Bài giảng chuyên đề: Phương pháp nghiên cứu khoa học | Trường Đại học Kinh Tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

CHUYÊN ĐỀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình tinhdpt@uel.edu.vn 1 Nội dung
1. Giới thiệu các phương pháp nghiên cứu khoa học
2. Xác định vấn đề nghiên cứu
3. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
4. Xác định mục tiêu nghiên cứu 5. Câu hỏi nghiên cứu
6. Xác lập giả thiết nghiên cứu
7. Phát triển khung lý thuyết, khung khái niệm và khung phân tích
8. Viết đề cương chi tiết 9. Đo lường và thang đo
10. Phương pháp chọn mẫu và xác định cỡ
11. Thu thập dữ liệu và xử lý số liệu Tài liệu tham khảo 3 4
1. Giới thiệu các phương pháp
nghiên cứu khoa học
Từ điển Bách khoa: Nghiên cứu là sự
tìm kiếm kiến thức, hoặc là sự điều tra
mang tính hệ thống, với suy nghĩ mở
rộng để khám phá, giải thích và phát
triển các phương pháp nhằm vào sự tiến
bộ kiến thức của nhân loại. 5
1. Giới thiệu các phương pháp
nghiên cứu khoa học
Theo Kumar (2005): Nghiên cứu là
một trong những cách để tìm ra các câu
trả lời cho các câu hỏi.
Nghiên cứu là quá trình thu thập và
phân tích thông tin một cách có hệ thống
nhằm tăng cường sự hiểu biết về một
hiện tượng hay vấn đề nào đó. 6 Nghiên cứu khoa học
Mục tiêu: Nhằm vào sự tìm kiếm kiến thức, sự
hiểu biết về một sự vật, hiện tượng nào đó; để trả
lời cho các câu hỏi chưa được giải đáp; để khám
phá về bản chất của sự vật hiện tượng cần nghiên cứu.
Hành động: là một quá trình thu thập thông
tin, dữ liệu phù hợp và phân tích, đánh giá chúng.
Kết quả: có được kiến thức, nhận thức và năng
lực hiểu biết về sự vật, hiện tượng nghiên cứu và
đề xuất các hành động phù hợp. 7
Nghiên cứu kinh tế là quá trình thu
thập thông tin, dữ liệu, chứng cứ, vận
dụng các công cụ kiến thức và công cụ
phân tích xử lý thông tin dữ liệu nhằm
đạt được sự hiểu biết về các vấn đề của
cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp, địa
phương, ngành và nền kinh tế. 8
1.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
Đây là loại hình nghiên cứu nhằm mô tả sự
vật hiện tương mà không quan tâm đến sự
biến thiên của đối tượng nghiên cứu và
không nhằm lượng hóa sự biến thiên này.
Nghiên cứu định tính hướng đến ý nghĩa
các khái niệm, định nghĩa, đặc điểm và sự mô
tả đối tượng nghiên cứu.
Nghiên cứu định tính thường được áp dụng
trong xã hội học, tâm lý học, kinh tế học, kinh tế chính trị, luật… 9
Nghiên cứu định tính thường dùng các công cụ
phân tích, so sánh, tổng hợp, mô tả, logic…
Nghiên cứu định tính thường được áp dụng giai
đoạn thu thập dữ liệu và phân tích dữ liệu.
Ở giai đoạn thu thập dữ liệu, các kỹ thuật định tính
thường áp dụng gồm: nghiên cứu lý thuyết nền,
phỏng vấn nhóm, phỏng vấn chuyên gia, nghiên cứu tình huống, quan sát…
Ở giai đoạn phân tích dữ liệu, nghiên cứu định tính
được sử dụng các kỹ thuật phân tích nội dung với
các dự liệu thu thập, quan sát hành vi cũng như các
chứng cứ, sự kiện thu thập được. 10
1.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
Là loại hình nghiên cứu mà ta muốn lượng
hóa sự biến thiên của đối tượng nghiên cứu
và công cụ thống kê, mô hình hóa được sử
dụng cho việc lượng hóa các thông tin của
nghiên cứu định lượng.
Các phương pháp định lượng bao gồm các
quy trình thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu,
giải thích và viết kết quả nghiên cứu. 11
Các phương pháp này liên quan đến sự
xác định mẫu, chiến lược điều tra, thu thập
dữ liệu, phân tích dữ liệu, trình bày kết quả
nghiên cứu, thảo luận kết quả và viết công trình nghiên cứu.
Nghiên cứu định lượng phù hợp với các
nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng
một kết quả nào đó. Cách tiếp cận định
lượng được thực hiện khi cần kiểm định
các giả thiết khác nhau và một lý thuyết nào đó. 12
1.3. Phương pháp nghiên cứu phối hợp
Nghiên cứu phối hợp giữa định tính và định
lượng được sử dụng khá phổ biến trong các
ngành kinh tế, quản trị, tài chính...
Trong quá trình nghiên cứu, chúng ta muốn
hiểu rõ bản chất sự vậy, nghiên cứu cơ sở lý
thuyết, xây dựng mô hình hay khung phân tích
thì phải sử dung PP nghiên cứu định tính với
các công cụ tổng hợp, phân tích, so sánh đối chiếu, chuyên gia… 13
Đồng thời, trong nghiên cứu chúng
ta thường dựa trên một quan sát với
cỡ mẫu đủ lớn để có kết quả tin cậy
cần thiết. Chúng ta dùng số liệu,
thông tin của mẫu để ước đoán số
liệu, thông tin tổng thể nghiên cứu.
Vì vậy phương pháp định lượng là hiển nhiên. 14
Khác biệt giữa nghiên cứu định tính và định lượng TT Nội dung Định tính Định lượng 1
Mục tiêu Hiểu sâu sắc, xây Mô tả hoặc dự báo, xây nghiên dựng lý thuyết
dựng hoặc kiểm định lý cứu thuyết 2
Thiết kế Có thể điều chỉnh trong Được quyết định trước khi nghiên qúa trình thực hiện. bắt đầu nghiên cứu. cứu
Thường phối hợp nhiều Sử dụng một hay phối hợp phương pháp nhiều phương pháp.
3 Chọn mẫu, Phi xác suất, có mục Xác suất cỡ mẫu đích Cỡ mẫu lớn Cỡ mẫu nhỏ 4
Phân tích Phân tích bằng con người
Phân tích bằng máy tính. Các dữ liệu
Liên tục trong quá trình phương pháp toán và thống kê NC làm chủ đạo.
Phân tích có thể diễn ra suốt quá trình NC 15
2. Xác định vấn đề nghiên cứu (Research problem )
Là vấn đề mà các nhà nghiên cứu đặt ra như
một bức xúc, một nhu cầu cấp thiết hay một
vấn đề cần phải giải quyết.
- Sự thiếu hụt về kiến thức, hiểu biết =>
khoảng trống kiến thức => Định hướng ý
tưởng nghiên cứu để giải quyết khoảng trống.
- Các vấn mang tính lý thuyết
- Các vấn đề mang tính ứng dụng. 16
Ý tưởng nghiên cứu có thể sinh ra từ nhiều nguồn:
(1) Đặt hàng của cơ quan nhà nước
(2) Các tổ chức tài trợ
(3) Các ban, ngành, địa phương, doanh nghiêp
(4) Phương tiện thông tin đại chúng
(5) Các bài báo, báo cáo khoa học (6) Đề xuất cá nhân. 17
Một vấn đề nghiên cứu tốt
(1) Tác giả phải thích thú với vấn đề: đam mê => động lực
(2) Có ý nghĩa thực tiễn và có đồng góp
với cộng đồng khoa học và xã hội
(3) Khả thi: Phù hợp năng lực, có đủ
nguồn lực để giải quyết
(4) Có thể có các kết quả nghiên cứu tốt 18
3. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
( Literature review, overview)
Mục đích của tổng quan tài liệu
là tóm lược các kiến thức và sự
hiểu biết của cộng đồng khoa học
trong và ngoài nước đã công bố
liên quan đến vấn đề nghiên cứu của ta. 19
Vai trò của tổng quan tài liệu
(1) Cải thiện hiểu biết của người
nghiên cứu về vấn đề nghiên cứu.
(2) Chọn lọc những lý thuyết và các
nghiên cứu thực nghiệm liên quan hữu
ích để áp dụng cho nghiên cứu của mình.
(3) Cung cấp nền tảng lý thuyết cho việc nghiên cứu. 20