Bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam | Pháp luật đại cương | Học viện Báo chí và Tuyên truyền

1. Bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Khái niệm bộ máy nhà nước.
- Sứ mệnh lịch sử của nhà nước xã hội chủ nghĩa không thể thực hiện được trong cuộc
sống nếu không có một hệ thống đồng bộ các cơ quan nhà nước được xây dựng một
cách khoa học và hoạt động một cách nhịp nhàng. Hệ thống các cơ quan ấy là bộ máy nhà nước.
- Để thực hiện nhiệm vụ chiến lược và chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa, bộ
máy nhà nước ta cần được xây dựng phù hợp với quy luật phát triển của xã hội, phủ
hợp với các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đồng thời có tính đến các yếu
tố truyền thống, đặc điểm lịch sử, điều kiện tự nhiên... của nước ta.
- Bộ máy nhà nước ta hiện nay có đặc điểm nổi bật là tổ chức theo nguyên tắc tập
quyền, khác với nguyên tắc phân quyền trong bộ máy nhà nước tư sàn. Tuy tổ chức
theo nguyên tắc tập quyền, quyền lực nhà nước là thống nhất, không phân chia, nhưng
trong tổ chức bộ máy nhà nước có sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ giữa
các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
- Bộ máy nhà nước hợp thành từ những cơ quan nhà nước đông đảo về số lượng, đa
dạng về tổ chức - cơ cấu, trải khắp từ trung ương tới địa phương. Mỗi cơ quan có vị
trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ riêng, nhưng chúng hợp thành một hệ thống thống
nhất, tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc chung, cùng thực hiện các chức
năng chung và nhằm đạt được những mục tiêu thống nhất đặt ra của nhà nước.
=> Như vậy, bộ máy nhà nước Việt Nam là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung
ương xuống cơ sở, được tổ chức theo những nguyên tắc chung thống nhất, tạo thành
một cơ chế đồng bộ để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước.
- Cơ quan nhà nước là một bộ phận cấu thành bộ máy nhà nước. Đó là tổ chức nhà
nước có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có thầm quyền và được thành lập theo quy định của
pháp luật, nhân đanh nhà nước thực hiện nhiệm vụ và chức năng nhà nước bằng
những hình thức và phương pháp đặc thù.
2. Các loại cơ quan nhà nước
* Các cơ quan quyền lực nhà nước (còn gọi là cơ quan đại diện) bao gồm Quốc hội và
Hội đồng nhân dân các cấp
- Các cơ quan quyền lực nhà nước do nhân dân trực tiếp bầu ra, nhân danh nhân dân
đề thể hiện và thực thi quyền lực, phải chịu trách nhiệm và báo cáo trước nhân đân
(cử tri) về mọi hoạt động của minh. Tất cả cắc cơ quan khác của bộ máy nhà nước đều
do cơ quan quyền lực nhà nước trực tiếp hoặc gián tiếp thành lập ra và đều phải chịu
sự giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nước.
- Ở Việt Nam, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan
quyền lực nhà nước cao nhất. Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập
pháp; quyết định những vấn đề trọng đại nhất của đất nước và thực hiện quyền giấm
sát tối cao với toàn bộ hoạt động của cơ quan nhà nước.
- Hội đồng nhân dân các cấp là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện
cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân trực tiếp bầu ra, phải chịu trách
nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên. * Chủ tịch nước
Chủ tịch nước là người đứng đầu nhà nước, thay mặt nhà nước về đối nội và đối
ngoại. Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, chịu trách nhiệm và
báo cáo trước Quốc hội. Chủ tịch nước được trao nhiều quyền hạn trong cả ba lĩnh
vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, là người giữ quyền thống lĩnh các lực lượng vũ
trang nhân dân và giữ chức vụ Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Tuy nhiên,
Chủ tịch nước không phải là cơ quan thuộc hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước
hoặc cơ quan quản lý nhà nước... Chủ tịch nước xét trên nhiều phương diện là cơ quan
có vị trí đặc biệt, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sự phối hợp thống nhất
giữa các bộ phận của bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa.
* Các cơ quan hành chính nhà nước
- Các cơ quan hành chính nhà nước được gọi là cơ quan chấp hành của cơ quan quyền
lực nhà nước. Ở nước ta, hệ thống cơ quan hành chính nhà nước gồm có: Chính phủ,
các bộ, cơ quan ngang bộ, các cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp.
- Chính phủ là cơ quan cao nhất trong hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước, là
cơ quan có thẩm quyền chung, thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính
trị, kinh tể, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của nhà nước.
- Các bộ, cơ quan ngang bộ là cơ quan hành chính nhà nước cấp trung ương, là cơ
quan có thẩm quyền chuyên môn, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với
ngành (nông nghiệp, công nghiệp, thương mại...) hoặc lĩnh vực (kế hoạch, tài chính, lao động...).
- Ủy ban nhân dân các cấp là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, là cơ quan
hành chính có thẩm quyền chung, thực hiện sự quản lý thống nhất mọi mặt đời sống
xã hội ở địa phương. Ủy ban nhân dân được tổ chức theo ba cấp: cấp tinh, cấp huyện
và cấp xã. Ngoài ra còn có đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt. Ủy ban nhân dân các
cấp được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc trực thuộc hai chiều - trực thuộc cơ
quan quản lý hành chính nhà nước cấp trên và Hội đồng nhân dân cùng cấp.
- Các sở, phòng là cơ quan chức năng của y ban nhân dân, là các cơ quan thực hiện
chức năng chuyên môn trong phạm vi địa phương. Các cơ quan này được tổ chức và
hoạt động theo nguyên tắc trực thuộc hai chiều, trực thuộc Ủy ban nhân dân cùng cấp
và cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc lĩnh vực cấp trên.
- Toàn bộ các cơ quan hành chính nhà nước hợp thành một hệ thống thống nhất từ
trung ương đến cơ sở. Pháp luật quy định thẩm quyền, trách nhiệm cụ thể của mỗi cơ
quan và người đứng đầu cơ quan đó. Đồng thời, pháp luật cũng quy định mối quan hệ
giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước,
những quy định đó là cơ sở bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của bộ máy nhà nước. * Các cơ quan xét xử
- Hệ thống cơ quan xét xử là loại cơ quan có chức năng đặc thù của bộ máy nhà nước
xã hội chủ nghĩa. Tính đặc thù của cơ quan nhà nước này thể hiện ở chỗ chúng chịu
trách nhiệm báo cáo trước cơ quan quyền lực nhà nước, nhưng trong hoạt động lại độc
lập và chỉ tuân theo pháp luật.
- Ở nước ta, hệ thống cơ quan xét xử gồm có: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân
dân cấp cao, các Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác
do luật định. Khi xét xử có Hội thẩm tham gia và Hội thầm ngang quyền với thẩm
phán. Trong hoạt động xét xử, Tòa án phải dựa trên nguyên tắc: Thẩm phán và Hội
thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; xét xử công khai, xét xử tập thể và quyết định
theo đa số, bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo; bảo đảm cho công dân các dân tộc
được dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, bảo đảm quyền giám sát của cơ
quan quyền lực nhà nước đối với hoạt động xét xử. * Các cơ quan kiểm sát
- Hệ thống cơ quan kiểm sát của bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa được tổ chức ra
không chỉ để thực hiện quyền công tố mà còn để kiểm sát việc tuân theo pháp luật của
các cơ quan, tổ chức và của công dân trong hoạt động tự pháp nhằm bảo đảm cho
pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
- Ở nước ta, hệ thống cơ quan kiểm sát gồm: Viện kiềm sát nhân dân tối cao, Viện
kiểm sát nhân dân cấp cao, các Viện kiểm sát nhân dân địa phương, các Viện kiểm sát
quân sự. Chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân theo quy định của pháp
luật hiện hành là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
* Hội đồng bầu cứ quốc gia và Kiểm toán nhà nước
Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước là hai thiết chế lần đầu tiên được
quy định trong Hiến pháp năm 2013.
- Hội đồng bầu cử quốc gia là cơ quan do Quốc hội thành lập, có nhiệm vụ tổ chức
bầu cử đại biểu Quốc hội; chỉ đạo và hướng dẫn công tác bầu cử đại biểu Hội đồng
nhân dân các cấp. Hội đồng bầu cử quốc gia gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và các ủy viên.
- Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân
theo pháp luật, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Tổng
Kiểm toán nhà nước là người đứng đầu Kiểm toán nhà nước, do Quốc hội bầu, Nhiệm
kỳ của Tổng Kiểm toán nhà nước do luật định.
+ Tổng Kiểm toán nhà nước chịu trách nhiệm và báo cáo kết quả kiểm toán, báo cáo
công tác trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp, chịu trách nhiệm và
báo cáo trước Ủy ban thường vụ Quốc hội.
+ Khác với Hội đồng bầu cử quốc gia là cơ quan đầu tiên được quy định trong Hiển
pháp, Kiểm toán nhà nước đã được thành lập theo Nghị định số 70/1994/NĐ-CP ngày
11/7/1994 của Chính phủ, nay chính thức được hiến định trong Hiến pháp năm 2013.
Điều này thể hiện sự đề cao vai trò của cơ quan này trong bộ máy nhà nước. Điều này
cũng phù hợp với xu hướng chung của thế giới nhằm kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng
tài chính công, tải sản công, ngăn ngừa tham nhũng.
+ Hai thiết chế Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước được xem như
những công cụ quan trọng góp phát huy dân chủ, thực hiện nguyên tắc tất cả quyển
lực nhà nước thuộc về nhân dân.