! Trang!1!
ĐẠI CƯƠNG VỀ ĐƯỜNG THẲNG VÀ MẶT PHẲNG
A. CHUẨN KIẾN THỨC
A.TÓM TẮT GIÁO KHOA.
1. Các tính chất thừa nhận.
• Có một và chỉ một đường thẳng đi qua hai điểm phân biệt.
• Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng.
• Nếu một đường thẳng có hai điểm phân biệt cùng thuộc một mặt phẳng thì mọi điểm
của đường thẳng đều thuộc mặt phẳng đó.
• Có bốn điểm không cùng thuộc một mặt phẳng.
• Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng còn có một điểm chung
khác nữa.
Vậy thì: Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng có một đường thẳng
chung đi qua điểm chung ấy. Đường thẳng đó được gọi là giao tuyến của hai mặt phẳng .
• Trên mỗi mặt phẳng các, kết quả đã biết trong hình học phẳng đều đúng.
2. Cách xác định mặt phẳng.
Một mặt phẳng hoàn toàn xác định khi biết:
- Nó đi qua ba điểm không thẳng hàng.
- Nó đi qua một điểm và một đường thẳng không đi qua điểm đó.
- Nó chứa hai đường thẳng cắt nhau.
Các kí hiệu:
- là kí hiệu mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng ( h1)
- là kí hiệu mặt phẳng đi qua và điểm (h2)
- là kí hiệu mặt phẳng xác định bởi hai đường thẳng cắt nhau (h3)
3. Hình chóp và hình tứ diện.
3.1. Hình chóp.
Trong mặt phẳng cho đa giác lồi . Lấy điểm nằm ngoài .
( )
ABC
A, B,C
( )
M,d
d
MdÏ
( )
12
d,d
12
d,d
( )
α
12 n
AA...A
( )
α
d1
d2
(h3)
α
(h1)
α
A
B
C
d
(h2)
α
M
! Trang!2!
Lần lượt nối với các đỉnh ta được tam giác . Hình
gồm đa giác và tam giác được gọi là hình chóp , kí hiệu
là .
Ta gọi là đỉnh, đa giác là đáy , các đoạn là các cạnh bên,
là các cạnh đáy, các tam giác là các mặt bên…
3.2. Hình Tứ diện
Cho bốn điểm không đồng phẳng. Hình gồm bốn tam giác
và được gọi là tứ diện .
B. LUYỆN KĨ NĂNG GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP.
Bài toán 01: XÁC ĐỊNH GIAO TUYẾN CỦA HAI MẶT PHẲNG.
Phương pháp:
Để xác định giao tuyến của hai mặt phẳng, ta tìm hai điểm chung của chúng. Đường
thẳng đi qua hai điểm chung đó là giao tuyến.
Lưu ý: Điểm chung của hai mặt phẳng và thường
được tìm như sau :
Tìm hai đường thẳng lần lượt thuộc và , đồng thời
chúng cùng nằm trong mặt phẳng nào đó; giao điểm
chính là điểm chung của và .
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho hình chóp , đáy là tứ giác có các cặp cạnh đối không song
song, điểm thuộc cạnh . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng :
a) và b) và
c) và d) và
Lời giải.
12 n
A,A,...,A
n
12 23 n1
SA A ,SA A ,...,SA A
12 n
AA...A
n
12 23 n1
SA A ,SA A ,...,SA A
12 n
S.A A ...A
12 n
AA...A
12 n
SA ,SA ,...,SA
12 23 n1
AA ,AA ,...,A A
12 23 n1
SA A ,SA A ,...,SA A
A, B,C, D
ABC,ABD,
ACD
( )
BCD
ABCD
( )
α
( )
β
a, b
( )
α
( )
β
( )
γ
Ma b=Ç
( )
α
( )
β
S.ABCD
ABCD
M
SA
( )
SAC
( )
SBD
( )
SAC
( )
MBD
( )
MBC
( )
SAD
( )
SAB
( )
SCD
a
b
γ
β
α
A
! Trang!3!
a) Gọi
Lại có
.
b)
.
Và .
c) Trong gọi
Và
d) Trong gọi , ta có .
Ví dụ 2. Cho tứ diện , là một điểm thuộc miền trong tam giác , là điểm
trên đoạn
a) Tìm giao tuyến của mặt phẳng với các mặt phẳng .
b) Gọi là các điểm tương ứng trên các cạnh và sao cho không song song
với . Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng và .
Lời giải.
a) Trong gọi , trong gọi
Lại có .
O AC BD=Ç
( )
( )
( ) ( )
O AC SAC
O BD SBD
O SAC SBD
ì
ÎÌ
ï
Þ
í
ÎÌ
ï
î
ÞÎ Ç
( ) ( )
S SAC SBDÎÇ
( ) ( )
SO SAC SBDÞ= Ç
O AC BD=Ç
( )
( )
O AC SAC
OBD MBD
ì
ÎÌ
ï
Þ
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
O SA C MBDÞÎ Ç
( ) ( ) ( ) ( )
M SAC MBD OM SAC MBDÎÇ Þ=Ç
( )
ABCD
( )
( )
( ) ( )
FBC MBC
F BC AD F MBC SAD
F AD SAD
ì
ÎÌ
ï
=Ç Þ ÞÎ Ç
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( ) ( ) ( )
M MBC SAD FM MBC SADÎÇÞ=Ç
( )
ABCD
E AB CD=Ç
( ) ( )
SE SAB SCD=Ç
ABCD
O
BCD
M
AO
( )
MCD
( ) ( )
ABC , ABD
I, J
BC
BD
IJ
CD
( )
IJM
( )
ACD
( )
BCD
NDO BC=Ç
( )
ADN
P DM AN=Ç
( )
( )
PDM CDM
P AN ABC
ì
ÎÌ
ï
Þ
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
P CDM ABCÞÎ Ç
( ) ( ) ( ) ( )
C CDM ABC PC CDM ABCÎÇÞ=Ç
O
A
E
D
S
F
B
C
M
M
I
A
B
D
C
O
F
N
Q
P
E
K
G
J
R
! Trang!4!
Tương tự, trong gọi , trong gọi
là điểm chung thứ hai của và nên .
b) Trong gọi , ; trong gọi .
Có ,
. Vậy .
Bài toán 02: CHỨNG MINH BA ĐIỂM THẲNG HÀNG – BA ĐƯỜNG THẲNG
ĐỒNG QUI
Phương pháp:
- Để chứng minh ba điểm ( hay nhiều điểm) thẳng hàng ta chứng minh chúng là điểm
chung của hai mặt phẳng phân biệt, khi đó chúng nằm trên đường thẳng giao tuyên của
hai mặt phẳng nên thẳng hàng.
- Để chứng minh ba đường thẳng đồng qui ta chứng minh giao điểm của hai đường
thẳng thuộc đường đường thẳng còn lại.
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho tứ diện . Trên và lấy các điểm và sao cho cắt
tại , cắt tại , cắt tại .
Chứng minh ba điểm thẳng hàng.
Lời giải.
Ta có
.
Tương tự
( )
BCD
QCO BD=Ç
( )
ACQ
R CM AQ=Ç
( )
( )
( ) ( )
R CM CDM
R CDM ABD
RAQ ABD
ì
ÎÌ
ï
ÞÞÎÇ
í
ÎÌ
ï
î
D
( )
MCD
( )
ABD
( ) ( )
DR CDM ABD=Ç
( )
BCD
EBOCD,FIJCD=Ç =Ç
KBEIJ=Ç
( )
ABE
G KM AE=Ç
( )
( )
( ) ( )
FIJ IJM
F IJM ACD
F CD ACD
ì
ÎÌ
ï
ÞÎ Ç
í
ÎÌ
ï
î
( )
( )
GKM IJM
G AE ACD
ì
ÎÌ
ï
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
GIJM ACDÞÎ Ç
( ) ( )
FG IJM ACD=Ç
SABC
SA,SB
SC
D, E
F
DE
AB
I
EF
BC
J
FD
CA
K
I, J,K
( ) ( )
I DE AB , DE DEF I DEF ;=Ç Ì ÞÎ
( ) ( ) ( )
AB ABC I ABC 1ÌÞÎ
JEF BC=Ç
( )
( )
( )
J EF DEF
2
J BC ABC
ì
ÎÎ
ï
Þ
í
ÎÌ
ï
î
K DF AC=Ç
K
I
J
S
A
B
C
D
E
F
! Trang!5!
Từ (1),(2) và (3) ta có là điểm chung của hai mặt phẳng
và nên chúng thẳng hàng.
Ví dụ 2. Cho tứ diện có lần lượt là trung điểm của và là trọng tâm
của tam giác . Mặt phẳng đi qua cắt lần lượt tại . Một mặt phẳng
đi qua cắt tương ứng tại và .
a) Gọi . Chứng minh thẳng hàng.
b) Giả sử . Chứng minh thẳng hàng.
Lời giải.
a) Ta có , (1)
Từ (1),(2),(3) và (4) ta có là điểm chung của hai mặt phẳng và nên
chúng thẳng hàng.
Ví dụ 3. Cho hình chóp tứ giác , gọi là giao điểm của hai đường chéo và
. Một mặt phẳng cắt các cạnh bên tưng ứng tại các điểm .
Chứng minh các đường thẳng đồng qui.
Lời giải.
( )
( )
( )
K DF DEF
3
K AC ABC
ì
ÎÌ
ï
Þ
í
ÎÌ
ï
î
I, J,K
( )
ABC
( )
DEF
SABC
D, E
AC, BC
G
ABC
( )
α
AC
SE,SB
M, N
( )
β
BC
SD,SA
P
Q
I AM DN,J BP EQ=Ç =Ç
S,I, J, G
K AN D M,L BQ EP=Ç =Ç
S,K ,L
( ) ( )
S SAE SBDÎÇ
( )
( )
G AE SAE
GAE BD
G BD SBD
ì
ÎÌ
ï
=ÇÞ
í
ÎÌ
ï
î
( )
( )
( )
GSAE
2
G SBD
ì
Î
ï
Þ
í
Î
ï
î
( )
( )
I DN SBD
I AM DN
I AM SAE
ì
ÎÌ
ï
=ÇÞ
í
ÎÌ
ï
î
( )
( )
( )
I SBD
3
ISAE
ì
Î
ï
Þ
í
Î
ï
î
( )
( )
( )
( )
( )
J BP SBD J SBD
J BP EQ 4
J EQ SAE J SAE
ìì
ÎÌ Î
ïï
=ÇÞ Þ
íí
ÎÌ Î
ïï
îî
S,I, J, G
( )
SBD
( )
SAE
S.ABCD
O
AC
BD
( )
α
SA,SB,SC,SD
M, N,P, Q
MP,NQ,SO
K
L
J
I
P
M
G
E
D
S
A
C
B
N
Q
! Trang!6!
Trong mặt phẳng gọi .
Ta sẽ chứng minh .
Dễ thấy .
Vậy đồng qui tại .
Ví dụ 4. Cho hai mặt phẳng và cắt nhau theo giao tuyến là đường thẳng . Trong
lấy hai điểm nhưng không thuộc và là một điểm không thuộc . Các
đường thẳng cắt tương ứng tại các điểm . Gọi là giao điểm của và
.Chứng minh và đồng qui.
Lời giải.
Trước tiên ta có vì ngược lại thì
(mâu thuẫn giả thiết) do đó không thẳng hàng, vì vậy ta có mặt phẳng .
Do
Tương tự
Từ (1) và (2) suy ra .
Mà
( )
MNPQ
IMP NQ=Ç
ISOÎ
( ) ( )
SO SAC SBD=Ç
( )
( )
I MP SAC
INQ SBD
ì
ÎÌ
ï
í
ÎÌ
ï
î
( )
( )
I SAC
I SO
I SBD
ì
Î
ï
ÞÞÎ
í
Î
ï
î
MP,NQ,SO
I
( )
P
( )
Q
( )
P
A, B
( )
P
SA,SB
( )
Q
C,D
E
AB
AB,CD
S ABÏ
( ) ( )
SAB P S PÎÌÞÎ
S, A, B
( )
SAB
( )
( )
( )
C SA SAB
C SA Q
CQ
ì
ÎÌ
ï
=Ç Þ
í
Î
ï
î
( )
( )
( )
C SAB
1
CQ
ì
Î
ï
Þ
í
Î
ï
î
( )
( )
( )
D SB SAB
D SB Q
DQ
ì
ÎÌ
ï
=Ç Þ
í
Î
ï
î
( )
( )
( )
DSAB
2
DQ
ì
Î
ï
Þ
í
Î
ï
î
( ) ( )
CD SAB Q=Ç
( )
( )
( )
( )
E AB SAB E SAB
EABa
Ea Q E Q
ìì
ÎÌ Î
ïï
=ÇÞ Þ
íí
ÎÌ Î
ïï
îî
I
O
A
D
B
C
S
M
N
P
Q
P
Q
a
S
A
C
E
D
B
! Trang!7!
.
Vậy và đồng qui đồng qui tại .
Bài toán 03: TÌM GIAO ĐIỂM CỦA ĐƯỜNG THẲNG VÀ MẶT PHẲNG.
Phương pháp:
Sử dụng định nghĩa và các tính chất hoặc biểu thức tọa độ của phép tịnh tiến.
Để tìm giao điểm của đường thẳng và mặt phẳng ta cần lưu ý một số trường hợp
sau:
Trường hợp 1. Nếu trong có sẵn một đường thẳng cắt tại , khi đó
Trường hợp 2. Nếu trong chưa có sẵn cắt thì ta thực hiện
theo các bước sau:
Bước 1: Chọn một mặt phẳng chứa
Bước 2: Tìm giao tuyến
Bước 3: Trong gọi thì chính là giao điểm của .
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho hình chóp tứ giác với đáy có các cạnh đối diện không song
song với nhau và là một điểm trên cạnh .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng với mặt phẳng .
b) Tìm giao điểm của đường thẳng và mặt phẳng .
Lời giải.
a) Trong mặt phẳng , gọi .
Trong gọi .
Ta có và nên
.
ECDÞÎ
AB,CD
E
d
( )
P
( )
P
d'
d
M
( ) ( )
( )
Md Md
Md P
Md' P M P
ìÎ ìÎ
ïï
ÞÞ=Ç
íí
ÎÌ Î
ïï
îî
( )
P
d'
d
( )
Q
d
( ) ( )
ΔP Q=Ç
( )
Q
Md Δ=Ç
M
( )
dPÇ
S.ABCD
ABCD
M
SA
SB
( )
MCD
MC
( )
SBD
( )
ABCD
E AB CD=Ç
( )
SAB
NSB EM=Ç
( ) ( )
NEM MCD N MCDÎÌ ÞÎ
NSBÎ
( )
NSB MCD=Ç
Q
d'
P
d
M
D
A
C
N
K
I
E
S
M
B
! Trang!8!
b) Trong gọi .
Trong gọi .
Ta có và nên .
Ví dụ 2. Cho hình chóp tứ giác , là một điểm trên cạnh , là trên cạnh
. Tìm giao điểm của đường thẳng với mặt phẳng .
Lời giải.
Trong mặt phẳng gọi
.
Trong gọi và .
Ta có
.
Do đó .
Vậy
Bài toán 04: XÁC ĐỊNH THIẾT DIỆN CỦA MỘT MẶT PHẲNG VỚI HÌNH
CHÓP.
Phương pháp:
Để xác định thiết diện của hình chóp cắt bởi mặt phẳng , ta tìm giao điểm
của mặt phẳng với các đường thẳng chứa các cạnh của hình chóp. Thiết diện là đa
giác có đỉnh là các giao điểm của với hình chóp ( và mỗi cạnh của thiết diện phải là
một đoạn giao tuyến với một mặt của hình chóp)
Trong phần này chúng ta chỉ xét thiết diện của mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng
hàng.
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho hình chóp tứ giác , có đáy là hình thang với là đáy lớn và là
một điểm trên cạnh .
( )
ABCD
I AC BD=Ç
( )
SAC
KMCSI=Ç
( )
K SI SBDÎÌ
KMCÎ
( )
K MC SBD=Ç
S.ABCD
M
SC
N
BC
SD
( )
AMN
( )
ABCD
O AC BD,J AN BD=Ç = Ç
( )
SAC
I SO AM=Ç
KIJSD=Ç
( ) ( )
I AM AMN ,J AN AMNÎÌ ÎÌ
( )
IJ AMNÞÌ
( ) ( )
K IJ AMN K AMNÎÌ ÞÎ
( )
K SD AMN=Ç
12 n
S.A A ...A
( )
α
( )
α
( )
α
S.ABCD
AD
P
SD
J
I
O
S
A
B
D
C
M
N
K
! Trang!9!
a) Xác định thiết diện của hình chóp cắt bởi mặt phẳng .
b) Gọi lần lượt là trung điểm của các cạnh . Xác định thiết diện của hình
chóp cắt bởi .
Lời giải.
a) Trong mặt phẳng , gọi .
Trong mặt phẳng gọi .
Ta có nên , do đó
.
Thiết diện là tứ giác .
b)Trong mặt phẳng gọi lần lượt là các giao điểm của với và
Trong mặt phẳng gọi
Trong mặt phẳng gọi .
Ta có ,
Vậy Tương tự
.
Thiết diện là ngũ giác .
Ví dụ 2. Cho hình chóp có đáy là một
hình bình hành tâm . Gọi là ba điểm trên các cạnh . Xác định thiết
diện của hình chóp với mặt phẳng .
Lời giải.
Trong mặt phẳng gọi lần lượt là
giao điểm của với .
Trong mặt phẳng gọi
(PAB)
M, N
AB,BC
( )
MNP
( )
ABCD
E AB CD=Ç
( )
SCD
QSCEP=Ç
E ABÎ
( ) ( )
EP ABP Q ABPÌÞÎ
( )
Q SC ABP=Ç
ABQP
( )
ABCD
F, G
MN
AD
CD
( )
SAD
HSA FP=Ç
( )
SCD
K SC PG=Ç
( )
F MN F MNPÎÞÎ
( ) ( )
FP MNP H MNPÞÌ ÞÎ
( )
( )
HSA
H S A MNP
H MNP
ìÎ
ï
Þ= Ç
í
Î
ï
î
( )
K SC MNP=Ç
MNKPH
S.ABCD
ABCD
O
M, N,P
AD,CD,SO
(MNP)
(ABCD)
E, K, F
MN
DA, DB, DC
( )
SDB
HKP SB=Ç
Q
E
S
A
D
B
C
P
K
H
F
G
N
M
S
B
C
D
A
P
R
T
H
F
E
K
O
C
A
B
D
S
M
N
P
! Trang!10!
Trong mặt phẳng gọi
Trong mặt phẳng gọi .
Ta có ,
.
Lí luận tương tự ta có .
Thiết diện là ngũ giác .
( )
SAB
TEH SA=Ç
( )
SBC
RFHSC=Ç
( )
EMN
EH MNP
HKP
ìÎ
ÞÌ
í
Î
î
( )
( )
TSA
TSA MNP
TEH MNP
ìÎ
ï
Þ= Ç
í
ÎÌ
ï
î
( )
R SC MNP=Ç
MNRHT
d1
d2
d
O
! Trang!11!
F
G
E
A
B
D
C
O
M
N
I
A
B
D
C
O
M
P
Bài toán 05: DỰNG ĐƯỜNG THẲNG ĐI QUA MỘT ĐIỂM VÀ CẮT HAI
ĐƯỜNG THẲNG CHÉO NHAU.
Phương pháp:
Để dựng đường thẳng đi qua và cắt ta dựng giao tuyến của hai mặt phẳng
và , khi đó .
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho tứ diện , là điểm huộc miền trong tam giác , là một điểm
trên cạnh .
a) Dựng đường thẳng đi qua cắt cả và .
b) Gọi là mộtđiểm trên cạnh sao cho không song song với . Dựng đường
thẳng đi qua cắt và .
Lời giải.
a) Trong gọi
Trong gọi
Đường thẳng chính là đường thẳng đi qua cắt cả và .
b) Trong mặt phẳng gọi
Trong gọi , trong gọi , thì
chính là đường thẳng đi qua
cắt cả và .
d
O
12
d,d
( )
1
mp O, d
( )
2
mp O, d
( ) ( )
12
d mp O,d mp O,d=Ç
ABCD
O
BCD
M
AB
M
AO
CD
N
BC
ON
BD
N
AO
DM
( )
BCD
PBO CD=Ç
( )
ABN
I PM AO=Ç
MP
M
AO
CD
( )
BCD
ENO BD=Ç
( )
ABD
G MD AE=Ç
( )
NAE
F AO NG=Ç
NG
N
AO
DM
! Trang!12!
Bài toán 06: TÌM TẬP HỢP GIAO ĐIỂM CỦA HAI ĐƯỜNG THẲNG VÀ BÀI
TOÁN CHỨNG MINH GIAO TUYẾN ĐI QUA ĐIỂM CỐ ĐỊNH.
Phương pháp:
Để tìm tập hợp giao điểm của hai đường thẳng thay đổi ta chọn hai mặt phẳng cố
định và cắt nhau lần lượt chứa
, khi đó
Vậy điểm thuộc giao tuyến của hai mặt
phẳng và .
Để chứng minh đường thẳng đi qua một điểm cố định ta thực hiện theo các bước sau
- Chọn một điểm cố định thuộc hai mặt phẳng và
- Chứng minh là giao tuyến của hai mặt phẳng và , khi đó đi qua điểm cố
định .
Các ví dụ
Ví dụ 1. Cho hình chóp có đáy là hình thang với đáy lớn là . Một mặt
phẳng quay quanh cắt các cạnh tại các điểm tương ứng .
a) Tìm tập hợp giao điểm của và .
I
a, b
( )
α
( )
β
a, b
( )
( )
Ia α
Ia b
Ib β
ì
ÎÌ
ï
=ÇÞ
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
Id αβÞÎ = Ç
I
( )
α
( )
β
d
J
( )
δ
( )
γ
d
( )
δ
( )
γ
d
J
S.ABCD
ABCD
AB
( )
P
AB
SC,SD
E, F
I
AF
BE
d
a
b
β
α
I
! Trang!13!
J
I
H
E
O
D
C
A
S
B
F
b) Tìm tập hợp giao điểm của và .
Lời giải.
a) Phần thuận:
Ta có ,
.
Trong gọi
.
.
Giới hạn:
Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến .
Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến .
Phần đảo:
Lấy điểm bất kì thuộc đoạn , trong gọi , trong gọi
khi đó là mặt phẳng quay quanh cắt các cạnh tại và
là giao điểm của và .
Vậy tập hợp điểm là đoạn .
b) Ta có Nhưng nên
.
Khi chạy đến chạy đến thì chạy đến và chạy đến .
Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến .
J
AE
BF
IAF
IAF BE
IBE
ìÎ
=ÇÞ
í
Î
î
( )
( )
AF SAD
BE SBC
ì
Ì
ï
í
Ì
ï
î
( ) ( )
F SAD SBCÞÎ Ç
( )
ABCD
HAD
HAD BC
HBC
ìÎ
=ÇÞ
í
Î
î
( )
( )
H SAD
H SBC
ì
Î
ï
Þ
í
Î
ï
î
( ) ( )
SH SAD SBC I SHÞ= Ç ÞÎ
E
C
F
D
I
H
E
F
I
I
SH
( )
SAH
F SD AI=Ç
( )
SBH
ESH BI=Ç
( )
ABEF
AB
SC,SD
E, F
I
AF
BE
I
SH
( )
( )
( ) ( )
J SAC
JAE
J AE BF J SAC SBD
JBF
J SBD
ì
Î
ìÎ
ï
=ÇÞ Þ ÞÎ Ç
íí
Î
Î
î
ï
î
( ) ( )
SO SAC SBD=Ç
JSOÎ
E
C
F
D
J
O
E
F
J
! Trang!14!
Lập luận tương tự trên ta có tập hợp điểm là đoạn .
Ví dụ 2. Cho tứ diện . Hai điểm lần lượt nằm trên hai cạnh và sao
cho . Một mặt phẳng thay đổi luôn chứa , cắt các cạnh và lần
lượt tại và .
a) Chứng minh luôn đi qua một điểm cố định.
b) Tìm tập hợp giao điểm của và .
c) Tìm tập hợp giao điểm của và .
Lời giải.
a) Trong gọi thì cố định và
Lại có Vậy luôn đi qua điểm cố định
J
SO
ABDC
M, N
AB
AC
AM AN
AB AC
¹
( )
P
MN
CD
BD
E
F
EF
I
ME
NF
J
MF
NE
( )
ABC
KMN BC=Ç
K
( )
( )
K MNP
K MN
KBC
KBCD
ì
Î
ìÎ
ï
Þ
íí
Î
Î
î
ï
î
( ) ( )
EF P BCD K EF=Ç ÞÎ
EF
K
O
I
E
J
K
A
B
C
D
M
N
F
! Trang!15!
b) Phần thuận:
Trong gọi
.
Gọi
Giới hạn:
Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến
Khi Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến
Phần đảo:
Gọi là điểm bất kì trên đoạn , trong gọi , trong gọi
suy ra là mặt phẳng quay quanh căt các cạnh tại các
điểm và .
Vậy tập hợp điểm là đoạn .
c) Gọi .
Mà .
Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến
Khi Khi chạy đến thì chạy đến và chạy đến
Từ đó ta có tập hợp điểm là đường thẳng trừ các điểm trong của đoạn .
CÁC BÀI TOÁN LUYỆN TẬP
1. Cho tứ diện . Gọi lần lượt là trung điểm các cạnh và .
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng và
b) Gọi là các điểm lần lượt trên các cạnh và . Tìm giao tuyến của hai mặt
phẳng và .
2. Cho hình chóp đáy là tứ giác , cắt tại , hai đường chéo
và cắt nhau tại . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng :
( )
P
( )
( )
I ME MCD
I ME NF
INF NBD
ì
ÎÌ
ï
=ÇÞ
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
I MCD NBDÞÎ Ç
( ) ( )
O CM BN OD MCD NBD I OD=ÇÞ= Ç ÞÎ
E
C
F
B
I
O
E
D
F
D
I
D
I
OD
( )
MCD
EMI CD=Ç
( )
NBD
FNI BD=Ç
( )
MNEF
MN
DB, DC
E, F
IME NF=Ç
I
OD
( )
( )
J MF ADB
JMFNE
J NE ACD
ì
ÎÌ
ï
=ÇÞ
í
ÎÌ
ï
î
( ) ( )
J ADB ACDÞÎ Ç
( ) ( )
AD ADC ADB=Ç
E
C
F
B
J
A
E
D
F
D
I
D
J
AD
AD
ABCD
M, N
AD
BC
( )
MBC
( )
NAD
E, F
AB
AC
( )
MBC
( )
DEF
S.ABCD
ABCD
AB
CD
E
AC
BD
F
! Trang!16!
a) và ; và .
b) với các mặt phẳng và .
3. Cho tứ diện , là một điểm thuộc miền trong tam giác , một điểm
thuộc miền trong tam giác . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng :
a) và .
b) và .
4. Cho tứ diện . Gọi lần lượt là trung điểm của và . Trên đoạn lấy
điểm sao cho .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng với mặt phẳng .
b) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng và .
5. Cho hình chóp , và là các điểm lần lượt trên các cạnh .
a) Tìm giao điểm của với .
b) Tìm giao điểm của với .
6. Trong mặt phẳng cho hai đường thẳng và cắt nhau tại , là hai điểm
nằm ngoài sao cho cắt với . Một mặt phẳng quay quanh cắt và
lần lượt tại .
a) Chứng minh luôn đi qua một điểm cố định.
b) Gọi , chứng minh thuộc một đường thẳng cố định.
c) Gọi , chứng minh thuộc một đường thẳng cố định.
d) Chứng minh đi qua một điểm cố định.
7. Cho tứ diện . Gọi lần lượt là trung điểm của và . Trên cạnh lấy
điểm sao cho .
a) Xác định giao điểm của đường thẳng với và chứng minh .
( )
SAB
( )
SCD
( )
SAC
( )
SBD
( )
SEF
( )
SAD
( )
SBC
ABCD
M
ABD
N
ACD
( )
BCD
( )
AMN
( )
ABC
( )
DMN
ABCD
M, N
AC
BC
BD
P
BP 3PD=
CD
( )
MNP
( )
ABD
( )
MNP
S.ABCD
M
N
SC,BC
AM
( )
SBD
SD
( )
SMN
( )
α
d
d'
O
A, B
( )
α
AB
( )
α
( )
α
( )
β
AB
d
d'
M, N
MN
I AM BN=Ç
I
J AN BM=Ç
J
IJ
ABCD
I, J
AC
BC
BD
K
BK 2KD=
E
CD
( )
IJK
DE DC=
! Trang!17!
b) Xác định giao điểm của đương thẳng với và chứng minh .
c) Chứng minh .
8. Cho hình chóp có đáy là hình bình hành. Gọi là trung điểm của .
a) Tìm giao điểm của với . Tính .
b) Tìm giao điểm của với và chứng minh là trung điểm của .
9. Cho hình chóp có đáy là hình bình hành tâm . Gọi là trung điểm
của và là trọng tâm của tam giác .
a) Tìm giao điểm của với . Chứng minh thảng hàng và .
b) Tìm giao điểm của với . Tính .
c) Tìm giao điểm của với . Tính .
10. Cho mặt phẳng xác định bởi hai đường thẳng cắt nhau ở và là đường
thẳng cắt tại .
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng và
b) Gọi là một điểm trên và không trùng với . Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng
và và chứng minh luôn nằm trong một mặt phẳng cố định khi di động
trên .
11. Cho hình chóp có đáy là hình thang với đáy lớn . Gọi lần
lượt là trung điểm của và .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng với
b) Xác định thiết diện của hình chóp với mặt phẳng .
12. Cho hình chóp . Gọi lần lượt là các điểm cố định trên các cạnh và (
không song song với ).
Một mặt phẳng quay quanh cắt tại và cắt tại .
a) Chứng minh các đường thẳng đồng qui
F
AD
( )
IJK
FA 2 FD=
FK AB
!
S.ABCD
ABCD
M
SC
E
AM
( )
SBD
EM
EA
F
SD
( )
MAB
F
SD
S.ABCD
ABCD
O
M
SB
G
SAD
I
GM
( )
ABCD
I,C, D
IC 2ID=
J
AD
( )
MOG
JD
JA
K
SA
( )
MOG
KS
KA
( )
α
a, b
O
( )
α
I
( )
IO¹
( )
α
( )
mp O,c
M
I
Δ
( )
M,a
( )
M, b
Δ
M
S.ABCD
ABCD
AB
M, N
SB
SC
SD
( )
AMN
( )
AMN
S.ABCD
I, J
SA
SC
IJ
AC
( )
α
IJ
SB
M
SD
N
MN,IJ,SO
! Trang!18!
b) Giả sử . Chứng minh thẳng hàng.
c) Gọi . Chứng minh đường thẳng luôn đi qua một điểm cố
định khi di động.
13. Cho hình chóp . Trên các cạnh lấy các điểm sao cho và
không song song với nhau.
a) Xác định thiết diện của hình chóp với mặt phẳng .
b) Gỉa sử , chứng minh luôn nằm trên một đường thẳng cố định khi chạy
trên cạnh .
14. Cho hình chóp có đáy là hình bình hành và là một điểm trên cạnh
sao cho .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng với .
b) là một điểm thay đổi trên cạnh . Xác định giao tuyến của và .
Chứng minh luôn đi qua một điểm cố định.
c) Gọi là trọng tâm tam giác . Xác định thiết diện của hình chóp với .
15. Cho hình chóp có đáy là hình bình hành. Một mặt phẳng căt các cạnh
bên tương ứng tại các điểm . Gọi là giao điểm của và .
a) Tìm giao điểm của với .
b) Chứng minh .
16. Cho hình chóp . Gọi là hai điểm trên các cạnh và .
a) Tìm giao các điểm của các đường thẳng và với .
b) Giả sử . Chứng minh thẳng hàng.
17. Cho hình chóp có đáy là hình thang với các cạnh đáy là và ,
. Gọi là trung điểm của , là một điểm trên cạnh với . Gọi
là mặt phẳng quay quanh , cắt các cạnh tại . Tìm tập hợp giao điểm của
và .
AD BC E,IN JM FÇ= Ç=
S,E,F
P IN AD,Q JM BC=Ç = Ç
PQ
( )
α
S.ABC
AB,BC,CS
M, N,P
MN
AC
( )
MNP
IMP NQ=Ç
I
P
SC
S.ABCD
ABCD
M
SD
1
SM SD
3
=
BM
( )
SAC
N
BC
d
( )
SBC
( )
AMN
d
G
SAB
( )
MNG
S.ABCD
( )
α
SA,SB,SC
A',B',C'
O
AC
BD
D'
( )
α
SD
SA SC SB SD
SA' SC' SB' SD'
+=+
S.ABCD
I, J
AD
SB
K,L
IJ
DJ
( )
SAC
O AD BC,M OJ SC=Ç =Ç
A,K ,L, M
S.ABCD
ABCD
AB
CD
AB 2CD=
I
SA
J
SC
JS JC>
( )
α
IJ
SD,SB
M, N
IM
JN
! Trang!19!
18. Cho tứ diện thỏa mãn điều kiện . Chứng minh rằng các
đường thẳng đi qua mỗi đỉnh và tâm đường tròn nội tiếp của mặt đối diện đồng qui tại
một điểm.
ADCD
AB.CD AC.BD AD.CB==

Preview text:

ĐẠI CƯƠNG VỀ ĐƯỜNG THẲNG VÀ MẶT PHẲNG
A. CHUẨN KIẾN THỨC
A.TÓM TẮT GIÁO KHOA.
1. Các tính chất thừa nhận.
• Có một và chỉ một đường thẳng đi qua hai điểm phân biệt.
• Có một và chỉ một mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng.
• Nếu một đường thẳng có hai điểm phân biệt cùng thuộc một mặt phẳng thì mọi điểm
của đường thẳng đều thuộc mặt phẳng đó.
• Có bốn điểm không cùng thuộc một mặt phẳng.
• Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng còn có một điểm chung khác nữa.
Vậy thì: Nếu hai mặt phẳng phân biệt có một điểm chung thì chúng có một đường thẳng
chung đi qua điểm chung ấy. Đường thẳng đó được gọi là giao tuyến của hai mặt phẳng .
• Trên mỗi mặt phẳng các, kết quả đã biết trong hình học phẳng đều đúng.
2. Cách xác định mặt phẳng.
Một mặt phẳng hoàn toàn xác định khi biết:
- Nó đi qua ba điểm không thẳng hàng.
- Nó đi qua một điểm và một đường thẳng không đi qua điểm đó.
- Nó chứa hai đường thẳng cắt nhau. Các kí hiệu:
- (ABC) là kí hiệu mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng A,B,C ( h1)
- (M,d) là kí hiệu mặt phẳng đi qua d và điểm MÏd (h2) - (d ,d d ,d 1
2 ) là kí hiệu mặt phẳng xác định bởi hai đường thẳng cắt nhau (h3) 1 2 d2 M C A d d1 α α α B (h2) (h3) (h1)
3. Hình chóp và hình tứ diện. 3.1. Hình chóp.
Trong mặt phẳng (α) cho đa giác lồi A A . .A . Lấy điểm S nằm ngoài (α) . 1 2 n Trang 1
Lần lượt nối S với các đỉnh A ,A ,. .,A ta được n tam giác SA A ,SA A ,. .,SA A . Hình 1 2 n 1 2 2 3 n 1
gồm đa giác A A . .A và n tam giác SA A ,SA A ,. .,SA A được gọi là hình chóp , kí hiệu 1 2 n 1 2 2 3 n 1 là S.A A . .A . 1 2 n
Ta gọi S là đỉnh, đa giác A A . .A là đáy , các đoạn SA ,SA ,. .,SA là các cạnh bên, 1 2 n 1 2 n
A A ,A A ,. .,A A là các cạnh đáy, các tam giác SA A ,SA A ,. .,SA A là các mặt bên… 1 2 2 3 n 1 1 2 2 3 n 1 3.2. Hình Tứ diện
Cho bốn điểm A,B,C,D không đồng phẳng. Hình gồm bốn tam giác ABC,ABD,
ACD và (BCD) được gọi là tứ diện ABCD.
B. LUYỆN KĨ NĂNG GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP.
Bài toán 01: XÁC ĐỊNH GIAO TUYẾN CỦA HAI MẶT PHẲNG. Phương pháp:
Để xác định giao tuyến của hai mặt phẳng, ta tìm hai điểm chung của chúng. Đường
thẳng đi qua hai điểm chung đó là giao tuyến.
Lưu ý: Điểm chung của hai mặt phẳng (α) và (β) thường được tìm như sau : γ
Tìm hai đường thẳng a,b lần lượt thuộc (α) và (β), đồng thời β b
chúng cùng nằm trong mặt phẳng (γ) nào đó; giao điểm
M = a Ç b chính là điểm chung của (α) và (β). A a α Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho hình chóp S.ABCD , đáy ABCD là tứ giác có các cặp cạnh đối không song
song, điểm M thuộc cạnh SA . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng :
a) (SAC) và (SBD) b) (SAC) và (MBD)
c) (MBC) và (SAD) d) (SAB) và (SCD) Lời giải. Trang 2 a) Gọi O = AC Ç BD S ìOÎAC Ì ï (SAC) Þ í M OÎBD Ì ïî
(SBD) Lại có SÎ(SAC)Ç(SBD) Þ OÎ(SAC) Ç(SBD) Þ SO = (SAC) Ç(SBD) . A D F O b) O = AC Ç BD C ì B OÎAC Ì ï (SAC) Þ í OÎBD Ì E ïî (MBD) Þ OÎ(SAC) Ç(MBD).
Và MÎ(SAC)Ç(MBD) Þ OM = (SAC)Ç(MBD). ìFÎBC Ì ï (MBC)
c) Trong (ABCD) gọi F = BCÇ AD Þ í Þ FÎ MBC Ç SAD FÎAD Ì ïî (SAD) ( ) ( )
Và MÎ(MBC)Ç(SAD) Þ FM = (MBC)Ç(SAD)
d) Trong (ABCD) gọi E = ABÇCD , ta có SE = (SAB) Ç(SCD).
Ví dụ 2. Cho tứ diện ABCD , O là một điểm thuộc miền trong tam giác BCD , M là điểm trên đoạn AO
a) Tìm giao tuyến của mặt phẳng (MCD) với các mặt phẳng (ABC),(ABD).
b) Gọi I,J là các điểm tương ứng trên các cạnh BC và BD sao cho IJ không song song
với CD . Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (IJM) và (ACD). Lời giải. a) Trong ( A
BCD) gọi N = DO Ç BC , trong (ADN) gọi ìPÎDM Ì ï (CDM) P = DM Ç AN Þ í R P G ÎAN Ì ïî (ABC) P M D Þ PÎ(CDM) Ç(ABC) Q J E Lại có O
CÎ(CDM) Ç(ABC) Þ PC = (CDM) Ç(ABC) B K . I N C F Trang 3
Tương tự, trong (BCD) gọi Q = CO Ç BD , trong (ACQ)gọi R = CM Ç AQ ìRÎCM Ì ï (CDM) Þ í Þ R Î CDM Ç ABD R ÎAQ Ì ïî (ABD) ( ) ( )
D là điểm chung thứ hai của (MCD) và (ABD) nên DR = (CDM) Ç(ABD).
b) Trong (BCD) gọi E = BO ÇCD,F = IJ ÇCD , K = BE ÇIJ ; trong (ABE) gọi G = KM Ç AE . ìFÎIJ Ì ï (IJM) ìGÎKM Ì ï (IJM) Có í Þ FÎ IJM Ç ACD , í FÎCD Ì ïî (ACD) ( ) ( ) GÎAEÌ ïî (ACD)
Þ GÎ(IJM) Ç(ACD). Vậy FG = (IJM) Ç(ACD).
Bài toán 02: CHỨNG MINH BA ĐIỂM THẲNG HÀNG – BA ĐƯỜNG THẲNG ĐỒNG QUI Phương pháp:
- Để chứng minh ba điểm ( hay nhiều điểm) thẳng hàng ta chứng minh chúng là điểm
chung của hai mặt phẳng phân biệt, khi đó chúng nằm trên đường thẳng giao tuyên của
hai mặt phẳng nên thẳng hàng.
- Để chứng minh ba đường thẳng đồng qui ta chứng minh giao điểm của hai đường
thẳng thuộc đường đường thẳng còn lại. Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho tứ diện SABC . Trên SA,SB và SC lấy các điểm D,E và F sao cho DE cắt
AB tại I , EF cắt BC tại J , FD cắt CA tại K .
Chứng minh ba điểm I,J,K thẳng hàng. Lời giải.
Ta có I = DE Ç AB,DE Ì (DEF) Þ IÎ(DEF); AB Ì (ABC) Þ IÎ(ABC) (1) . S Tương tự J = EF Ç BC D F ìJÎEFÎ ï (DEF) Þ í 2 K = DF Ç AC JÎBC Ì ïî (ABC) ( ) A K C E B I J Trang 4 ìKÎDF Ì ï (DEF) Þ í
3 Từ (1),(2) và (3) ta có I,J,K là điểm chung của hai mặt phẳng KÎAC Ì ïî (ABC) ( )
(ABC) và (DEF) nên chúng thẳng hàng.
Ví dụ 2. Cho tứ diện SABC có D,E lần lượt là trung điểm của AC,BC và G là trọng tâm
của tam giác ABC . Mặt phẳng (α) đi qua AC cắt SE,SB lần lượt tại M,N. Một mặt phẳng
(β) đi qua BC cắt SD,SA tương ứng tại P và Q.
a) Gọi I = AM Ç DN,J = BP Ç EQ . Chứng minh S,I,J,G thẳng hàng.
b) Giả sử K = AN Ç DM,L = BQ Ç EP . Chứng minh S,K,L thẳng hàng. Lời giải. L a) Ta có SÎ(SAE) Ç(SBD), (1) S ìGÎAE Ì ï (SAE) G = AE Ç BD Þ í Q GÎBD Ì ïî (SBD) K N P ìG M Î J ï (SAE) Þ í 2 I G A Î ïî (SBD) ( ) D C G ìIÎDN Ì E ï (SBD) I = AM Ç DN Þ í B IÎAM Ì ïî (SAE) ìIÎ ï (SBD) Þ í 3 IÎ ïî (SAE) ( ) ìJÎBP Ì (SBD) ìJÎ ï ï (SBD) J = BP Ç EQ Þ í Þ í 4 JÎEQ Ì î (SAE) JÎ ï ïî (SAE) ( )
Từ (1),(2),(3) và (4) ta có S,I,J,G là điểm chung của hai mặt phẳng (SBD) và (SAE) nên chúng thẳng hàng.
Ví dụ 3. Cho hình chóp tứ giác S.ABCD , gọi O là giao điểm của hai đường chéo AC và
BD . Một mặt phẳng (α) cắt các cạnh bên SA,SB,SC,SD tưng ứng tại các điểm M,N,P,Q .
Chứng minh các đường thẳng MP,NQ,SO đồng qui. Lời giải. Trang 5 S
Trong mặt phẳng (MNPQ) gọi I = MP Ç NQ . Ta sẽ chứng minh IÎSO . Q
Dễ thấy SO = (SAC)Ç(SBD). M I N P D ìIÎMP Ì ï (SAC) í IÎNQ Ì A ïî (SBD) O ìIÎ ï (SAC) Þ í Þ IÎSO B I C Î ïî (SBD)
Vậy MP,NQ,SO đồng qui tại I .
Ví dụ 4. Cho hai mặt phẳng (P) và (Q) cắt nhau theo giao tuyến là đường thẳng a . Trong
(P) lấy hai điểm A,B nhưng không thuộc a và S là một điểm không thuộc (P). Các
đường thẳng SA,SB cắt (Q) tương ứng tại các điểm C,D. Gọi E là giao điểm của AB và
a .Chứng minh AB,CD và a đồng qui. Lời giải.
Trước tiên ta có SÏAB vì ngược lại thì SÎAB Ì (P) Þ SÎ(P)
(mâu thuẫn giả thiết) do đó S,A,B không thẳng hàng, vì vậy ta có mặt phẳng (SAB). ìCÎSA Ì ï SAB Do C = SA Ç(Q) ( ) Þ Q í C CÎ ïî (Q) D a ìCÎ ï (SAB) Þ í 1 E CÎ ïî (Q) ( ) B A P ìDÎSB Ì ï SAB Tương tự D = SB Ç(Q) ( ) Þ íDÎ ïî (Q) ìDÎ ï (SAB) Þ í 2 S DÎ ïî (Q) ( )
Từ (1) và (2) suy ra CD = (SAB) Ç(Q). ìEÎAB Ì (SAB) ìEÎ ï ï (SAB) Mà E = AB Ça Þ í Þ í EÎa Ì î (Q) EÎ ï ïî (Q) Trang 6 Þ EÎCD .
Vậy AB,CD và a đồng qui đồng qui tại E .
Bài toán 03: TÌM GIAO ĐIỂM CỦA ĐƯỜNG THẲNG VÀ MẶT PHẲNG. Phương pháp:
Sử dụng định nghĩa và các tính chất hoặc biểu thức tọa độ của phép tịnh tiến.
Để tìm giao điểm của đường thẳng d và mặt phẳng (P) ta cần lưu ý một số trường hợp sau:
Trường hợp 1. Nếu trong (P) có sẵn một đường thẳng d' cắt d tại M , khi đó ìMÎd ìMÎ ï ï d í Þ í Þ M = d Ç P P MÎd' Ì î (P) MÎ ï ïî (P) ( ) d
Trường hợp 2. Nếu trong (P) chưa có sẵn d' cắt d thì ta thực hiện theo các bước sau: d' M
Bước 1: Chọn một mặt phẳng (Q)chứa d Q
Bước 2: Tìm giao tuyến Δ = (P)Ç(Q)
Bước 3: Trong (Q) gọi M = d ÇΔ thì M chính là giao điểm của d Ç(P). Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho hình chóp tứ giác S.ABCD với đáy ABCD có các cạnh đối diện không song
song với nhau và M là một điểm trên cạnh SA .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng SB với mặt phẳng (MCD).
b) Tìm giao điểm của đường thẳng MC và mặt phẳng (SBD). Lời giải. S
a) Trong mặt phẳng (ABCD), gọi E = ABÇCD .
Trong (SAB) gọi N = SBÇEM . M
Ta có NÎEM Ì (MCD) Þ NÎ(MCD) và NÎSB nên N = SB Ç(MCD) . N K A I D B C E Trang 7
b) Trong (ABCD) gọi I = AC Ç BD .
Trong (SAC) gọi K = MC ÇSI .
Ta có KÎSI Ì (SBD) và KÎMC nên K = MC Ç(SBD).
Ví dụ 2. Cho hình chóp tứ giác S.ABCD , M là một điểm trên cạnh SC , N là trên cạnh
BC . Tìm giao điểm của đường thẳng SD với mặt phẳng (AMN). Lời giải. S
Trong mặt phẳng (ABCD) gọi O = AC Ç BD,J = AN Ç BD .
Trong (SAC) gọi I = SO Ç AM và K K = IJ Ç SD . I A M
Ta có IÎAM Ì (AMN),JÎAN Ì (AMN) B J N Þ IJ Ì (AMN). O D C
Do đó KÎIJ Ì (AMN) Þ KÎ(AMN). Vậy K = SD Ç(AMN)
Bài toán 04: XÁC ĐỊNH THIẾT DIỆN CỦA MỘT MẶT PHẲNG VỚI HÌNH CHÓP. Phương pháp:
Để xác định thiết diện của hình chóp S.A A . .A cắt bởi mặt phẳng (α) , ta tìm giao điểm 1 2 n
của mặt phẳng (α) với các đường thẳng chứa các cạnh của hình chóp. Thiết diện là đa
giác có đỉnh là các giao điểm của (α) với hình chóp ( và mỗi cạnh của thiết diện phải là
một đoạn giao tuyến với một mặt của hình chóp)
Trong phần này chúng ta chỉ xét thiết diện của mặt phẳng đi qua ba điểm không thẳng hàng. Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho hình chóp tứ giác S.ABCD , có đáy là hình thang với AD là đáy lớn và P là
một điểm trên cạnh SD. Trang 8
a) Xác định thiết diện của hình chóp cắt bởi mặt phẳng (PAB) .
b) Gọi M,N lần lượt là trung điểm của các cạnh AB,BC . Xác định thiết diện của hình
chóp cắt bởi (MNP). Lời giải. S
a) Trong mặt phẳng (ABCD), gọi E = AB Ç CD .
Trong mặt phẳng (SCD) gọi Q = SC ÇEP. P
Ta có EÎAB nên EP Ì (ABP) Þ QÎ(ABP), Q A do đó Q = SC Ç (ABP). B D
Thiết diện là tứ giác ABQP . C E
b)Trong mặt phẳng (ABCD) gọi F,G lần lượt là các giao điểm của MN với AD và CD
Trong mặt phẳng (SAD) gọi H = SA ÇFP
Trong mặt phẳng (SCD) gọi K = SC Ç PG . Ta có FÎMN Þ FÎ(MNP), S Þ FP Ì (MNP) Þ HÎ(MNP) P ìHÎ ï SA H Vậy í Þ H = SA Ç MNP Tương tự HÎ ïî (MNP) ( ) F A D K = SC Ç (MNP). K M
Thiết diện là ngũ giác MNKPH . B N C G
Ví dụ 2. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là một
hình bình hành tâm O . Gọi M,N,P là ba điểm trên các cạnh AD,CD,SO . Xác định thiết
diện của hình chóp với mặt phẳng (MNP). Lời giải. S
Trong mặt phẳng (ABCD) gọi E,K,F lần H lượt là
giao điểm của MN với DA,DB,DC . R T P
Trong mặt phẳng (SDB) gọi H F = KP Ç SB N D C K M O E A B Trang 9
Trong mặt phẳng (SAB) gọi T = EH ÇSA
Trong mặt phẳng (SBC) gọi R = FH ÇSC . Ta có E ì ÎMN í Þ EH Ì (MNP) , HÎ î KP ìTÎ ï SA í Þ T = SA Ç MNP . TÎEH Ì d ïî (MNP) ( ) O
Lí luận tương tự ta có R = SC Ç(MNP).
Thiết diện là ngũ giác MNRHT . d2 d1 Trang 10
Bài toán 05: DỰNG ĐƯỜNG THẲNG ĐI QUA MỘT ĐIỂM VÀ CẮT HAI ĐƯỜNG THẲNG CHÉO NHAU. Phương pháp:
Để dựng đường thẳng d đi qua O và cắt d ,d ta dựng giao tuyến của hai mặt phẳng 1 2 mp(O,d mp(O,d d = mp(O,d Ç mp O,d 1 ) ( 2) 2 ) 1 ) và , khi đó . Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho tứ diện ABCD , O là điểm huộc miền trong tam giác BCD , M là một điểm trên cạnh AB .
a) Dựng đường thẳng đi qua M cắt cả AO và CD .
b) Gọi N là mộtđiểm trên cạnh BC sao cho ON không song song với BD . Dựng đường
thẳng đi qua N cắt AO và DM . Lời giải.
a) Trong (BCD) gọi P = BO ÇCD A
Trong (ABN) gọi I = PM Ç AO M
Đường thẳng MP chính là đường thẳng đi qua M cắt cả AO và CD . I B D O P C A
b) Trong mặt phẳng (BCD) gọi E = NO Ç BD M
Trong (ABD)gọi G = MD Ç AE, trong (NAE) gọi F = AO Ç NG , thì G
NG chính là đường thẳng đi qua F B N cắt cả AO và DM . E D O Trang 11 N C
Bài toán 06: TÌM TẬP HỢP GIAO ĐIỂM CỦA HAI ĐƯỜNG THẲNG VÀ BÀI
TOÁN CHỨNG MINH GIAO TUYẾN ĐI QUA ĐIỂM CỐ ĐỊNH. Phương pháp:

Để tìm tập hợp giao điểm I của hai đường thẳng thay đổi a,b ta chọn hai mặt phẳng cố
định (α) và (β) cắt nhau lần lượt chứa a,b β ìIÎa Ì ï (α) , khi đó a I = a Ç b Þ í IÎb Ì ïî (β) d Þ IÎd = (α) Ç(β) I b
Vậy điểm I thuộc giao tuyến của hai mặt phẳng (α) và (β). α
Để chứng minh đường thẳng d đi qua một điểm cố định ta thực hiện theo các bước sau
- Chọn một điểm cố định J thuộc hai mặt phẳng (δ) và (γ)
- Chứng minh d là giao tuyến của hai mặt phẳng (δ) và (γ), khi đó d đi qua điểm cố định J . Các ví dụ
Ví dụ 1.
Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thang với đáy lớn là AB. Một mặt
phẳng (P)quay quanh AB cắt các cạnh SC,SD tại các điểm tương ứng E,F .
a) Tìm tập hợp giao điểm I của AF và BE . Trang 12
b) Tìm tập hợp giao điểm J của AE và BF . Lời giải.
a) Phần thuận: ì Î ìAF Ì ï (SAD) Ta có I AF I = AF Ç BE Þ í , í IÎ î BE BE Ì ïî (SBC) S Þ FÎ(SAD) Ç(SBC). H ì ÎAD I
Trong (ABCD) gọi H = ADÇ BCÞ í F E HÎ î BC J A B ìHÎ ï (SAD) Þ í . O HÎ ïî (SBC) D C H
Þ SH = (SAD) Ç(SBC) Þ IÎSH. Giới hạn:
Khi E chạy đến C thì F chạy đến Dvà I chạy đến H .
Khi E chạy đến S thì F chạy đến Svà I chạy đến S. Phần đảo:
Lấy điểm I bất kì thuộc đoạn SH , trong (SAH)gọi F = SD Ç AI , trong (SBH) gọi
E = SH Ç BI khi đó (ABEF) là mặt phẳng quay quanh AB cắt các cạnh SC,SD tại E,F và I
là giao điểm của AF và BE .
Vậy tập hợp điểm I là đoạn SH . ìJÎAE ìïJÎ(SAC) b) Ta có J = AE Ç BF Þ í Þ í
Þ JÎ SAC Ç SBD Nhưng SO = (SAC) Ç(SBD) nên îJÎBF ïJÎ î (SBD) ( ) ( ) JÎSO .
Khi E chạy đến chạy đến C thì F chạy đến Dvà J chạy đến O.
Khi E chạy đến S thì F chạy đến Svà J chạy đến S. Trang 13
Lập luận tương tự trên ta có tập hợp điểm J là đoạn SO .
Ví dụ 2. Cho tứ diện ABDC . Hai điểm M,N lần lượt nằm trên hai cạnh AB và AC sao cho AM AN ¹
. Một mặt phẳng (P) thay đổi luôn chứa MN , cắt các cạnh CD và BD lần AB AC lượt tại E và F .
a) Chứng minh EF luôn đi qua một điểm cố định.
b) Tìm tập hợp giao điểm I của ME và NF .
c) Tìm tập hợp giao điểm J của MF và NE . Lời giải. ìK ÎMN ìïKÎ(MNP)
a) Trong (ABC) gọi K = MN Ç BC thì K cố định và í Þ í îK Î BC ïK Î î (BCD)
Lại có EF = (P)Ç(BCD) Þ KÎEFVậy EF luôn đi qua điểm K cố định A M D F B I O N E C K J Trang 14
b) Phần thuận: ìIÎME Ì ï (MCD)
Trong (P) gọi I = ME Ç NF Þ í IÎNF Ì ïî (NBD) Þ IÎ(MCD) Ç(NBD) .
Gọi O = CM Ç BN Þ OD = (MCD)Ç(NBD) Þ IÎOD Giới hạn:
Khi E chạy đến C thì F chạy đến Bvà I chạy đến O
Khi Khi E chạy đến D thì F chạy đến D và I chạy đến D Phần đảo:
Gọi I là điểm bất kì trên đoạn OD , trong (MCD) gọi E = MI ÇCD , trong (NBD) gọi
F = NI Ç BD suy ra (MNEF) là mặt phẳng quay quanh MN căt các cạnh DB,DCtại các
điểm E,F và I = ME Ç NF .
Vậy tập hợp điểm I là đoạn OD . ìJÎMF Ì ï (ADB) c) Gọi J = MF Ç NE Þ í Þ JÎ(ADB)Ç(ACD). JÎNE Ì ïî (ACD) Mà AD = (ADC) Ç(ADB).
Khi E chạy đến C thì F chạy đến Bvà J chạy đến A
Khi Khi E chạy đến D thì F chạy đến D và I chạy đến D
Từ đó ta có tập hợp điểm J là đường thẳng AD trừ các điểm trong của đoạn AD .
CÁC BÀI TOÁN LUYỆN TẬP
1. Cho tứ diện ABCD . Gọi M,N lần lượt là trung điểm các cạnh AD và BC .
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (MBC) và (NAD)
b) Gọi E,F là các điểm lần lượt trên các cạnh AB và AC . Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (MBC) và (DEF).
2. Cho hình chóp S.ABCD đáy là tứ giác ABCD , AB cắt CD tại E , hai đường chéo AC
và BD cắt nhau tại F . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng : Trang 15
a) (SAB) và (SCD); (SAC) và (SBD).
b) (SEF) với các mặt phẳng (SAD) và (SBC).
3. Cho tứ diện ABCD , M là một điểm thuộc miền trong tam giác ABD , N một điểm
thuộc miền trong tam giác ACD . Tìm giao tuyến của các cặp mặt phẳng : a) (BCD) và (AMN). b) (ABC) và (DMN).
4. Cho tứ diện ABCD . Gọi M,N lần lượt là trung điểm của AC và BC . Trên đoạn BD lấy điểm P sao cho BP = 3PD .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng CD với mặt phẳng (MNP).
b) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (ABD) và (MNP).
5. Cho hình chóp S.ABCD , M và N là các điểm lần lượt trên các cạnh SC,BC .
a) Tìm giao điểm của AM với (SBD).
b) Tìm giao điểm của SD với (SMN).
6. Trong mặt phẳng (α) cho hai đường thẳng d và d' cắt nhau tại O , A,B là hai điểm
nằm ngoài (α) sao cho AB cắt (α) với (α) . Một mặt phẳng (β) quay quanh AB cắt d và d' lần lượt tại M,N .
a) Chứng minh MN luôn đi qua một điểm cố định.
b) Gọi I = AM Ç BN , chứng minh I thuộc một đường thẳng cố định.
c) Gọi J = AN Ç BM , chứng minh J thuộc một đường thẳng cố định.
d) Chứng minh IJ đi qua một điểm cố định.
7. Cho tứ diện ABCD . Gọi I,J lần lượt là trung điểm của AC và BC . Trên cạnh BD lấy điểm K sao cho BK = 2KD .
a) Xác định giao điểm E của đường thẳng CD với (IJK) và chứng minh DE = DC . Trang 16
b) Xác định giao điểm F của đương thẳng AD với (IJK) và chứng minh FA = 2FD . c) Chứng minh FK ! AB .
8. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi M là trung điểm của SC .
a) Tìm giao điểm E của AM với (SBD). Tính EM . EA
b) Tìm giao điểm F của SD với (MAB) và chứng minh F là trung điểm của SD.
9. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành tâm O . Gọi M là trung điểm
của SB và G là trọng tâm của tam giác SAD .
a) Tìm giao điểm I của GM với (ABCD). Chứng minh I,C,D thảng hàng và IC = 2ID.
b) Tìm giao điểm J của AD với (MOG). Tính JD . JA
c) Tìm giao điểm K của SA với (MOG). Tính KS . KA
10. Cho mặt phẳng (α) xác định bởi hai đường thẳng a,b cắt nhau ở O và c là đường
thẳng cắt (α) tại I (I ¹ O).
a) Tìm giao tuyến của hai mặt phẳng (α) và mp(O,c)
b) Gọi M là một điểm trên c và không trùng với I . Tìm giao tuyến Δ của hai mặt phẳng
(M,a) và (M,b)và chứng minh Δ luôn nằm trong một mặt phẳng cố định khi M di động trên c .
11. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thang với đáy lớn AB. Gọi M,N lần
lượt là trung điểm của SB và SC .
a) Tìm giao điểm của đường thẳng SD với (AMN)
b) Xác định thiết diện của hình chóp với mặt phẳng (AMN).
12. Cho hình chóp S.ABCD . Gọi I,J lần lượt là các điểm cố định trên các cạnh SA và SC (
IJ không song song với AC ).
Một mặt phẳng (α) quay quanh IJ cắt SB tại M và cắt SD tại N .
a) Chứng minh các đường thẳng MN,IJ,SO đồng qui Trang 17
b) Giả sử AD Ç BC = E,IN Ç JM = F . Chứng minh S,E,F thẳng hàng.
c) Gọi P = IN Ç AD,Q = JM Ç BC . Chứng minh đường thẳng PQ luôn đi qua một điểm cố định khi (α) di động.
13. Cho hình chóp S.ABC . Trên các cạnh AB,BC,CS lấy các điểm M,N,P sao cho MN và
AC không song song với nhau.
a) Xác định thiết diện của hình chóp với mặt phẳng (MNP).
b) Gỉa sử I = MP Ç NQ , chứng minh I luôn nằm trên một đường thẳng cố định khi P chạy trên cạnh SC .
14. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành và M là một điểm trên cạnh SD sao cho 1 SM = SD. 3
a) Tìm giao điểm của đường thẳng BM với (SAC).
b) N là một điểm thay đổi trên cạnh BC . Xác định giao tuyến d của (SBC) và (AMN).
Chứng minh d luôn đi qua một điểm cố định.
c) Gọi G là trọng tâm tam giác SAB . Xác định thiết diện của hình chóp với (MNG) .
15. Cho hình chóp S.ABCD có đáy là hình bình hành. Một mặt phẳng (α) căt các cạnh
bên SA,SB,SC tương ứng tại các điểm A',B',C' . Gọi O là giao điểm của AC và BD .
a) Tìm giao điểm D' của (α) với SD. b) Chứng minh SA SC SB SD + = + . SA' SC' SB' SD'
16. Cho hình chóp S.ABCD . Gọi I,J là hai điểm trên các cạnh AD và SB .
a) Tìm giao các điểm K,L của các đường thẳng IJ và DJ với (SAC).
b) Giả sử O = AD Ç BC,M = OJ Ç SC . Chứng minh A,K,L,M thẳng hàng.
17. Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thang với các cạnh đáy là AB và CD ,
AB = 2CD . Gọi I là trung điểm của SA , J là một điểm trên cạnh SC với JS > JC . Gọi (α)
là mặt phẳng quay quanh IJ , cắt các cạnh SD,SB tại M,N. Tìm tập hợp giao điểm của IM và JN . Trang 18
18. Cho tứ diện ADCD thỏa mãn điều kiện AB.CD = AC.BD = AD.CB . Chứng minh rằng các
đường thẳng đi qua mỗi đỉnh và tâm đường tròn nội tiếp của mặt đối diện đồng qui tại một điểm. Trang 19