Chương 1. Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội Bài giảng môn Triết học Mác - Lênin | Trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRIẾT HỌC Mác - Lênin 2
Chương 1. Triết học và vai trò của triết
học trong đời sống xã hội
Chương 2. Chủ nghĩa duy vật biện chứng
Chương 3. Chủ nghĩa duy vật lịch sử CHƯƠNG I.
TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC
TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 4 I. TRIẾT HỌC
VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC
1. Khái lược về triết học
2. Vấn đề cơ bản của triết học
* Nguồn gốc của triết học * Định nghĩa * Khái niệm triết học
* Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm
* Vấn đề đối tượng của triết học
* Khả tri luận và bất khả tri luận
* Triết học - hạt nhân cơ bản của thế giới quan.
Có thể tải slide này trên website triethoc.net
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 5 Khái lược Về Triết học Triết học là gì?
Sự ra đời của triết học như thế nào?
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 6
1.a. Nguồn gốc của triết học
Triết học ra đời vào khoảng từ thế kỷ VIII đến thế
kỷ VI tr.CN tại các trung tâm văn minh lớn của
nhân loại thời Cổ đại
Ở phương Đông: Ấn độ và Trung hoa Ở phương Tây: Hy lạp.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 7
Axial Age – thời gian trục
Thế kỷ 8 – 2 TCN chính là thời
gian trục mà ở đó, tất cả những
sáng tạo cơ bản làm cơ sở cho
nền văn minh hiện đại ra đời.
Thời gian trục: bước nhảy vọt của
tư duy lý tính so với lối hiểu biết huyền thoại.
Sự xuất hiện của các vĩ nhân ở
cả ba nền văn minh lớn của nhân
loại: Hy Lạp, Trung Quốc, Ấn Độ.
Thời gian trục là trung tâm, nền
tảng và là toàn bộ khung tham
chiếu của lịch sử nhân loại. Karl Jaspers 8
Quan niệm của triết học Mác - Lênin
Với tính cách là một hình thái ý
thức xã hội, triết học có nguồn
gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 9 Nguồn gốc nhận thức
Triết học ra đời đáp ứng nhu cầu của nhận thức;
Gắn liền với sự hình thành, phát triển của tư duy trừu tượng.
» Nhận thức thế giới là một nhu cầu tự nhiên, khách quan của con người.
» Con người có kinh nghiệm và có tri thức về thế giới.
» Ban đầu là những tri thức cụ thể, riêng lẻ, cảm tính.
» Nhu cầu nhận thức - đòi hỏi phải quan tâm sâu sắc
hơn đến cái chung, những quy luật chung.
» Một lúc nào đó cần phải tổng hợp, trừu tượng hóa,
khái quát hóa các tri thức riêng lẻ thành những luận
điểm, học thuyết, phạm trù.
» Sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái
quát trong quá trình nhận thức, các quan điểm, quan
niệm chung nhất về thế giới được hình thành.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 10 Nguồn gốc xã hội
» Triết học ra đời khi nền sản xuất xã hội đã có sự phân công
lao động và loài người đã xuất hiện giai cấp.
» Lao động trí óc đã tách khỏi lao động chân tay. Trí thức
xuất hiện với tính cách là một tầng lớp xã hội, có vị thế xã hội xác định.
» Những người xuất sắc trong tầng lớp này đã hệ thống hóa
thành công tri thức thời đại dưới dạng các quan điểm, các học thuyết lý luận.
» Họ được xã hội công nhận là các nhà thông thái, các triết
gia (Wise man, Sage, Scholars, Philosopher), tức là các nhà tư tưởng
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 11 b. KHÁI NIỆM TRIẾT HỌC
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 12 Ở Trung Quốc
* chữ triết (哲) đã có từ rất sớm.
triết học (哲 學) với ý nghĩa là sự
truy tìm bản chất của đối tượng nhận
thức, thường là con người, xã hội, vũ trụ và tư tưởng.
Triết học là biểu hiện cao của trí tuệ,
là sự hiểu biết sâu sắc của con người
về toàn bộ thế giới thiên - địa - nhân
và định hướng nhân sinh quan cho con người
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 13 Ở Ấn Độ
* thuật ngữ Dar'sana (triết học)
nghĩa gốc là chiêm ngưỡng.
hàm ý là tri thức dựa trên lý trí, là
con đường suy ngẫm để dẫn dắt con
người đến với lẽ phải.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 14 Ở Phương Tây
* thuật ngữ “triết học” (Philosophy, philosophie, философия),
xuất hiện ở Hy Lạp Cổ đại, với nghĩa là yêu mến sự thông thái.
Người Hy Lạp Cổ đại quan niệm, philosophia vừa mang nghĩa là
giải thích vũ trụ, định hướng nhận thức và hành vi, vừa nhấn
mạnh đến khát vọng tìm kiếm chân lý của con người.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 15
Triết học Mác - Lênin định nghĩa
Triết học là hệ thống quan
điểm lí luận chung nhất về
thế giới và vị trí con người trong thế giới đó,
là khoa học về những quy
luật vận động, phát triển
chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 16
Có nhiều định nghĩa về triết học, nhưng các định nghĩa
thường bao hàm những nội dung chủ yếu sau:
- Triết học là một hình thái ý thức xã hội.
- Khách thể khám phá của triết học là thế giới (gồm cả thế giới bên trong
và bên ngoài con người) trong hệ thống chỉnh thể toàn vẹn vốn có của nó.
- Triết học giải thích tất cả mọi sự vật, hiện tượng, quá trình và quan hệ
của thế giới, với mục đích tìm ra những quy luật phổ biến nhất chi phối,
quy định và quyết định sự vận động của thế giới, của con người và của tư duy.
- Tri thức triết học mang tính hệ thống, lôgíc và trừu tượng về thế giới, bao
gồm những nguyên tắc cơ bản, những đặc trưng bản chất và những quan
điểm nền tảng về mọi tồn tại.
- Triết học là hạt nhân của thế giới quan.
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn 17
c. Vấn đề đối tượng
của triết học trong lịch sử
Nội dung của đối tượng của triết học thay đổi
trong các trường phái triết học khác nhau. Trung cổ Hiện đại Cổ đại Cận đại
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn
2. Vấn đề cơ bản 18 của Triết học
Vấn đề có ý nghĩa nền tảng và là điểm xuất phát để giải
quyết tất cả những vấn đề còn lại - vấn đề về mối quan
hệ giữa vật chất với ý thức.
Đây chính là vấn đề cơ bản của triết học. Ph.Ăngghen viết:
“Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của
triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy với tồn tại” .
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn
Hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học MẶT THỨ NHẤT MẶT THƯ HAI Trong mối quan hệ giữa tư duy và tồn Con người có khả
tại, giữa ý thức và vật
năng nhận thức được
chất thì cái nào có
thế giới hay không
trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào
Mặt bản thể luận
Mặt nhận thức luận
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn
Việc giải quyết mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản của triết học
đã chia các nhà triết học thành hai trường phái lớn. chủ nghĩa duy vật chủ nghĩa duy tâm Bản chất thế giới là Bản chất thế giới là vật chất tinh thần Vật chất có tính thứ Ý thức có tính thứ nhất, vật chất có nhất, ý thức có trước trước ý thức và quyết và quyết định vật định ý thức chất
PhD. Mai K Da, USSH - VNU, maikda@ussh.edu.vn