật tự, ổn định (như một cơ thể sống)⁴⁴.
2. Tính giá trị -> Chức năng điều chỉnh xã hội:
   • Văn hóa phân biệt Tốt/Xấu, Đẹp/Không đẹp -> Giúp định hướng hành vi con người (làm gì thì đúng chuẩn mực)⁵⁵.
3. Tính nhân sinh -> Chức năng giao tiếp:
   • Văn hóa là sản phẩm của con người (nhân tạo), là sợi dây liên kết người với người qua ngôn ngữ, cử chỉ, ký hiệu⁶⁶⁶⁶.
4. Tính lịch sử -> Chức năng giáo dục:
   • Văn hóa có bề dày tích lũy từ quá khứ -> Truyền lại kinh nghiệm, kiến thức cho thế hệ sau ("ôn cố tri tân")⁷⁷⁷⁷.

3. Cấu trúc hệ thống văn hóa (4 thành tố chính)

Văn hóa chia làm 4 "mảng" lớn ⁸:

1. Văn hóa nhận thức: Hiểu biết về vũ trụ (thiên văn, thời tiết) và con người.
2. Văn hóa tổ chức cộng đồng: Tổ chức đời sống tập thể (làng xã, quốc gia) và cá nhân (tín ngưỡng, phong tục).
3. Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên: Ăn, mặc, ở, đi lại, khai thác và trị thủy.
4. Văn hóa ứng xử với môi trường xã hội: Giao lưu (tiếp biến văn hóa), đối ngoại (ngoại giao, quân sự).

4. Phân biệt khái niệm (Mẹo nhớ)

• Văn hóa: Bao trùm nhất (Vật chất + Tinh thần), có tính dân tộc, tính lịch sử.
• Văn minh: Thiên về Kỹ thuật, tiện nghi (Vật chất), chỉ trình độ phát triển (thường gắn với đô thị, phương Tây), tính quốc tế⁹.
• Văn hiến: Thiên về Tinh thần (người hiền tài, sách vở), bề dày lịch sử.
• Văn vật: Thiên về Vật chất (di tích, hiện vật), bề dày lịch sử¹⁰.

BÀI 2: ĐỊNH VỊ VĂN HÓA VIỆT NAM (Quan trọng)

1. So sánh Loại hình Văn hóa: Gốc Nông nghiệp (Đông) vs Gốc Du mục (Tây)

Đây là phần cốt lõi giải thích tính cách người Việt.

• Minh chứng trọng nữ ở VN: "Nhất vợ nhì trời", "Lệnh ông không bằng cồng bà", cai quản kinh tế (tay hòm chìa khóa) ¹⁸.

2. Không gian & Thời gian văn hóa

• Không gian:
  • Việt Nam nằm ở ngã tư đường các nền văn minh (Trung Hoa, Ấn Độ)¹⁹.
  • Gốc: Văn hóa Bách Việt (Nam sông Dương Tử đến Bắc Bộ)²⁰.
  • Khí hậu: Nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều -> Phù hợp lúa nước & hệ thống sông ngòi dày đặc (Văn hóa sông nước) ²¹.
• Chủ thể:
  • Sự pha trộn chủng tộc: Mongoloid (phương Bắc) + Australoid (phương Nam) -> Người Indonésien -> Người Nam Á (Bách Việt) ²².

3. Đặc trưng các Vùng văn hóa (Điểm nhấn)

• Tây Bắc: Văn hóa Thái - Mường, múa xòe, hệ thống mương phai lái lịn (thủy lợi), áo cóm, khăn piêu ²³.
• Việt Bắc: Văn hóa Tày - Nùng, lễ hội lồng tồng (xuống đồng), trang phục màu chàm, nhà sàn ²⁴.
• Bắc Bộ (Đồng bằng sông Hồng): Cái nôi văn hóa người Việt, văn minh lúa nước, đê điều trị thủy, văn hóa làng xã, hội hè, đình chùa ²⁵.
• Trung Bộ: Đất hẹp, khí hậu khắc nghiệt -> con người cần cù, hiếu học. Nơi giao lưu văn hóa Việt - Chăm (di tích tháp Chàm, tín ngưỡng thờ Cá Ông) ²⁶.
• Tây Nguyên: Văn hóa cồng chiêng, nhà Rông, nhà dài, sử thi (Khan), lễ đâm trâu, luật tục, già làng ²⁷.
• Nam Bộ: Vùng đất mới, văn hóa sông nước (chợ nổi), tính cách phóng khoáng, giao lưu mạnh mẽ (Kinh - Hoa - Khmer - Chăm), đa tôn giáo (Cao Đài, Hòa Hảo) ²⁸.

BÀI 3: TIẾN TRÌNH VĂN HÓA (Lịch sử)

Chia làm 3 lớp và 6 giai đoạn²⁹:

Lớp 1: Văn hóa bản địa (Cái gốc của dân tộc)

• GĐ 1: Tiền sử: Hình thành nghề nông nghiệp lúa nước, thuần dưỡng trâu gà, làm nhà sàn, tục nhuộm răng đen, ăn trầu ³⁰.
• GĐ 2: Văn Lang - Âu Lạc (Đỉnh cao thứ 1): Thời đại Hùng Vương, Trống đồng Đông Sơn - biểu tượng rực rỡ nhất của văn hóa bản địa, tinh thần đoàn kết chống giặc ³¹.

Lớp 2: Giao lưu với văn hóa Trung Hoa (Thời kỳ Bắc thuộc & Đại Việt)

• GĐ 3: Chống Bắc thuộc: Đấu tranh bền bỉ bảo tồn bản sắc (tiếng nói, phong tục) để không bị đồng hóa ("Việt hóa" các ảnh hưởng Trung Hoa) ³².
• GĐ 4: Đại Việt (Đỉnh cao thứ 2):
  • Lý - Trần: Văn hóa cởi mở, Tam giáo đồng nguyên (Phật giáo cực thịnh), tinh thần tự chủ cao³³.
  • Lê: Nho giáo trở thành độc tôn, ảnh hưởng sâu sắc của Trung Hoa (luật pháp, giáo dục, coi trọng nam giới) ³⁴.

Lớp 3: Giao lưu với văn hóa Phương Tây (Cận & Hiện đại)

• GĐ 5: Đại Nam (Nhà Nguyễn): Thống nhất lãnh thổ, Nho giáo phục hồi nhưng suy tàn, bắt đầu tiếp xúc phương Tây ³⁵.
• GĐ 6: Hiện đại: Chữ Quốc ngữ ra đời và phổ biến, tiếp thu tư tưởng dân chủ, khoa học kỹ thuật phương Tây, chủ nghĩa Marx-Lenin, hội nhập quốc tế ³⁶.

Mấu chốt để "học thuộc":

1. Nhớ trục: Bản địa (Lúa nước, Đông Sơn) -> Trung Hoa (Nho giáo, Bắc thuộc) -> Phương Tây (Hiện đại, Quốc ngữ).
2. Nhớ đối lập: Nông nghiệp (Tình cảm, Cộng đồng, Ổn định) vs Du mục (Lý trí, Cá nhân, Di chuyển).